“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
268
4-SHOʻBA: TABIIY FANLARNI O’QITISHDA AMALIY DARSLARNING O’RNI VA
MUAMMOLARI
NI(II) BNOKS-S,S-3,6 REAGENTI BILAN HOSIL QILGAN KOMPLEKS BIRIKMANING
SPEKTRAL KONTRASLIGI VA ANALITIK SEZGIRLIGI
Turayev Xayit Xudoynazarovich
Termiz davlat universiteti analitik kimyo kafedrasi professori
Nazirov Shohjohon Sobirovich
Termiz davlat universiteti analitik kimyo kafedrasi tayanch doktoranti
Annotatsiya
Mazkur ishda Ni(II) ionining BNOKS-S,S-3,6 reagenti bilan hosil qilgan kompleks
birikmasining spektral xossalari o‘rganildi. Kompleksning maksimal yutilish to‘lqin uzunligi va fon
reagentga nisbatan spektral kontrasligi (Δλ) aniqlandi. Shuningdek, Sendel mezoni asosida
reaksiyaning analitik sezgirligi baholandi. Olingan natijalar BNOKS-S,S-3,6 reagentining Ni(II)
ionlariga nisbatan yuqori selektivligi va sezgirligini ko‘rsatdi hamda ushbu asosda yangi
spektrofotometrik aniqlash metodikasi taklif etildi.
Kalit so‘zlar:
Ni(II), BNOKS-S,S-3,6, kompleks birikma, spektrofotometriya, spektral
kontraslik, Sendel boʻyicha sezgirlik.
So‘nggi yillarda og‘ir metall ionlarini aniqlash bo‘yicha samarali, sezgir va selektiv analitik
usullarni ishlab chiqish atrof-muhitni muhofaza qilish, biologik ob’ektlar tahlili hamda sanoat
chiqindilarini monitoring qilish sohalarida dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
nikel(II) ioni sanoat jarayonlarida keng qo‘llanilishi va ayrim hollarda toksik ta’sir ko‘rsatishi sababli
uni mikro miqdorda aniqlash muhim ahamiyatga ega[1].
Spektrofotometrik usullar o‘zining soddaligi, tezligi va yuqori sezgirligi bilan zamonaviy
analitik kimyo sohasida keng qo‘llanilib kelinmoqda. Bu usulning samaradorligi, ayniqsa, selektiv
reagentlar bilan kompleks hosil bo‘lishga asoslangan reaksiyalardan foydalanilganda keskin ortadi.
BNOKS-S,S-3,6(7-brom-2-nitrozo-1-gidroksinaftalin-3,6-disulfokislotasi)
reagenti
aromatik
tuzilishga ega, sulfonat va nitrozo guruhlarini o‘z ichiga olgan murakkab organik reagent bo‘lib,
metal ionlari bilan barqaror rangli kompleks birikmalar hosil qilish xususiyatiga ega[2].
Mazkur ilmiy ishda Ni(II) ionining BNOKS-S,S-3,6 reagenti bilan hosil qilgan kompleks
birikmasining spektral tavsifi o‘rganildi. Reaksiyaning spektral kontrasligi (Δλ) hamda analitik
sezgirligi (Sendel boʻyicha sezgirlik) aniqlandi. Ushbu ma’lumotlar asosida Ni(II) ionini
spektrofotometrik usulda aniqlash uchun samarali va amaliy jihatdan qulay metodika ishlab chiqish
imkoniyati baholandi.
Aniqlash uslubi:
25 ml li oʻlchov kolbasiga Ni(II)=1,0 ml 0,05% li BNOKS-S,S-3,6 reagenti
eritmasidan, pH koʻrsatkichi pH
Ni(II)
=6,5 boʻlgan universal bufer eritmasidan 5 ml, 15 mkg/ml li
Ni(II) ionlari tutgan eritmalardan 1,0 ml solib kolba belgisigacha bidistillangan suv qoʻshib
suyultirildi. Kompleks birikma eritmaning OZ lari EMC-31PC-UV spektrofotometrida, λ
Ni(II)
=640
nm to‘lqin uzunlikda, nur yutish qalinligi ℓ=1,0 sm li kyuvetada ma’lum vaqt oraligʻida solishtirma
eritmaga nisbatan oʻlchandi. Reagentning yutulish spektrlari esa distillangan suvga nisbatan olindi.
Olingan natijalar 1-jadval va 1-rasm keltirildi.
Metodning Sendel boʻyicha sezgirligi mkg/sm
2
birlik uchun nur yutulishi quyidagi formula
bilan hisoblanadi:
(1)
𝑆
.
𝑏
.
𝑠
=
𝑄 ∙ 𝑙 ∙
0,001
𝐴 ∙
25
=
15
∙
1
∙
0,001
0.591
∙
25
= 0,001
𝑚𝑘𝑔
/
𝑠𝑚
2
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
269
Sendel boʻyicha sezgirligi Ni(II)=0,001 mkg/sm
2
ga teng ekanligi aniqlandi[3].
1-rasm. BNOKS-S,S-3,6 reagenti va uning Ni(II) bilan kompleksining yutilish spektrlari
1-jadval
BNOKS-S,S-3,6 reagenti va uining Ni(II) ioni bilan hosil qilgan kompleks birikmasining
spektral tavsifi
(EMC-31PC-UV, C
HR
=0,05%, ℓ=1,0 sm, λ=640, pH=6,5, n=5)
Kompleks
rangi
рН
Maksimum
, nm
Δλ
C
Ме
2+
,
mkg/
25 ml
С
Ме
2+
,
mol/l
Ā
Sendel bo‘yicha
sezgirlik
mkg/sm
2
MeR HR
Kompleks Ni(II) bilan R (ℓ=1,0 sm, n=5)
Ko‘k-
yashil
6,5
640
540
100
15
1,022 10
-
5
0,568
0,0011
1-jadval va 1-rasmda keltirilgan eksperimental natijalar tahlili asosida, Ni(II) ionining
BNOKS-S,S-3,6 reagenti bilan hosil qilgan kompleks birikmasi yuqori spektral kontraslikka ega
ekani aniqlandi. Aniqlanishicha, kompleks hosil bo‘lishi jarayonida maksimal yutilish to‘lqin
uzunligi ning siljishi Δλ = 100 nm ni tashkil etdi. Bu hodisa batoxrom (qizil tomon) siljish sifatida
tavsiflanadi va reagent bilan metall ioni o‘rtasida kuchli elektron o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga
keladi. Batoxrom siljishning bunday aniq ifodalangan ko‘rinishi kompleksning hosil bo‘lishini vizual
va spektral jihatdan ishonchli tarzda qayd etish imkonini beradi.
Shuningdek, Sendel usuli bo‘yicha olib borilgan hisob-kitoblar natijasida Ni(II) ionining
mazkur reagent bilan reaksiyasi yuqori analitik sezgirlikka ega ekani ko‘rsatildi. Sendel boʻyicha
sezgirlik 0,0011 mkg/sm² ga teng bo‘lib, bu natija BNOKS-S,S-3,6 reagentining Ni(II) ionlariga
nisbatan sezgirligi yuqoriligidan dalolat beradi. Bunday past aniqlash chegarasi, ushbu reagent
asosida ishlab chiqilgan spektrofotometrik usulni mikro miqdordagi Ni(II) ionlarini aniqlash uchun
samarali vosita sifatida qo‘llash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
270
1.
Mitra S. et al. Impact of heavy metals on the environment and human health: Novel
therapeutic insights to counter the toxicity //Journal of King Saud University-Science. – 2022. – Т.
34. – №. 3. – С. 101865.
2.
Jin M. et al. Review of the distribution and detection methods of heavy metals in the
environment //Analytical methods. – 2020. – Т. 12. – №. 48. – С. 5747-5766.
3.
Nazirov Sh.S., Turaev Kh.Kh., Kasimov Sh.A., Tillaev Kh. R, Alimnazarov B. Sh.,
Abdullaeva B.B. Spectrophotometric Determination of Ni(II) Ion with 7Bromo-2-Nitroso-1-
Oxinaphthalene-3,6-Disulphocid//International Journal of Engineering Trends and Technology. -
2024. –T.72. –C. 57-63.
