“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
345
UDK 551.58:633.2(575.172.3)"2020"
SIRDARYO VILOYATI IQLIM XUSUSIYATLARINING O‘SIMLIK QOPLAMIGA
TA'SIRI (2020 YIL HOLATIGA KO‘RA)
Tovbayev G‘ofur Zulkaynar o‘g‘li
Guliston davlat universiteti tayanch doktoranti
e-mail:
Annotatsiya:
Ushbu maqola Sirdaryo viloyatida 2020 yilda kuzatilgan iqlim sharoitlarining
o‘simlik qoplamiga ta'sirini o‘rganadi. Meteorologik ma'lumotlar (havo harorati, nisbiy namlik,
yog‘ingarchilik, bulutlik va shamol tezligi) va NDVI kartalari asosida mavsumiy o‘zgarishlar tahlil
qilindi. Tadqiqot qishda sovuq va nam sharoitlarning o‘simlik o‘sishini cheklashi, bahor-yozda
harorat va yog‘ingarchilikning yashillikni rag‘batlantirishi, kuzda esa qurg‘oqchilikning salbiy ta'sir
ko‘rsatishini aniqladi. Natijalar qishloq xo‘jaligi uchun meliorativ tadbirlarni va iqlimga moslashish
strategiyalari ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
iqlim sharoitlari, o‘simlik qoplami, NDVI, Sirdaryo viloyati, qishloq xo‘jaligi,
mavsumiy o‘zgarishlar.
Kirish
Sirdaryo viloyati O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, uning iqlimi
kontinental xususiyatlar bilan ajralib turadi. Ushbu mintaqa qishloq xo‘jaligi uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, unda paxta, don mahsulotlari va sabzavot yetishtirish keng tarqalgan. Iqlim
sharoitlari, xususan, harorat, namlik va yog‘ingarchilik o‘simlik qoplami va mahsuldorlikka bevosita
ta’sir qiladi. Global iqlim o‘zgarishlari kontekstida mintaqaviy iqlimiy tendensiyalarni o‘rganish va
ularning o‘simlik qoplami bilan bog‘liqligini aniqlash zamonaviy ilmiy tadqiqotlarning dolzarb
yo‘nalishlaridan biridir.
2020 yilda Sirdaryo viloyati gidrometeorologiya markazi ma’lumotlari va NDVI kartalari
asosida bu maqola iqlim xususiyatlarining o‘simlik qoplamiga ta’sirini chuqur tahlil qiladi. NDVI
ma’lumotlari yordamida hisoblangan normalizatsiyalashgan vegetatsiya indeksi, o‘simliklarning
fotosintetik faolligi va yashillik darajasini baholashda keng qo‘llaniladi [1]. Ushbu tadqiqot yilning
turli mavsumlari (qish, bahor, yoz, kuz) uchun iqlim omillari va o‘simlik qoplami o‘rtasidagi
munosabatlarni o‘rganib, qishloq xo‘jaligi uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga yordam beradi.
Ma'lumotlar manbalari
Tadqiqot uchun 2020 yil davomida Sirdaryo viloyatidagi gidrometeorologik stansiyalardan
olingan ma’lumotlar ishlatildi. Ushbu ma’lumotlar quyidagi parametrlarni o‘z ichiga oladi: o‘rtacha,
maksimal va minimal havo harorati (°C), nisbiy namlik (%), bulutlik darajasi (0-10 ball), shamol
tezligi (m/s) va kunlik yog‘ingarchilik miqdori (mm). NDVI ma’lumotlari MODIS (Moderate
Resolution Imaging Spectroradiometer) satellet ma’lumotlaridan olingan bo‘lib, 250 metrlik fazoviy
resolutionga ega [2].
Metodologiya
NDVI qiymatlari quyidagi formula yordamida hisoblandi:
𝑵𝑫𝑽𝑰 =
𝑵𝑰𝑹 − 𝑹𝑬𝑫
𝑵𝑰𝑹 + 𝑹𝑬𝑫
=
𝒍𝒂𝒏𝒅𝒔𝒂𝒕 𝟖 𝑩𝒂𝒏𝒅𝟓 − 𝒍𝒂𝒏𝒅𝒔𝒂𝒕 𝟖 𝑩𝒂𝒏𝒅𝟒
𝒍𝒂𝒏𝒅𝒔𝒂𝒕 𝟖 𝑩𝒂𝒏𝒅𝟓 + 𝒍𝒂𝒏𝒅𝒔𝒂𝒕 𝟖 𝑩𝒂𝒏𝒅𝟒
Indeks qiymatlari -1 dan +1 gacha o‘zgaradi, 0,3 dan yuqori qiymatlar yashil o‘simliklarni
ko‘rsatadi.
Tahlil uchun Sirdaryo viloyati hududidagi 2020-yilda tabiiy va qishloq xo‘jalik
o‘simliklarning vegetatsiya davridagi o‘zgarishlari qayd qilinadigan sanalar olingan bo‘lib, aprel,
may, iyul va oktyabr oylar uchun NDVI kartalari tanlandi, chunki bu oylar vegetatsiya davridagi
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
346
yilning asosiy iqlimiy davrlarini ifodalaydi. Ma’lumotlarning fazoviy taqsimlanishi QGIS va
ArcMAP dasturlari yordamida tahlil qilindi va Sirdaryo viloyati NDVI kartasi yaratildi (1-rasm).
Iqlimiy omillar va NDVI o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun mavsumiy tendensiyalar va vizual
taqqoslash usullari qo‘llanildi. Statistik tahlil uchun o‘rtacha qiymatlar va diapazonlar hisoblandi.
1-rasm.
Sirdaryo viloyati NDVI kartasi va uning ko‘rsatkichlari (2020-yil holatiga)
Natijalar
1. Iqlimiy sharoitlarning mavsumiy taqsimlanishi
2020 yilda Sirdaryo viloyatida iqlim sharoitlari sezilarli mavsumiy o‘zgarishlarni ko‘rsatdi:
1.
Qish (yanvar, fevral, dekabr):
O‘rtacha harorat 0-5°C oralig‘ida bo‘lib, eng past qiymat
-10,8°C (19-noyabr) va eng yuqori 14,2°C (1-fevral) qayd etildi. Nisbiy namlik 80-95% ni tashkil
etdi, bulutlik darajasi 8-10 ballni tashkil qildi. Yog‘ingarchilik miqdori o‘rtacha 0-5 mm bo‘lib, ba’zi
kunlarda (masalan, 12-noyabr, 22,7 mm) sezilarli o‘sish kuzatildi.
2.
Bahor (mart, aprel, may):
Harorat 10-23°C oralig‘ida o‘zgardi, maksimal qiymat 39,4°C
(27-may). Namlik 50-87% oralig‘ida bo‘ldi, yog‘ingarchilik aprel oyida 21,8 mm (13-aprel) bilan
maksimumga yetdi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
347
3.
Yoz (iyun, iyul, avgust):
O‘rtacha harorat 25-31°C, maksimal 41°C (23-iyul). Namlik 36-
60% ga tushdi, yog‘ingarchilik minimal edi (0-1 mm).
4.
Kuz (sentyabr, oktyabr, noyabr):
Harorat 10-15°C ga pasaydi, namlik 50-60% ni tashkil
etdi, yog‘ingarchilik kamaydi.
2. NDVI va iqlimiy ta’sirning tahlili
NDVI kartalari o‘simlik qoplamining mavsumiy dinamikasini aks ettirdi:
1.
Aprel (bahorgi vegetatsiyaning boshlanishi):
NDVI qiymatlari asosan 0,2-0,4 oralig‘ida
bo‘lib, 67% hudud past yashillikni ko‘rsatdi. Mo‘tadil harorat (15-17°C) va yuqori namlik (95%)
o‘simlik o‘sishiga sharoit yaratdi.
2.
May (bahorgi vegetatsiyaning yuqori cho‘qqisi):
NDVI 0,4-0,6 ga ko‘tarildi (54%
hudud), bu ekinlarning o‘sishi va bahoriy yashillikning kuchayishini anglatdi. Mo‘tadil harorat (20-
24°C) va yog‘ingarchilik (21,8 mm) ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
3.
Iyul (antropogen vegetatsiyaning yuqori cho‘qqisi):
NDVI 0,6 dan yuqori bo‘lgan
hududlar 61% ni tashkil etdi, bu yashillikning maksimal darajasini ko‘rsatdi. Issiqlik (30,9°C) va
quyoshli kunlar o‘simliklarni rag‘batlantirdi, ammo quruqlik suvsiz hududlarda ta’sir qildi (NDVI <
0,2).
4.
Oktyabr (vegetatsiyaning tugashi):
NDVI 0,3-0,5 ga tushdi (58% hudud), bu
o‘simliklarning mavsumiy qurishi va haroratning pasayishi (10°C) bilan bog‘liq bo‘ldi.
3. Hududiy farqlar
NDVI tahlili shuni ko‘rsatdiki, viloyatning janubiy va markaziy qismlarida) sug‘orish
tizimlari yaxshi rivojlanganligi sababli NDVI qiymatlari yuqori (0,6-0,8). Shimoliy va g‘arbiy
hududlarda esa quruqlik va suv yetishmasligi tufayli NDVI pastroq (0,2-0,4) bo‘ldi.
Muhokama
Iqlimiy omillarning o‘simlik qoplamiga ta’siri
Sovuq qish oylarida (harorat -10,8°C dan past) o‘simliklarning fotosintetik faolligi pasayadi,
bu NDVI ning past qiymatlari bilan tasdiqlanadi [3]. Bahor va yoz oylaridagi mo‘tadil harorat (15-
30°C) va yog‘ingarchilik (21,8 mm) o‘simliklarning o‘sishini rag‘batlantiradi, bu esa NDVI ning 0,6
dan yuqori qiymatlarida aks etadi. Yozgi quruqlik va issiqlik (41°C) suvsiz hududlarda o‘simlik
qoplamini kamaytirgan bo‘lishi mumkin, bu esa iqlimning suv resurslariga bog‘liqligini ko‘rsatadi
[4].
Qishloq xo‘jaligi uchun imkoniyatlar va tahdidlar
Sirdaryo viloyatida paxta va don mahsulotlari yetishtirish uchun yozgi yashillik (NDVI 0,6-
0,8) ijobiy shartlar yaratadi. Biroq, qishki sovuq va yozgi quruqlik ekinlarni himoya qilish va
sug‘orishni optimallashtirishni talab qiladi. Sug‘orish tizimlarining rivojlanishi janubiy hududlarda
o‘simlik qoplamini yaxshilagan, bu esa suv boshqaruvi strategiyalarining muhimligini ta’kidlaydi.
Iqlim o‘zgarishlariga moslashish
Kelgusida iqlim o‘zgarishlari (haroratning oshishi va yog‘ingarchilikning notekis
taqsimlanishi) o‘simlik qoplamiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [5]. Suv tejash texnologiyalari,
barqaror ekin turlari va qishki sovuqdan himoya choralari joriy qilish muhimdir.
Xulosa.
2020 yilda Sirdaryo viloyatida iqlim sharoitlari o‘simlik qoplamiga katta ta’sir
ko‘rsatdi: qishda cheklovchi, bahor-yozda rag‘batlantiruvchi, kuzda esa pasaytiruvchi ta’sir. NDVI
tahlili iqlim omillari (harorat, yog‘ingarchilik) va o‘simlik yashilligi o‘rtasidagi aniq bog‘liqlikni
tasdiqladi. Ushbu topilmalar qishloq xo‘jaligi rejalashtirishida, suv resurslari boshqaruvi va iqlimga
moslashish strategiyalarida qo‘llanilishi mumkin. Kelajakda uzoq muddatli kuzatuvlar va iqlim
modellarini joriy qilish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
a)
Tucker, C. J. (1979). Red and photographic infrared linear combinations for monitoring
vegetation.
Remote Sensing of Environment
, 8(2), 127-150.
b)
Justice, C. O., Vermote, E., Townshend, J. R., Defries, R., Roy, D. P., Hall, D. K., ... &
Huete, A. (1998). The Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer (MODIS): Land remote
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
348
sensing for global change research.
IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing
, 36(4),
1228-1249.
c)
Pettorelli, N., Vik, J. O., Mysterud, A., Gaillard, J. M., Tucker, C. J., & Stenseth, N. C.
(2005). Using the satellite-derived NDVI to assess ecological responses to environmental change.
Trends in Ecology & Evolution
, 20(9), 503-510.
d)
Nemani, R. R., Keeling, C. D., Hashimoto, H., Jolly, W. M., Piper, S. C., Tucker, C. J., ...
& Running, S. W. (2003). Climate-driven increases in global terrestrial net primary production from
1982 to 1999.
Science
, 300(5625), 1560-1563.
e)
IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working
Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.
Cambridge University Press.
