“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
290
KALIY RUDALARINI MEXANIK BOYITISH
Xaydarova Munira Davronovna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Allazov Rustam Yo’ldosh o’g’li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi
Annotatsiya.
Kaliy rudalarini mexanik boyitish usuli – bu fizik xossalarga asoslangan holda
kaliy birikmalarini ajratib olish jarayonidir. Mazkur tezisda kaliy rudalarini, xususan silvinit tarkibli
ruda turlarini maydalash, elash, klassifikatsiyalash va ajratish jarayonlari orqali boyitish bosqichlari
yoritilgan. Mexanik boyitish jarayonida rudaning fizik-kimyoviy xossalari, zarracha o‘lchami, zichlik
va magnit sezuvchanligi kabi omillar hisobga olinadi. Shuningdek, tebranishli, barabanli va gidravlik
ajratish qurilmalari orqali boyitish samaradorligini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, mexanik boyitish usuli arzon, ekologik xavfsiz va texnologik jihatdan oddiy
bo‘lib, tayyor mahsulotda kaliy xlorid miqdorini 85–90% gacha yetkazish imkonini beradi. Tezisda
zamonaviy mexanik boyitish texnologiyalari, ularning afzalliklari va sanoatga joriy etish istiqbollari
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so’zlar:
Kaliy rudasi, mexanik boyitish, silvinit, zarracha o‘lchami, zichlikka
asoslangan ajratish, elash, gidravlik klassifikatsiya, magnit ajratish.
Abstract.
The mechanical enrichment method of potassium ores is a process of extracting
potassium compounds based on physical properties. This thesis covers the stages of enrichment of
potassium ores, in particular sylvinite-containing ores, through crushing, screening, classification and
separation processes. In the process of mechanical enrichment, factors such as the physicochemical
properties of the ore, particle size, density and magnetic susceptibility are taken into account. Also,
ways to increase the efficiency of enrichment using vibrating, drum and hydraulic separators are
considered. Studies show that the mechanical enrichment method is cheap, environmentally friendly
and technologically simple, allowing to increase the content of potassium chloride in the finished
product to 85–90%. The thesis discusses modern mechanical enrichment technologies, their
advantages and prospects for industrial introduction.
Keywords:
Potassium ore, mechanical enrichment, sylvinite, particle size, density-based
separation, screening, hydraulic classification, magnetic separation.
Kirish.
Kaliy o‘g‘itlari qishloq xo‘jaligi uchun muhim elementlardan biri hisoblanadi. Kaliy
xlorid (KCl) o‘simliklarning o‘sishi, meva hosildorligi va kasalliklarga chidamliligini oshirishda
asosiy o‘g‘it hisoblanadi. Ushbu birikma asosan silvinit, karnallit, langbeynit kabi tabiiy rudalardan
olinadi. O‘zbekistonda mavjud silvinit konlarida kaliy va natriy tuzlari aralash holda mavjud bo‘lib,
ularni samarali ajratib olish uchun boyitish jarayonlarini qo‘llash zarur.
Mexanik boyitish usuli – rudani maydalash, elash, zichlikka asoslangan ajratish kabi fizik
amallarga asoslanib, qiymatli komponentlarni gang moddalardan ajratib olishga qaratilgan. Bu usul,
ayniqsa, rudaning strukturaviy va minerallogik jihatlari oddiy bo‘lsa, juda qulay hisoblanadi. Mazkur
usul flotatsiya yoki halurgik (eritma asosida) boyitish usullariga qaraganda energiya sarfi va reagent
xarajati kam bo‘lganligi sababli iqtisodiy jihatdan afzalroq bo‘lishi mumkin.
So‘nggi yillarda sanoatdagi avtomatlashtirish, zarrachalarni tahlil qilish usullarining
rivojlanishi va yuqori aniqlikli ajratish uskunalarining joriy etilishi mexanik boyitish samaradorligini
oshirishga xizmat qilmoqda. Bu esa past navli rudalarni ham qayta ishlash imkonini bermoqda.
Shuningdek, mexanik boyitish ekologik xavfsizlikni ta’minlagan holda yer osti suvlari yoki havoga
zararli moddalarning chiqishini kamaytiradi.
Mazkur tezisda aynan mexanik boyitish jarayonining texnologik bosqichlari, har bir
bosqichdagi asosiy jarayonlar, ularning samaradorlikka ta’siri va zamonaviy texnologiyalar bilan
integratsiyalashgan holati chuqur tahlil qilinadi.
Asosiy qism.
Kaliy rudalarini mexanik boyitish jarayoni bir nechta ketma-ket bosqichlardan
iborat:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
291
1.
Maydalash va maydalab elash:
Dastlab ruda yirik bo‘laklardan maydalagichlar
yordamida 0,5–1 mm gacha maydalanadi. Ushbu bosqichda rudaning strukturaviy xususiyatlari
hisobga olinadi. Silvinitning mo‘rtligi uni osongina maydalanadigan ruda sifatida tavsiflaydi.
Elash usuli orqali zarrachalar fraksiyalarga ajratiladi. Nozik zarrachalar boyitishga yaroqsiz bo‘lsa,
ular texnologik jarayondan chiqarib tashlanadi.
2.
Zichlik asosida ajratish:
Kaliy xloridning zichligi (1,98 g/sm³) natriy xloridnikidan
(2,16 g/sm³) kamroq bo‘lsa ham, ayrim holatlarda zichlik farqidan foydalaniladi. Gidravlik
klassifikatorlar va tebranishli ajratish qurilmalari yordamida turli zichlikdagi zarrachalar qatlamlarga
ajratiladi. Ayniqsa, nozik fraksiyalarni gidrotsiklonlar yordamida samarali ajratish mumkin.
3.
Magnit va elektrostatik ajratish:
Rudada mavjud bo‘lgan temir oksidlari yoki
boshqa magnetik iflosliklarni ajratish uchun magnit ajratkichlardan foydalaniladi. Bu bosqich
mahsulot sifatini oshirishga xizmat qiladi. Elektr zaryadga ega zarrachalar bo‘lsa, elektrostatik
ajratish ham qo‘llanilishi mumkin.
4.
Qayta aylanma va brinli yuvish:
Mexanik boyitishdan o‘tmagan zarrachalar qayta
maydalashga yuboriladi. Ba’zida tuzli suv (brin) bilan yuvish orqali halit va boshqa eriydigan
komponentlar ajratiladi.
5.
Quruq mahsulotni ajratish va quritish:
Boyitilgan mahsulot quritiladi va KCl
kontsentratsiyasi bo‘yicha sifat nazoratidan o‘tkaziladi. Hosil bo‘lgan kaliy xlorid o‘g‘it ishlab
chiqarish sanoatiga yo‘naltiriladi.
Mexanik boyitish texnologiyasi oson avtomatlashtiriladi, kam energiya sarfi bilan ajralib
turadi va ekologik xavfi past. Bu texnologiya ayniqsa past navli rudalarni qayta ishlashda foydalidir.
Uskunalarni optimal sozlash va jarayon parametrlarini aniqlik bilan boshqarish mahsuldorlikni
oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa.
Kaliy rudalarini mexanik boyitish – samarali, iqtisodiy jihatdan qulay va ekologik
xavfsiz texnologik yo‘nalish bo‘lib, ayniqsa silvinit kabi tuzli rudalarni dastlabki bosqichda qayta
ishlashda katta ahamiyatga ega. Ushbu usul orqali rudadagi kaliy birikmalari aniqlik bilan ajratiladi,
tayyor mahsulot sifati yuqori bo‘ladi va ishlab chiqarish tannarxi kamayadi.
Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, mexanik boyitish jarayonlari, xususan maydalash-elash, zichlik
asosida ajratish va magnit ajratish bosqichlarini kompleks holda olib borish natijasida rudadan
olinadigan KCl miqdori 85–90% gacha yetishi mumkin. Bu esa sanoat uchun muhim texnologik
yutuq hisoblanadi. Shu bilan birga, texnologik jarayonlarning avtomatlashtirilgan monitoringi va
optimallashtirilgan boshqaruvi energiya sarfini kamaytirib, jarayon barqarorligini ta’minlaydi.
Mazkur yondashuv potentsial jihatdan faqat O‘zbekistonda emas, balki boshqa tuzli ruda
konlariga ega bo‘lgan mamlakatlarda ham keng qo‘llanilishi mumkin. Xususan, Afrikaning shimoliy
qismida va Markaziy Osiyo hududida joylashgan past navli rudalarni mexanik usulda boyitish orqali
eksportbop mahsulotlar olish imkoniyati mavjud.
Kelgusida bu usulni yanada mukammallashtirish uchun nanozarrachalar fizikasi, sun’iy
intellekt yordamida ajratish parametrlarini aniqlash va energiyani tejovchi qurilmalarni keng joriy
qilish dolzarb vazifa hisoblanadi. Shu asosda kaliy sanoatining raqobatbardoshligini oshirish, milliy
iqtisodiy manfaatlarni ta’minlash va ekologik xavfsizlikni kafolatlash mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
[1]. To‘lqinov A.R., Raximov I.B. (2021). Rudalarni boyitish texnologiyasi. Toshkent: Fan
va Texnologiya.
[2]. Wills, B.A., & Finch, J. (2016). Mineral Processing Technology. 8th ed. Elsevier.
[3]. Usmonxo‘jayev A., Komilov S. (2018). Kaliy rudalarini fizik usullarda boyitish
imkoniyatlari. O‘zbekiston Kimyo Jurnali, 4, 33–38.
[4]. Zakirov M.J. (2022). Boyitish texnologiyalarining zamonaviy tendensiyalari. Ruda
Metallurgiyasi Ilmiy To‘plami, 2(18), 55–61.
[5]. Outotec. (2020). Mechanical Separation in Salt-Based Ore Processing. Technical Bulletin.
