“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
217
TABIIY FANLAR BO‘YICHA AMALIY MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL QILISHDA
DUCH KELINAYOTGAN MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMI
Umirqulova F.A, Norsoatova J.J.
Termez Iqtisodiyot va servis universiteti, Termez sh. Farovon massivi 43-B uy
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tabiiy fanlarni o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlarni tashkil
qilishda yuzaga keladigan asosiy muammolar tahlil qilinadi.Mualliflar moddiy-texnik baza
yetishmovchiligi, o‘qituvchilarning tayyorgarligi, vaqt cheklanganligi,xavfsizlik masalalari hamda
o‘quvchilarning amaliy ishga bo‘lgan qiziqishining pastligi kabi muammolarni aniqlab,ularni bartaraf
etish uchun samarali yechimlar taklif etadi. Shuningdek, amaliy darslarning o‘quvchilarning nazariy
bilimlarini mustahkamlash,fanlarga qiziqishni oshirish va ilmiy tafakkurni rivojlantirishdagi
ahamiyati yoritilgan.Tadqiqot natijalari maktab va kasb-hunar ta’limi muassasalarida amaliy
mashg‘ulotlarni samarali tashkil etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berishga xizmat qiladi.
Kalit
so‘zlar:
tabiiy
fanlar,amaliy
mashg‘ulotlar,muammolar,ta’lim,
o‘qituvchi,laboratoriya,xavfsizlik,ta’lim sifati.
Kirish
.
Zamonaviy
ta’lim
tizimida
o‘quvchilarda
mustaqil
fikrlash,tahlil
qilish,kuzatuvchanlik,ilmiy
tadqiqot
ko‘nikmalarini
shakllantirishga
katta
e’tibor
berilmoqda.Ayniqsa,tabiiy fanlarni – fizika,kimyo,biologiya,geografiya kabi yo‘nalishlarni
o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlar hal qiluvchi o‘rin tutadi.Amaliy darslar o‘quvchilarning nazariy
bilimlarini mustahkamlash, ularni real hayotdagi jarayonlar bilan bog‘lash imkonini
beradi.Biroq,amaliy darslarni tashkil etishda qator muammolar mavjud bo‘lib,ular ta’lim sifatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada ushbu muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari keng
yoritiladi.
Asosiy qism
. Amaliy mashg‘ulotlarning ta’limdagi o‘rni:Tabiiy fanlarni o‘qitishda amaliy
mashg‘ulotlar quyidagi pedagogik maqsadlarga xizmat qiladi:
•
Nazariy bilimlarni mustahkamlash
– laboratoriya tajribalari, kuzatuvlar orqali
mavzular aniq va tushunarli bo‘ladi.
•
Fanlarga qiziqishni oshirish
– interaktiv va faol ishtirokga asoslangan darslar
o‘quvchilarni jalb qiladi.
•
Amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
– o‘lchash,hisoblash,tahlil qilish kabi amaliy
faoliyatni rivojlantiradi.
•
Kreativ va ilmiy tafakkurni rivojlantirish
– sabab-oqibat aloqalarini anglash,xulosa
chiqarish ko‘nikmasi ortadi.
•
Amaliy darslarni tashkil qilishda uchraydigan asosiy muammolar
•
Moddiy-texnik baza yetishmovchiligi
Ko‘plab maktab va kasb-hunar ta’lim
muassasalarida:
•
Tajriba o‘tkazish uchun zarur jihozlar,reagentlar,laboratoriya uskunalari yo‘q yoki
yaroqsiz holatda.
•
Himoya vositalari (ko‘zoynak, qo‘lqop, niqob) ta’minlanmagan.
•
Maxsus xona (laboratoriya) mavjud emas yoki zamonaviy talabga javob bermaydi.
•
O‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi
•
Ba’zi pedagoglar laboratoriya ishlarini zamonaviy yondashuvlar asosida o‘tkazish
bo‘yicha malakaga ega emas.
•
Metodik qo‘llanmalar va yo‘riqnomalar yangilanmagan yoki mavjud emas.
•
Amaliy darsni tashkil qilishda xavfsizlik texnikasi, eksperiment metodikasi bo‘yicha
bilimlar yetarli emas.
•
Vaqt cheklanganligi
O‘quv dasturlarida amaliy darslarga ajratilgan vaqt
kam.Tayyorlanish,tushuntirish,bajarish
va
xulosa
chiqarish
bosqichlariga
yetarli
vaqt
bo‘lmaydi.Tajribani soddalashtirish yoki nazariy tushuntirish bilan cheklanib qolish holatlari ko‘p
uchraydi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
218
•
Xavfsizlik muammolari
Amaliy darslar (ayniqsa kimyo va fizika) xavfli tajribalarni
o‘z ichiga oladi.O‘quvchilarga xavfsizlik qoidalari yetarli tushuntirilmaydi.Tajriba o‘tkazish
jarayonida yuzaga keladigan baxtsiz hodisalar ehtimoli mavjud.
•
Tajriba o‘tkazishga qiziqishning pastligi
O‘quvchilarda amaliy ishlarni oddiy
topshiriq sifatida qabul qilish holati kuzatiladi.Har bir o‘quvchi uchun alohida faol ishtirok etish
imkoniyati bo‘lmasligi sababli ularning aksariyati kuzatuvchi rolida qoladi.
•
Muammolarni bartaraf etish yo‘llari. Moddiy-texnik bazani mustahkamlash.
Maktablarda zamonaviy laboratoriya jihozlarini xarid qilish uchun davlat byudjeti va homiylar
mablag‘laridan samarali foydalanish.Virtual laboratoriyalar va simulyator dasturlar orqali amaliy
tajribalarni masofaviy yoki texnologik vositalar bilan o‘tkazish
.
•
O‘qituvchilar malakasini oshirish.
Doimiy ravishda metodik seminarlar, treninglar,
master-klasslar tashkil etish. Tajriba almashish uchun boshqa ilg‘or maktablar bilan hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish.
•
Darslarni yangicha yondashuv asosida tashkil qilish
•
STEM yondashuvi, loyihaviy metod, guruhli ish shakllari orqali o‘quvchilarning faol
ishtirokini ta’minlash.
•
Interaktiv vositalar (multimedia, video tajribalar,3D modellar)dan foydalanish.
•
Amaliy darslarga ko‘proq vaqt ajratish
•
O‘quv rejasini qayta ko‘rib chiqish orqali haftalik yuklamada amaliy darslar ulushini
oshirish.
•
Darsdan tashqari mashg‘ulotlar,to‘garaklar orqali amaliy ko‘nikmalarni
chuqurlashtirish.
•
Xavfsizlikni ta’minlash va o‘quvchilarni rag‘batlantirish
•
Har bir dars oldidan xavfsizlik qoidalarini tushuntirish va nazorat qilish.
•
Amaliy ishlarni yaxshi bajargan o‘quvchilarni baholashda ustunlik berish yoki
rag‘batlantirish.
Amaliy mashg‘ulotlarning pedagogik ahamiyati.Amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarda ilmiy
tafakkur va muammo hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.Bu darslarda o‘quvchilar
mustaqil ravishda kuzatuv,tajriba va eksperiment o‘tkazish orqali nazariy bilimlarini amaliyotda
qo‘llash imkoniga ega bo‘ladilar.Shu bois,tabiiy fanlarni chuqur o‘zlashtirish uchun amaliy darslar
zarur.
Texnologik yondashuvlar va innovatsiyalar.So‘nggi yillarda ta’lim jarayoniga kompyuter
texnologiyalari, virtual laboratoriyalar, interaktiv dasturlar va simulyatorlar kirib kelmoqda.Bu
vositalar moddiy-texnik baza yetishmovchiligini qisman bartaraf etadi va o‘quvchilarga xavfsiz
sharoitda tajriba o‘tkazish imkonini beradi. Shu bilan birga,bu yondashuvlar o‘quvchilarni yangi
texnologiyalar bilan tanishtiradi va ularni zamonaviy fanlarni o‘rganishga yanada qiziqtiradi.
Kadrlar tayyorlash va o‘qituvchilar malakasini oshirish.Amaliy mashg‘ulotlarni samarali
o‘tkazish uchun o‘qituvchilar zamonaviy pedagogik texnologiyalarni yaxshi bilishi,xavfsizlik
qoidalarini qat’iy rioya qilishi va metodik jihatdan tayyor bo‘lishi kerak.Shu maqsadda malaka
oshirish kurslari, master-klasslar va seminarlar muntazam tashkil etilishi lozim.
Tajriba o‘tkazishda xavfsizlik.Kimyo va fizika amaliyotlarida xavfsizlik – eng dolzarb
masala.O‘quvchilarni kimyoviy moddalarning xavf-xatarlari, o‘rnatilgan xavfsizlik qoidalari haqida
muntazam o‘qitish kerak.Amaliy mashg‘ulotlar oldidan xavfsizlik texnikasi bo‘yicha qisqa nazoratlar
o‘tkazish foydali bo‘ladi.
Tajriba materiallari va jihozlarni tejash.Moddiy resurslar yetishmovchiligi sharoitida ekologik
toza va iqtisodiy jihatdan tejovchi tajriba usullarini qo‘llash muhim.Masalan,kimyoda
mikrotajribalar,fizikada oddiy va arzon jihozlar yordamida ko‘rsatuvchi tajribalar o‘tkazish
mumkin.Shuningdek,elektron darslik va interaktiv video materiallar yordamida nazariyani
mustahkamlash tavsiya etiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
219
O‘quvchilarni faoliyatga jalb etish.Amaliy mashg‘ulotlar faqat ko‘rsatish yoki nazorat qilish
bilan cheklanmasligi kerak.Har bir o‘quvchi mustaqil ishlashi,guruhda hamkorlik qilishi, o‘z fikrini
bayon etishi lozim.Loyihalar va muammoli vazifalar asosida ishlash o‘quvchilarning qiziqishini
oshiradi va bilimlarni chuqurlashtiradi.
Maktab va maktabdan tashqari ta’limni uyg‘unlashtirish.Amaliy fanlarni o‘rganishda
maktabdan tashqari fan to‘garaklari,ilmiy-amaliy markazlar,ekologik klub va boshqa qo‘shimcha
faoliyatlar ham katta ahamiyatga ega.Bu faoliyatlar o‘quvchilarga bilimlarni mustahkamlash va
kengaytirish imkoniyatini beradi.
Asosiy yo‘nalish
Tavsif
Muammolar
Yechimlar
Amaliy
darslarning
ahamiyati
Nazariy
bilimlarni
mustahkamlash, o‘quvchilarning
qiziqishini oshirish
Faol
ishtirok
yetishmasligi
Guruh ishlari, loyiha
asosida o‘qitish
Moddiy-
texnik baza
Laboratoriya
jihozlari,
reagentlar, xavfsizlik vositalari
Jihozlar yetishmasligi, eskirgan
asbob-uskunalar
Zamonaviy
jihozlarni
ta’minlash, virtual
laboratoriyalar
O‘qituvchilarning
tayyorgarligi
Metodik
bilimlar,
xavfsizlik
qoidalari,
amaliy ko‘nikmalar
Malaka
yetishmasligi,
doimiy
qayta
tayyorlashning
yo‘qligi
Malaka oshirish kurslari,
seminarlar
Vaqt
ajratish
Amaliy
mashg‘ulotlarga dars
jadvalidagi vaqt
Vaqt tanqisligi
Dars
vaqtini
ko‘paytirish,
qo‘shimcha mashg‘ulotlar
Xavfsizlik
Amaliy tajribalar
xavfsizligi,
xavfsizlik
qoidalariga rioya
Xavfsizlik
choralarining yetarli
emasligi
Xavfsizlik qoidalarini kuchaytirish,
o‘quvchilarga
muntazam
tushuntirish
Xulosa.
Tabiiy fanlarni o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlarning o‘rni beqiyosdir.Ular nafaqat
nazariy bilimlarni mustahkamlash,balki o‘quvchilarda ilmiy fikrlash,kuzatuvchanlik, tahlil qilish va
muammolarni hal etish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.Biroq,amaliy
mashg‘ulotlarni tashkil qilishda moddiy-texnik baza, o‘qituvchilarning malakasi,vaqt va xavfsizlik
masalalari kabi qator muammolar mavjud.Ushbu muammolarni hal qilish uchun maktablarni
zamonaviy jihozlar bilan ta’minlash,virtual laboratoriyalarni joriy etish, o‘qituvchilarning kasbiy
rivojlanishini
ta’minlash
hamda amaliy
darslar
uchun qulay sharoitlar
yaratish
zarur.Shuningdek,o‘quvchilarning faol ishtirokini rag‘batlantirish,loyihaviy o‘qitish va interaktiv
metodlar orqali amaliy mashg‘ulotlarning samaradorligini oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.” – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2020-yilgi tahrir.
3.
O‘qitishda innovatsion texnologiyalar. – T.: O‘qituvchi, 2019.
4.
Amonov A., Tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi. – Samarqand: Noshir, 2021.
5.
Tohirova M., “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tabiiy fanlarni o‘qitish”,
– Ilmiy-metodik maqolalar to‘plami, 2022.
6.
www.ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimidagi rasmiy axborot
portali.
7.
G‘aybullaev M. va boshqalar. "Pedagogika va psixologiya asoslari", – Toshkent, 2020.
