“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
214
KIMYO DARSLARIDA INTERFAOL TEXNOLOGIYALAR: MOLEKULALARNI
MODELLASHTIRISH ORQALI O‘QUVCHILAR FAOLLIGINI OSHIRISH
Umirqo’lova F.A, Abduvoxidova M.
Termez Iqtisodiyot va servis universiteti, Termez sh. Farovon massivi 43-B uy
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tibbiyot oliygohlarida kimyo fanini o‘qitishda interfaol
metodlar, xususan, molekulalarni modellashtirish texnologiyasi orqali talabalar faolligini oshirish
imkoniyatlari tahlil qilinadi.Molekulyar model orqali o‘rganish – talabalarni dars jarayonida faol
ishtirok
etishga
undaydi,tushunishni
chuqurlashtiradi
va
analitik
fikrlashni
rivojlantiradi.Shuningdek,maqolada modellashtirishga oid mavjud texnik vositalar,ularning
afzalliklari,maliy qo‘llanilishi va pedagogik samarasi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
interfaol ta’lim,kimyo,molekulyar modellashtirish,talaba faolligi,STEM,3D
model,o‘qitish texnologiyalari.
Kirish.
Tibbiyot oliygohlarida kimyo fani muhim poydevor vazifasini bajaradi. Biokimyo,
farmakologiya, toksikologiya kabi fanlarning o‘zlashtirilishi ko‘p jihatdan umumiy kimyo bilimlariga
bog‘liq. Ammo kimyo fanining abstraktligi, murakkab tushunchalarga boyligi talabalar uchun uni
o‘zlashtirishda qiyinchilik tug‘diradi. An’anaviy ta’lim shakllarida talabalar darsda passiv ishtirok
etadi, bu esa bilim samaradorligini kamaytiradi. Shu sababli, zamonaviy ta’limda
interfaol metodlar,
xususan
molekulalarni modellashtirish
texnologiyasi orqali kimyo darslarini yanada samarali
tashkil etish muhim sanaladi.
Asosiy
qism.
Molekulyar
modellashtirishning
nazariy
asoslari
Molekulalarni
modellashtirish – bu kimyoviy birikmalarning tuzilmasini real yoki virtual muhitda ko‘rsatish orqali
ularni tahlil qilish, strukturaviy bog‘lanishlarni tushunish va fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish
jarayonidir. Bu yondashuv ta’limda
vizual idrokni
kuchaytiradi, ayniqsa makroskopik va
mikroskopik kimyoviy jarayonlar orasidagi bog‘liqlikni osonlashtiradi.Modellashtirish quyidagi
shakllarda qo‘llaniladi:
Fizik modellar:
plastikdan yoki yog‘ochdan yasalgan molekula konstruksiyalari;
Virtual 3D modellar:
kompyuter dasturlari orqali qurilgan molekulalar (ChemSketch,
Avogadro, Jmol, MolView va h.k.);
Interaktiv simulyatsiyalar:
real vaqtda o‘zgaradigan grafik interfeyslar orqali
molekulalarning reaksiyalarini ko‘rish.
Pedagogik afzalliklari.
Molekulalarni modellashtirish orqali interfaol o‘qitish quyidagi
afzalliklarni beradi:
Talabalarning
vizual fikrlash qobiliyati
rivojlanadi;
Konkret tushunchalar
(masalan, kovalent bog‘, ionik bog‘, molekula geometriyasi) oson
tushuniladi
Darsda
faollik oshadi
– talabalar o‘zlari modellarni quradi, muhokama qiladi;
Analitik va
tanqidiy fikrlash
shakllanadi;
O‘rgangan bilimlar
amaliyotga tatbiq
etiladi – masalan, farmatsevtikada dori moddalari
strukturasi.
3.
Amaliy qo‘llanilishi: laboratoriya va auditoriya misolida
Tibbiyot oliygohlarining
umumiy va noorganik kimyo darslarida quyidagi amaliyotlar tashkil qilinmoqda:
•
Guruhli ishlanma:
har bir guruhga molekula strukturasini qurish topshirig‘i beriladi
(masalan, H₂O, CH₄, C₆H₆);
•
Kompyuter sinfida ishlash:
ChemSketch dasturida murakkab molekulalarning
tuzilmasi modellashtiriladi;
•
Reaksiya simulyatsiyasi:
reaktivlar orasida qanday bog‘lanish yuz berishini real
animatsiyalar orqali ko‘rish.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
215
4.
Yuzaga keladigan muammolar
•
Barcha o‘qituvchilar interaktiv texnologiyalarni yaxshi bilmaydi;
•
Texnik vositalarning yetishmasligi (kompyuter, dasturiy ta’minot);
•
Talabalar boshida modellashtirishga qiziqmasligi;
•
O‘quv rejalari bu kabi darslarga yetarli vaqt ajratmaydi.
5.
Takliflar va yechimlar
Pedagoglar uchun
seminar-treninglar
tashkil qilish;
O‘quv dasturlariga
interaktiv laboratoriya darslari
kiritish;
Virtual laboratoriyalarni yaratish va mahalliylashtirish (ona tilidagi versiyalar);
Talabalarni loyiha asosida ishlashga yo‘naltirish (molekulalarni modellashtirish bo‘yicha
mini-loyihalar);
STEM yondashuvi asosida tibbiy yo‘nalishdagi o‘quv modullarini ishlab chiqish
.
1. Molekulalarni modellashtirish dasturlari: konkret misollar
Tibbiyot oliygohlarida kimyo o‘qitishda foydalanish mumkin bo‘lgan ba’zi dasturlar:
Dastur nomi
Xususiyatlari
Afzalligi
ChemSketch
2D va 3D molekulalar yaratish,
formulalar chizish
Oson
interfeys,
bepul
versiyasi mavjud
Avogadro
3D molekulalar qurish, energetik
minimallashtirish
Ochiq manba, interaktiv
MolView
Online
3D
molekulyar
vizualizatsiya
Brauzer orqali ishlaydi
Jmol
Java asosidagi 3D molekulalar
vizualizatori
Simulyatsiya
imkoniyati
mavjud
Fanlararo integratsiya imkoniyati (biokimyo bilan bog‘lash) Tibbiyotda o‘quvchilar
molekulalarni modellashtirish orqali:
•
Oqsillar strukturasi
(birlamchi, ikkilamchi tuzilma)
•
Fermentlar faoliyat mexanizmi
•
Dori-darmon molekulalarining retseptorlarga ta’siri
kabi murakkab jarayonlarni
o‘rganishlari mumkin.
Masalan:
Penisillin
molekulasining modellashtirilgan tuzilmasini ko‘rsatish orqali uning
bakteriya hujayrasining devoriga qanday ta’sir qilishi tushuntiriladi.
Pedagogik strategiya: Kimyo darsida interfaol metodlar qanday bosqichlarda
qo‘llanadi?
Bosqich
Interfaol usul misoli
Maqsadi
Kirish
Aqliy
hujum
(brainstorming)
Mavzuga qiziqish uyg‘otish
Asosiy qism
Molekula
modellarini
qurish
Tushunchalarni
chuqur
o‘zlashtirish
Mustahkamlash
Guruhlarda muhokama,
viktorina
Bilimni
mustahkamlash
va
muloqotni rivojlantirish
Baholash
Loyihaviy
taqdimot
yoki mini-test
Tahlil
qilish,
natijalarni
umumlashtirish
Molekulyar modellashtirishni darsda qo‘llashning bosqichlari (metodik tavsiyalar)
1-bosqich: Tayyorlov bosqichi
Talabalarga modellashtirish dasturi (ChemSketch yoki
MolView) haqida
video yo‘riqnoma
beriladi.
Oddiy molekulalar bilan ishlash: H₂O, CO₂, CH₄, NaCl
2-bosqich Individual yoki guruhli ish
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
216
Har bir guruhga kompleks birikmalarni modellashtirish topshiriladi: C₆H₁₂O₆ (glyukoza),
CH₃COOH (sirka kislotasi), NH₃ (ammiak).
Ular
strukturani quradi, atom bog‘lanishlarini aniqlaydi, geometrik tuzilmani tahlil
qiladi.
3-bosqich: Natijalarni taqdimot qilish
Har bir guruh o‘z modelini slayd yoki ekran orqali tushuntiradi.
Reaksiyaga kirishuvchi moddalarning o‘zgarishi simulyatsiya orqali ko‘rsatiladi (masalan,
kislota va asosning neytrallanishi).
Dunyodagi ilg‘or tajribalar (real misollar)
🇺🇸
MIT (Massachusetts Institute of Technology)
tajribasi
•
Kimyo kurslarida talabalarga
virtual laboratoriya
orqali molekulalarni 3D
ko‘rinishda ko‘rsatish yo‘lga qo‘yilgan.
•
SimBio software yordamida talabalar DNK, oqsil, ferment va boshqa biologik
moddalarning tuzilmasini yaratib, ularning faoliyatini tahlil qiladilar.
🇩🇪
Heidelberg universiteti (Germaniya)
Molekulyar dinamika (MD) simulyatsiyasi orqali dori moddalari va retseptorlar o‘rtasidagi
bog‘lanishlar tahlil qilinadi.
Darslar interfaol tarzda olib boriladi: har bir talaba o‘z molekulasini “yaratadi” va u orqali
kimyoviy reaksiyalarni bashorat qiladi.
Xulosa.
Kimyo fanini interfaol metodlar orqali, xususan molekulalarni modellashtirish yo‘li
bilan o‘qitish – zamonaviy tibbiy ta’limning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Bu yondashuv
talabalarda nafaqat nazariy bilimlarni, balki ularni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasini ham
rivojlantiradi. O‘z navbatida, tibbiyot sohasida yetuk mutaxassislar tayyorlashda tabiiy fanlarning
chuqur o‘zlashtirilishi muhim ahamiyatga ega. Shu boisdan, kimyo darslarida interfaol va texnologik
metodlarning joriy etilishi – ta’lim sifatini oshirish yo‘lida muhim qadamlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurahmonov A.A. –
Umumiy va noorganik kimyo
, T.: O‘zbekiston, 2022
2.
Bazarova N.X. –
Interfaol ta’lim texnologiyalari asoslari
, T.: Fan va texnologiya,
2020
3.
Otaboyev Sh., Rasulov N. –
STEM yondashuvi va tabiiy fanlar
, Samarqand, 2021
4.
International Journal of STEM Education, Springer, 2021, vol. 8
5.
ChemSketch User Guide. Advanced Chemistry Development Inc., 2022
6.
Brown, LeMay, Bursten.
Chemistry: The Central Science
(14th Edition), Pearson,
2018.
7.
Gillespie R.,
Molecular Geometry and the VSEPR Model
, Journal of Chemical
Education, 2007.
8.
Avogadro software user manual,
9.
(real-time online molekula yaratish va ko‘rish)
