“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
310
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TABIIY FANLARNI O‘QITISHDA AMALIY
DARSLARNING O‘RNI VA MUAMMOLARI
Haitaliyeva Dilovar Haydarovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti magistranti
Annotatasiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichida tabiiy fanlarni o‘qitishda
amaliy darslarning ahamiyati, o‘quvchilarda kuzatish va fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishdagi
roli, shuningdek, amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etishda uchraydigan asosiy muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi.
Boshlang‘ich ta’lim — o‘quvchilarda dunyoqarash va asosiy ilmiy tushunchalar shakllanadigan
eng muhim bosqichdir. Ayniqsa, tabiiy fanlarni o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlar orqali ta’limning
samaradorligini oshirish katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar
bo‘yicha amaliy darslarning o‘quvchilarning aqliy rivojlanishiga, kuzatuvchanlik, mantiqiy fikrlash
va ilmiy tafakkurini shakllantirishdagi o‘rniga e’tibor qaratiladi. Shu bilan birga, hozirgi zamon
boshlang‘ich maktablarida amaliy mashg‘ulotlarni samarali tashkil etishga to‘sqinlik qilayotgan
muammolar, xususan, moddiy-texnik baza, metodik vositalarning yetishmasligi, o‘qituvchilarning
tayyorgarligi va vaqt cheklovlari chuqur tahlil qilinadi. Maqolada bu muammolarni bartaraf etish
bo‘yicha amaliy takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim, tabiiy fanlar, amaliy dars, kuzatuvchanlik, o‘qitish
metodikasi, tajriba, metodik muammo, interfaol metodlar, o‘yin usullari, ta’lim sifati, zamonaviy
ta’lim.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimi har bir o‘quvchining mustaqil fikrlovchi, tajriba orqali o‘rganishga
qodir bo‘lgan shaxs sifatida shakllanishini maqsad qilgan. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida
berilgan dastlabki bilim va ko‘nikmalar kelgusidagi fanlarni o‘zlashtirishga asos bo‘ladi. Shu nuqtai
nazardan qaralganda, tabiiy fanlar — hayot bilan uzviy bog‘liq, o‘quvchini real voqelikni
tushunishga, tabiat hodisalarini kuzatishga undaydigan, mantiqiy tafakkurni rivojlantiruvchi muhim
sohalardan biridir.
Amaliy darslar tabiiy fanlarni o‘qitishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Ular orqali
o‘quvchilar nazariy bilimlarni tajriba orqali mustahkamlab, hayotiy muammolarga ilmiy yondashuv
asosida yechim topishga o‘rganadilar. Ammo bu jarayonni samarali tashkil etish uchun metodik,
moddiy va tashkiliy jihatdan zarur shart-sharoitlar mavjud bo‘lishi lozim. Maktablarda mavjud
bo‘lgan qator muammolar — tajriba vositalarining yetishmasligi, o‘qituvchilarning metodik
tayyorgarligi va dars vaqtining cheklanganligi kabi holatlar amaliy mashg‘ulotlarni to‘laqonli
o‘tkazishga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Amaliy darslarning o‘quvchining rivojlanishidagi roli:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
bilishga chanqoq, qiziqqon va faol bo‘lishadi. Ular uchun har bir yangi bilim ko‘z bilan ko‘rish, qo‘l
bilan ushlash, quloq bilan eshitish orqali o‘zlashtirilsa, ta’lim samaradorligi sezilarli darajada oshadi.
Amaliy darslar quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
•
Tushunishni mustahkamlash:
Nazariy tushunchalar — masalan, "suv bug‘lanadi", "magnit
metallarni tortadi", "urug‘dan nihol chiqadi" — amaliy tajriba orqali ko‘rsatilsa, bolalar uni
chuqurroq tushunadi.
•
Ilmiy tafakkurni shakllantirish:
O‘quvchilarda sabab-oqibat aloqasini ko‘ra olish, kuzatish
va xulosa chiqarish ko‘nikmalari rivojlanadi.
•
Qiziqishni oshirish:
Har bir amaliy mashg‘ulot bolada qiziqish uyg‘otadi, bu esa fanlarni
sevishga va chuqur o‘rganishga undaydi.
•
Jamoaviy ishlash:
Tajriba va mashg‘ulotlar guruhlarda bajarilganida, o‘quvchilar bir-biridan
o‘rganadi, fikr almashadi va jamoa bilan ishlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
311
Eksperimental metod nima?
Eksperimental metod — bu o‘quvchilar tomonidan bevosita
kuzatish, tajriba o‘tkazish, amaliy faoliyat orqali bilim olish jarayoni bo‘lib, bu metodda o‘quvchi
faol ishtirokchi sifatida o‘z bilimini mustaqil ravishda shakllantiradi. Tajriba asosida o‘rgatish
o‘quvchilarda nafaqat tushunchalarni yaxshiroq anglashga, balki ularni amalda qo‘llay olishga ham
yordam beradi.
Boshlang‘ich sinflarda eksperimentning o‘rni.
Boshlang‘ich ta’lim yoshidagi bolalar —
tabiatan qiziquvchan, ko‘proq ko‘rish, eshitish, ushlash orqali bilim oluvchi shaxslar. Oddiy tajribalar
ularning qiziqishini uyg‘otib, mavzuni chuqurroq tushunishiga yordam beradi. Masalan:
•
Suv aylanishi
tajribasi (bug‘lanish – kondensatsiya – yomg‘ir);
•
O‘simlikning o‘sishi
(urug‘dan boshlab kuzatish);
•
Magnit maydon ta’siri
(magnit va temir parchalar bilan tajriba);
•
Yorug‘lik va soya
tajribalari.
Bunday eksperimentlar orqali bola fanlarni faqat nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham
tushuna boshlaydi.
Amaliy darslarni tashkil etishda mavjud muammolar:
Bugungi kunda ko‘plab boshlang‘ich
ta’lim muassasalarida amaliy darslar quyidagi sabablarga ko‘ra to‘liq o‘tkazilmayapti:
•
Material-texnik baza zaifligi: Ko‘plab maktablarda laboratoriya jihozlari, tajriba vositalari
yoki o‘quv-uslubiy ko‘rgazmali qurollar yetishmaydi.
•
Metodik qo‘llanmalarning kamligi: Boshlang‘ich sinf uchun mo‘ljallangan tabiiy fanlarga oid
tajriba to‘plamlari, bosqichma-bosqich yo‘riqnoma va dars ishlanmalari yetarli emas.
•
O‘qituvchilarning tayyorgarligi: Amaliy darsni o‘tkazish uchun o‘qituvchi nafaqat fanga oid
bilimga, balki uni qiziqarli va xavfsiz shaklda yetkazish metodikasiga ham ega bo‘lishi kerak.
•
Vaqt va xavfsizlik cheklovlari: Boshlang‘ich ta’limda dars vaqti qisqaligi, darsning ko‘p
qismini nazariy qism egallab qo‘yishi, ba’zi tajribalar uchun xavfsizlik talablarining
bajarilishi muammo tug‘diradi.
Amaliy darslarni tashkil etishda mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
taklif va yechimlar:
1-Muammo:
Laboratoriya jihozlari va ko‘rgazmali vositalarning yetishmasligi
Izoh: Ko‘plab boshlang‘ich maktablarda eng oddiy tajriba o‘tkazish uchun ham sharoit mavjud emas.
Bu o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini pasaytiradi.
Taklif va yechimlar:
•
Arzon va mahalliy vositalardan foydalanish: Tajribalarni o‘tkazish uchun bozor mahsulotlari
(suv, tuz, karton, plastmassa idishlar, magnit, muz) asosida soddalashtirilgan tajribalar
metodikasini ishlab chiqish.
•
Maktab o‘qituvchilari uchun "qo‘lda tayyorlanadigan laboratoriya" yo‘riqnomalari ishlab
chiqish: Masalan, kartondan o‘quvchi uchun yurak modeli, suv aylanish sikli, yoki elektr
zanjiri maketini yasash.
•
Tuman xalq ta’limi bo‘limi orqali maktablararo tajriba laboratoriyalarini tashkil etish: Bir
maktabda jihozlangan xona bo‘lsa, atrofdagi 3-4 maktab navbatma-navbat undan foydalanishi
mumkin.
2-Muammo:
Metodik qo‘llanmalar va dars ishlanmalarning yetarli emasligi
Izoh: O‘qituvchi amaliy darsni o‘tkazish uchun metodik asosga ega bo‘lmasa, tajribani samarali
tashkil eta olmaydi.
Taklif va yechimlar:
•
“Har mavzuga — bitta tajriba” tamoyiliga asoslangan metodik qo‘llanma yaratish:
Boshlang‘ich sinf tabiiy fanlari darsliklariga mos, xavfsiz va real tajribalarga asoslangan
to‘plam (mavzusi, maqsadi, bosqichlari, kuzatish savollari, xulosasi bilan).
•
O‘qituvchilar uchun onlayn videodarslar va master-klasslar tashkil etish: Har bir tajribaning
o‘rnak darslari YouTube, Telegram va ZiyoNET portallarida joylashtirilishi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
312
•
Interaktiv dars ishlanma bankini yaratish: Respublikaviy yoki hududiy ta’lim portallarida dars
ishlanmalari bilan bo‘lishish va o‘zaro tajriba almashish imkoniyatini berish.
3-Muammo:
O‘qituvchilarning amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarligi pastligi
Izoh: Ba’zi o‘qituvchilar amaliy darsni o‘tkazishda noaniqlik sezadi, bunga sabab yetarli amaliy
tajribaning yo‘qligi yoki o‘ziga ishonchning pastligi.
Taklif va yechimlar:
•
Malaka oshirish kurslarida amaliy darslarga alohida modul ajratish: O‘qituvchilar amaliy
metodlar, xavfsizlik qoidalari, o‘quvchilarga kuzatish savollari berish uslublarini o‘rganadi.
•
Mentorlik dasturini joriy qilish: Tajribali o‘qituvchilar yangi boshlagan pedagoglarga bir
semestr davomida yordam berishadi, birgalikda dars tayyorlaydi va baholaydi.
•
Pedagogik texnologiyalar markazida "Amaliy fanlar metodikasi" bo‘limini ochish: Ushbu
bo‘lim amaliy dars metodikasini rivojlantirishga xizmat qiladi.
4- Muammo:
Dars vaqtining qisqaligi va xavfsizlikni ta’minlashdagi cheklovlar
Izoh: Boshlang‘ich sinfda 35 daqiqalik dars vaqtida nazariy va amaliy qismlarni birgalikda o‘tkazish
qiyin. Bundan tashqari, xavfsizlik masalasi ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak.
Taklif va yechimlar:
•
“Mini-tajriba” konsepsiyasini joriy etish: 5–10 daqiqalik qisqa, xavfsiz va tez tayyorlanadigan
tajribalar asosida darslar tuzish.
•
Amaliy mashg‘ulotlarni guruhlar bo‘lib o‘tkazish: Butun sinf bir vaqtda emas, balki kichik
guruhlar navbat bilan tajribani bajaradi, boshqalar esa kuzatish varaqasini to‘ldiradi.
•
Maxsus “Amaliy dars kuni”ni joriy qilish: Har oyda bir kun faqat amaliy fanlarga ajratilib,
sinovlar, loyihalar, kuzatishlar o‘tkaziladi.
•
Xavfsizlik bo‘yicha soddalashtirilgan qo‘llanmalarni ishlab chiqish va ota-onalarni jalb qilish:
Tajriba oldidan bolalarga tushunarli tarzda xavfsizlik qoidalari o‘rgatiladi.
5-Muammo:
Amaliy mashg‘ulotlarni baholash mezonlarining noaniqligi
Izoh: Ko‘p hollarda amaliy darslar faqat "o‘tkazildi" deb baholanadi, o‘quvchilarning faol ishtiroki
va xulosalari hisobga olinmaydi.
Taklif va yechimlar:
•
Kuzatuv varaqalari asosida baholash tizimini joriy qilish: Har bir o‘quvchi uchun "kuzatuv
varaqasi" (savollarga javob, xulosa, rasm chizish, natija yozish) orqali baho qo‘yish.
•
Jamoaviy loyiha ishlari orqali baholash: O‘quvchilar kichik guruhlarda ishlashadi, natijada
umumiy taqdimot va jamoa bahosi shakllanadi.
•
“Savol-javob + tajriba” modeli: Nazariy savollar asosida tajriba baholanishi — “nima uchun
bunday natija bo‘ldi?” degan savollarga o‘quvchi og‘zaki javob beradi.
Xulosa.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi — bu bolada ilmiy dunyoqarash, fikrlash va
kuzatuvchanlik ko‘nikmalari shakllanadigan poydevor davridir. Ayniqsa, tabiiy fanlarni o‘qitishda
amaliy mashg‘ulotlar orqali bu jarayonni jonlantirish, tushunarli va esda qolarli qilish mumkin.
Amaliy darslar nazariy bilimlarni hayotiy tajriba bilan bog‘laydi, o‘quvchilarning qiziqishini
uyg‘otadi, mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, amaliy darslarni tashkil etish jarayonida mavjud bo‘lgan qator
tizimli muammolar — moddiy-texnik bazaning yetishmasligi, o‘qituvchilarning metodik
tayyorgarligi pastligi, dars vaqtining cheklanganligi va xavfsizlik talablarining murakkabligi — bu
jarayonni to‘liq amalga oshirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Mazkur maqolada ilgari surilgan taklif va yechimlar — oddiy, arzon va xavfsiz tajribalardan
foydalanish, metodik qo‘llanmalarni ishlab chiqish, o‘qituvchilarni amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishga
tayyorlash, “mini-tajriba” konsepsiyasini joriy etish va baholashning kuzatuvga asoslangan tizimini
yaratish — ushbu muammolarning sezilarli qismini bartaraf etishga xizmat qiladi.
Amaliy darslarni samarali yo‘lga qo‘yish orqali biz o‘quvchilarda nafaqat tabiiy fanlarga
nisbatan qiziqish, balki kelajakda ilm-fanga yo‘naltirilgan faol fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirishimiz mumkin. Shu bois, ta’lim muassasalari, metodik markazlar va davlat tashkilotlari
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
313
hamkorligida amaliy mashg‘ulotlarni rivojlantirish bo‘yicha tizimli ishlarni yo‘lga qo‘yish dolzarb
vazifa hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Adilova, Charos. Akademik litsey tabiiy fanlar yo‘nalishida ingliz tilini klasterli yondashuv
asosida mutaxassislikka mos o‘qitish mashqlar tizimi.
Society and innovations
, 2022.
2.
Ahmedova, Dilnoza. Boshlang‘ich sinflarda tabiiy fanlar o‘qitishda o‘yin usullarining
qo‘llanilishi.
Ta’lim va innovatsiyalar
, 2020.
3
. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni. — Toshkent: 2020.
4.
G‘ulomov R., Eshboeva M. «Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi». —
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
5.
Mavlonova R.X., Raximova S.A. «Pedagogik texnologiyalar». — Toshkent: TDPU, 2020.
6.
UNESCO Report: "Science Education in Primary Schools" — Paris, 2021.
7.
Kundu C.L., Tutoo D.N. "Educational Psychology" — New Delhi: Sterling Publishers, 2018.
