“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
170
SIMULYATSION TEXNOLOGIYALAR ORQALI TABIIY FANLARNI AMALIY
O‘QITISH TAJRIBALARI
Qurbonova Muyassar Alisher qizi
kurbanovamuyassar726@gmail.com
Tojimurodov Mansur
tojimurodovmansurbek@gmail.com
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Tibbiyot oliygohlarida tabiiy fanlarni o‘rganish ko‘pchilik talabalar uchun qiyin kechadi,
ayniqsa bu fanlar faqat nazariy tarzda o‘tilsa. Aslida esa, biologiya, anatomiya yoki fiziologiyani
amaliyot bilan bog‘lab o‘rganish ularni ancha tushunarli va qiziqarli qiladi. Shu nuqtai nazardan,
simulyatsion texnologiyalar — ya’ni o‘quv jarayonida virtual modellar, simulyatorlar va 3D
ilovalarni qo‘llash — o‘zini oqlayotgan samarali usullardan biridir. Ushbu maqolada aynan shunday
texnologiyalar yordamida tabiiy fanlarni o‘qitish bo‘yicha olib borilgan tajribalar, qo‘llangan
metodlar va ularning natijalari haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Simulyatsiya, tabiiy fanlar, tibbiy ta’lim, interfaol usul, anatomik model, VR texnologiya,
o‘quv laboratoriyasi, tajriba asosida o‘qitish.
Mavzuning dolzarbligi
Bugungi kunda tibbiyot sohasida nafaqat nazariy bilim, balki amaliy ko‘nikmalar ham juda
katta ahamiyatga ega. Tabiiy fanlarni o‘qitishda ko‘plab talabalar nazariyani yodlab olishdan tashqari,
uni hayotiy vaziyatlarda qanday qo‘llashni bilmay qolmoqda. Shu bois, simulyatsion texnologiyalar
— ya’ni talabalarga turli klinik va biologik jarayonlarni xavfsiz, interfaol usulda ko‘rsatish va mashq
qilish imkonini beruvchi vositalar — ayni vaqtda juda kerakli. Ular yordamida talabalar nazariy
bilimlarni amaliyot bilan bog‘lab, o‘zlashtirishni samaraliroq qiladi, xatolarini xavfsiz joyda
to‘g‘rilash imkoniga ega bo‘ladi. Shu sababli, simulyatsion texnologiyalarni tabiiy fanlar ta’limiga
keng joriy etish bugungi kunda muhim va dolzarb masalalardan biridir.
Kirish
Tibbiyot oliygohlarida tabiiy fanlarni o‘rganish jarayoni ko‘pincha nazariy bilimlarga ko‘proq
e’tibor berilishi bilan ajralib turadi. Lekin haqiqiy kasbiy malaka va tajriba faqat amaliy mashg‘ulotlar
orqali shakllanadi. Shu bois, talabalar o‘rgangan bilimlarini real hayotga tatbiq eta olishlari uchun
o‘quv jarayonida interfaol va innovatsion metodlarga ehtiyoj katta. Simulyatsion texnologiyalar
aynan shunday vazifani bajaradi — talabalarga xavfsiz va qiziqarli muhitda murakkab jarayonlarni
o‘rganish va tajriba qilish imkonini beradi. Ushbu maqolada tibbiyot sohasida tabiiy fanlarni
o‘qitishda simulyatsion usullar qanday qo‘llanilishi va uning afzalliklari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Simulyatsion texnologiyalar qanday qo‘llaniladi?
Simulyatsion texnologiyalar — bu real hayotdagi jarayonlar va holatlarni sun’iy muhitda aks
ettiruvchi o‘quv usullari bo‘lib, ular yordamida talabalar xatarsiz sharoitda o‘rganadi. Tibbiy ta’limda
bu texnologiyalar turli ko‘rinishda qo‘llaniladi:
•
Anatomik modellash (plastik skeletlar, organlar)
•
Virtual reallik (VR) ilovalari orqali organlarning 3D ko‘rinishdagi o‘rganilishi
•
Simulyatorlar (masalan, yurak urishi, nafas olish jarayonini takrorlovchi qurilmalar)
•
Interfaol laboratoriyalar (modellashtirilgan tajriba jihozlari)
Tabiiy fanlarda simulyatsiyalarning roli
11.
Biologiya
— Hujayra tuzilishi, genetik modifikatsiyalar, DNK replikatsiyasi
jarayonlarini 3D animatsiyalar orqali o‘rganish.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
171
12.
Anatomiya
— Organlar joylashuvi, funksiyasi, mushak va suyak tizimlarini VR
modellar orqali ko‘rish va tahlil qilish.
13.
Fiziologiya
— Yurak urish ritmi, qon aylanishi, nafas olishni simulyatsiyalar orqali
kuzatish.
14.
Biokimyo
— Fermentativ reaksiyalar, metabolizm bosqichlarini interaktiv grafiklar
yordamida tushunish.
Simulyatsion texnologiyalar nima va nima uchun kerak?
Bugungi kunda simulyatsion texnologiyalar — bu haqiqiy hayotdagi jarayonlarni kompyuter
dasturlari, maxsus qurilmalar yoki 3D modellar orqali taqlid qilish demak. Tibbiyotda bu usul
talabalarga murakkab anatomik tuzilmalarni, fiziologik jarayonlarni va boshqa tabiiy fanlarni
osonroq o‘rganishga yordam beradi. Xato qilishdan qo‘rqmay, xavfsiz muhitda mashq qilish esa
bilimlarni chuqurlashtirishga katta imkon yaratadi.
Simulyatsiyalarning tabiiy fanlarni o‘qitishda roli
Masalan, anatomiya fanida talabalar yurak, o‘pka yoki miyada qanday jarayonlar
ketayotganini 3D modellar yordamida “ichkaridan” ko‘rishadi. Bu ularning nazariy bilimlarini
mustahkamlash bilan birga, kelajakda klinik amaliyotda ham qo‘llay olishlariga yordam beradi.
Biologiya darslarida esa hujayra bo‘linishi yoki genetik jarayonlar animatsiyalar orqali
talabalarga tushunarli qilib ko‘rsatiladi. Bu esa murakkab jarayonlarni yodlashdan ko‘ra, ularni
anglashga yordam beradi.
Fiziologiyada esa yurak urishi yoki nafas olish jarayonlari simulyatorlarda real vaqt rejimida
ko‘rsatiladi. Talabalar turli sharoitlarda organizm qanday javob qaytarishini kuzatib, o‘zlarining
nazariy bilimlarini amaliyotga bog‘laydi.
O‘zbekiston sharoitida simulyatsion texnologiyalar
Hozirda O‘zbekistonda ham bir qator tibbiyot oliygohlarida simulyatsion laboratoriyalar
tashkil qilinmoqda. Bu tajriba orqali talabalar o‘qish jarayonida nafaqat kitobdan o‘rganadi, balki real
ish jarayonlariga tayyorlanadi. Shu bilan birga, bunday texnologiyalarni kengroq joriy etish uchun
moddiy-texnik baza va malakali o‘qituvchilar tayyorlash muhim.
Metodlar
Ushbu maqola quyidagi metodlarga asoslanadi:
•
Kuzatuv
– simulyatsion laboratoriya mashg‘ulotlarida talabalar faoliyati tahlil qilindi.
•
So‘rovnoma
– 40 nafar 1–2-bosqich talabalar orasida “Qaysi o‘qitish usuli sizga
ko‘proq foyda berdi?” mavzusida anonim so‘rov o‘tkazildi.
•
Taqqosloviy tahlil
– an’anaviy va simulyatsion darslar samarasi o‘zlashtirish darajasi
orqali solishtirildi.
Misollar
Toshkent tibbiyot akademiyasi
da anatomiya fanidan darsda VR ilovasi yordamida
yurak tuzilishi 3D modelda ko‘rsatildi. Talabalar yurak bo‘limlarini “ichidan” ko‘rib chiqishdi.
Biologiya darsida “Hujayra bo‘linishi” mavzusi o‘zlashtirilganda real laboratoriya
mikroskop o‘rniga virtual mikroskopiya qo‘llanildi. Har bir bosqich animatsiya tarzida tushuntirildi.
Fiziologiya fanida nafas olish jarayoni simulyator orqali kuzatildi, talaba turli holatlardagi
o‘zgarishlarni bevosita o‘rgandi.
Xulosa
Simulyatsion texnologiyalar tabiiy fanlarni o‘rganishda haqiqatan ham katta yordam beradi.
Ular nafaqat bilimlarni yaxshiroq tushunishga, balki amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga imkon
yaratadi. Talabalar murakkab jarayonlarni xavfsiz muhitda o‘rganib, xatolaridan qo‘rqmasdan o‘z
ustida ishlay oladi. Shu sababli, bunday innovatsion usullarni tibbiyot ta’limiga kengroq joriy etish
kerak. O‘zbekistonda ham simulyatsion texnologiyalarni rivojlantirish va ulardan samarali
foydalanish orqali ta’lim sifatini yanada oshirish mumkin. Umuman olganda, bu yo‘nalish tibbiyot
sohasidagi yosh mutaxassislarni kasbiy hayotga puxta tayyorlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
172
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Gabaeva G.M., O‘ralova D.M. (2023).
Tibbiy ta’limda simulyatsion metodlarning o‘rni va
roli
. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
2. Issenberg, S.B., McGaghie, W.C., Petrusa, E.R., Gordon, D.L., & Scalese, R.J. (2005).
Features and uses of high-fidelity medical simulations that lead to effective learning: a BEME
systematic review.
Medical Teacher
, 27(1), 10–28.
https://doi.org/10.1080/01421590500046924
3. Zary, N., Fors, U.G., & Salminen, H. (2009). Web-based virtual patients in dentistry: factors
influencing the learning value.
European Journal of Dental Education
, 13(1), 2–9.
4. Karimov, F.A. (2021).
Innovatsion pedagogik texnologiyalar
. Toshkent: Tibbiyot
akademiyasi nashriyoti.
5. Cook, D.A., & Triola, M.M. (2009). Virtual patients: a critical literature review and
proposed next steps.
Medical Education
, 43(4), 303–311.
6. Uzbek Medical Simulation Society. (2022).
Simulyatsion ta’lim bo‘yicha metodik
tavsiyalar
. Toshkent.
