“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
307
TEREFTAL KISLOTA VA UNING CoSO4 BILAN HOSIL QILGAN
METALLOKOMPLEKSLARINING TERMOGRAVIMETRIK TAHLILI
1
ISHMURATOVA D . K.,
2
KASIMOV.SH.A
3
TOSHBOLTAYEVA X.A,
4
. RASULOVA S.M.
Termiz davlat universiteti.
Annotatsiya
. Maqolada tereftal kislotaning CoSO4 bilan ligandlari hosil qilgan kompleks
birikmalarning sintezi hamda termal tahlili ko‘rib chiqiladi. Yangi kompleks birikmalarning tarkibi
va tuzilishi termik analiz usuli bilan aniqlandi. Sintez qilingan komplekslarning erituvchilarda (suv,
etanol, dimitilfarmamid) eruvchanligi tekshirildi.
Kalit so’zi
: tereftal kislota, d-metallar, kompleks birikmalar, termik analiz, elementar analiz.
Kirish.
Koordinatsion kimyo, kimyoning bir boʻlimi, metall ionlari va ligandlar oʻrtasidagi
birikmalarni oʻrganishga moʻljallangan [1]. Metall ionlari Lyuis kislotalari, ligandlar esa Lyuis
asoslari sifatida ishlatiladi. Ligandlar metal ionlari bilan elektron juftlarini biriktirib, koordinatsion
komplekslarni hosil qiladi [2]. 1,10-fenantrolin, koordinatsion kimyoda mashhur bidentat N,N-
xelatlashtiruvchi vositalardan biri hisoblanadi. Bu birikma metall kationlari bilan hosil boʻlgan
komplekslarga fotokimyoviy va fotofizik xususiyatlarga ega boʻlishi sababli, biologik taʻsiri ham
oʻrganilmoqda [3]. Kadmiy televizor ekranlari, lazerlar, batareyalar, boʻyoq pigmentlari, kosmetika
va galvanizatsiya poʻlatida yadroviy boʻlinishda toʻsiq sifatida qoʻllaniladi [4].
Tajriba qismi.
Dastlab, kobalt sulfat birikmalari ligand bilan bir necha xil nisbatda sintez qilingan: tereftal
kislotasi bilan CoSO4 kompleksi (molyar nisbati L:C 1:2, 1:1, 2:1).
1) tereftal kislotasi (n = 1:1) bilan kompleks quyidagicha sintezlanadi:CoSO4 ning suvli
eritmasi tayyorlandi, ligandning suvli eritmasi qo'shildi (molyar nisbati L:C 1:1) va bir necha tomchi
spirt; pH = 8. Reaksiya aralashmasining rangi o'zgarmagan holda 15 daqiqa ichida nozik kristalli
cho'kmalar hosil bo'la boshladi (yangi kompleks hosil bo'lishining asosiy shartlaridan biri
kristallarning cho'kishi).
Keyin reaksiya aralashmasi filtrdan o'tkazildi va to'liq kristallanish uchun
quyosh nurlaridan himoyalangan salqin joyda qoldirildi. 10 kundan keyin kompleksning yangi
kristallari ajratildi, DFA bilan yuvildi va ochiq havoda quritildi. Ushbu kompleksning termik tahlili
"Derivatogramma" asbobi yordamida o'rganildi.
Derivatogramma (DTA) egri chizigʻida 116,76
0
С,179,14
0
С,396,12
0
С va 586,37
0
С larda
to‘rtta egzotermik effekt aniqlandi va endotermik effekt koʻzatilmadi. Termogravimetriya (TGA) egri
chizigʻining tahlili shuni koʻrsatadiki, TGA egri chizigʻida 4 ta intensiv parchalanadigan temperatura
oraligʻida amalga oshadi. 1-parchalanadigan oraliq 39,32-170,09
о
С harorat oraligʻida sodir boʻldi
0,149mg yoki 1.224 % massa yoʻqotildi. 2-parchalanadigan oraliq 173,91–255,77
о
С
temperaturalarda kuzatildi 1,572 mg yoki 12.913 % massa yoʻqotganligini aniqlandi. 3-
parchalanadigan oraliq 263,40-413,25
о
С harorat oraligʻida sodir boʻldi 0,398mg yoki 3,269 % massa
yoʻqotganligini aniqlandi.4-parchalanadigan oraliq 413,94-724,05 harorat oraligʻida sodir boʻldi
0,123mg yoki 1,010 % massa yoʻqotganligini aniqlandi.
о
С 39,32– 724,05
о
С harorat intervalida
massaning umumiy kamayishi 2,242 mg ni tashkil etganligi aniqlandi, bunga 70,71 daqiqa vaqt
saflandi
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
308
Termogravimetrik analiz egri chizigʻi va differensial termik analiz egri chizigʻining tahlili,
quyidagi 1-jadvalda keltirilgan. Jadvaldan koʻrishimiz mumkinki 2- oraliq parchalanishda eng
yuqori massa yoʻqotilishini koʻrishimiz mumkin yaʻni bu oraliqda massaning 12,913% yoʻqotilgan.
1-jadval. Termogravimetriya (TGA) egri chizigʻining tahlili.
Temperatura
0
C
Vaqt minut
Massa (mg)
Yoʻqotilgan
massa
(%)
39,32-170,09
13,75
0,149
1,224
173,91-
255,77
7,59
1,572
12,913
263,40-
413,25
15,24
0,398
3,269
413,94-
724,05
32,06
0.123
1,010
Termogravimetrik analiz egri chizigʻi va differensial termik analiz egri chizigʻining batafsil
tahlili, quyidagi 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval. CoSO
4
ni vazn yoʻqotishiga haroratning taʻsiri
№
dw
12,174
1/T
dw/
dt
M.g
Min
t
Т
0
+К
1
12,159
3
0.002
6
0,00
25
0,01
47
5,9
37
3
2
10,878
099
0.002
1
0,08
14
1,29
59
15,9
17
47
3
3
9,8922
0.001
7
0,08
8
2,28
18
25,9
17
57
3
4
9,5995
01
0.001
4
0,07
17
2,57
45
35,9
17
67
3
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
309
5
9,493
0.001
2
0,05
84
2,68
1
45,9
17
77
3
6
9,4697
0.001
1
0,04
84
2,70
43
55,8
83
87
3
7
9,4318
0.001
0
0,04
16
2,74
22
65,8
5
97
3
8
9,352
0,000
93
0,03
72
2,82
2
75,8
10
73
uchun ushbu jarayonning faollashuv energiyasi qiymatlari koʻrsatilgan. (3-jadval).
3-jadval. CoSO4 ni kompleksining termal-oksidlanish tahlili natijalari.
№
dw
12,174
Ln(W
1
/W
2
)
1/Т *10
-3
1
12,1593
0,001208221
2.6
2
10,878099
0,112551028
2.1
3
9,8922
0,207555962
1.7
4
9,599501
0,237591412
1.4
5
9,493
0,248747845
1.2
6
9,4697
0,251205302
1.1
7
9,4318
0,255215571
1,10
8
9,352
0,263712306
0,93
Shunday qilib, 200 dan 800 K gacha boʻlgan harorat oraligʻidagi jarayonlar kinetikasi
boʻyicha olingan eksperimental ma’lumotlar asosida kompleks namunaning termik-oksidlanish
degradatsiyasining xususiyatlari oʻrganildi.
Adabiyotlar.
1.Nwokeke U. G., Peter C. L. SYnthesis and characterization of cadmium (ii) complexes of
1, 10 phenanthroline and purine //Journal of Chemical Society of Nigeria. – 2018. – Т. 43. – №. 4.
https://www.journals.chemsociety.org.ng/index.php/jcsn/article/view/215
2.Samadi N., Salamati M. Determination of complex stabilities with 1, 10-phenanthroline-5,
6-dione as ligand for the complexation of several transition metallic cations using chemometrics
methods //Bulletin of the Chemical Society of Ethiopia. – 2014. – Т. 28. – №. 3. – С. 373-382
3.
Тоштeмиров А.Э., Тўраев Х.Х., Ашуров Ж.М., Умбаров И.А., Жалилова.Т.,
Синтез и исследования смешанных лигандных комплексов с ионами кобальт (II) и марганца
(II) 1,10-фенанттролина. Том 1 № 3/2/1 (2023): Новости УзМУ
4. Муминова, Ш. Н. Синтез и исследование хелатообразующих сорбентов на основе
меламина, формалина и лимонной кислоты / Ш. Н. Муминова, Х. X. Тураев, Г. Мукумова //
Universum: технические науки: научный журнал. № 12 (117). Декабрь 2023 г. Часть 6. – С. 21–
24. 4
