“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
354
ИНДИВИДУАЛ ДАРС БОКС МАШҒУЛОТЛАР ТИЗИМИДАГИ ЎРНИ
.
Усмонов Мансур Қурбонмуротович
Термез иқтисодиёт ва сервис универсистет
Жисмоний маданият кафедраси мудири, (PhD) p.f.b.f.d., доцент.
Анотация.
Мақолада боксда "ясси қўлкопда" индивидуал машғулотлардан
фойдаланишнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганиш ва уларнинг юқори малакали
боксчиларни тайёрлашдаги аҳамиятини баҳолаш бўйича илмий тадқиқотлар натижалари
келтирилган. Шахсий машғулотларнинг замонавий усулларини ишлаб чиқишнинг асосий
йўналишлари аниқланди ва "ясси қўлкопда" индивидуал дарсларнинг классификацияси ягона
принципларга мувофиқ ишлаб чиқилди.
Калит сўзлари:
бокс,
"ясси қўлкопда" индивидуал машғулотлар, йўналиш, воситалар,
усуллар
Долзарблиги.
Ўзбекистонлик боксчиларнинг жаҳон чемпионатлари, Осиё
чемпионатлари, Олимпия ўйинлари каби нуфузли мусобақалардаги муваффақияти
мамлакатимиз спорт нуфузини ошириш омили бўлмоқда. Бу эса боксчиларнинг
рақобатбардош
фаолияти
самарадорлигини
ошириш
мақсадида
мураббий
ва
мутахассисларнинг машғулотлар жараёнини оқилона ташкил этиш масаласини доимий
равишда ҳал этиш зарурлигини тақозо этади.
Ушбу масаланинг жиддийлиги, ушбу спорт турининг ривожланиши иш ҳажмининг
доимий ўсиши, ҳаракат фаолиятининг ва боксчиларнинг машғулот юкламаларининг ақлий
зўриқишлари билан боғлиқ (5). Шундан келиб чиқиб, юқори малакали боксчиларнинг техник-
тактик тайёргарлиги техникасини такомиллаштиришга қаратилган илмий изланишлар асосида
амалий тавсиялар бериши мумкин бўлган илмий изланишларга эҳтиёж бор.
Бу йўналишдаги тадқиқотларнинг аҳамияти педагогика фанлари доктори, профессор
Р.Д.Халмуҳамедовнинг тадқиқотларида қайд этилган бўлиб, у “катта спортда парадоксал
равишда ўқитишнинг бошланғич тузилиши, алоҳида ўқув машғулотининг тузилиши жуда кам
ўрганилган” (5).
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Боксни янада ривожлантириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги қарорида бокс бўйича республикамизнинг иқтидорли мураббийлари
томонидан ишлаб чиқилган спортчиларни тайёрлаш методикасини чуқур ўрганиш, ушбу
методиканинг самарадорлигини илмий нуқтаи назарини асослаб бериш ва уни барча спорт
таълим муассасалари ва ташкилотларида кенг жорий этиш кўзда тутилган.
Тақдим этилган ишда ушбу спорт тури назарияси ва методологиясида мавжуд бўлган
“ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал машғулотлар методологиясидаги камчиликларни
маълум даражада бартараф этишга, яъни мураббийларни бир қатор назарий билимлар,
индивидуал ўқитишнинг услубий ва амалий масалалари билан қуроллантиришга ҳаракат
қилинди.
Илғор тажрибаларни ўрганиш ва умумлаштириш мақсадида Тошкент шаҳри ва
Ўзбекистон Республикасининг етакчи мураббий ва спортчилари билан сўровнома ва
суҳбатлар ўтказилди. Ушбу усуллар ёрдамида индивидуал таълимнинг бир қатор назарий,
услубий ва амалий масалалари бўйича фикрлар аниқланди. 2019-2021 йиллар давомида жами
100 га яқин спортчилар ва 75 дан ортиқ мураббийлар билан суҳбат ва суҳбатлар ўтказилди.
Спортчилар учун саволлар
1. “Ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал машғулотлар учун машғулотларингизда
қандай ўрин тутади (машқ даврлари бўйича %да)?
2. Сиз “ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал машғулотларда қандай узлуксиз ишлаш
юкламаларини (дақиқаларда) ва дам олишнинг танаффусларни афзал кўрасиз?
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
355
3. Индивидуал дарсда энг юқори самарадорликни қачон ҳис қиласиз (бошида, ўртасида,
охирида ёки дарснинг қайси дақиқаларида)?
Мураббийлар учун саволлар
1. Юқори малакали спортчиларни тайёрлашда индивидуал тайёргарликка қандай
аҳамият берасиз?
Спортчилар ва мураббийларнинг амалий фаолиятида “ясси қўлқоплар” устида
индивидуал машқлар катта аҳамиятга эга ва кенг қўлланилишига қарамай, замонавий бокс
адабиётида бу машқларнинг етарлича асосланган таснифи мавжуд эмас, фақат уларнинг бир
хиллиги мавжуд.
Бокс бўйича етакчи назариётчилар ва энг тажрибали амалиётчилар, гарчи алоҳида
синфлар рўйхатида маълум бир ўхшашлик мавжуд бўлса-да, бироқ айни пайтда турли хил
фикрлар мавжуд (3,4,7). Адабиётда очилган “ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал дарслар
вариантларининг асосий камчиликлари, бизнинг фикримизча, бу масалага ягона ёндашувнинг
ёъқлиги, яъни синфларни таснифлаш керак бўлган аниқ мезонлар йўқ.
Мамлакатнинг етакчи мураббийлари билан суҳбатлар 2019-2021 уларнинг кўпчилигида
бу масалага аниқ ёндашув ёъқлигини ҳам кўрсатди. Адабиётларда кўрсатилган вариантлардан
ташқари, дарснинг бошқа шакллари, типлари ва турлари ҳам номланди. Хусусан, назарий
таҳлил синфлари, ўрнатиш дарслари ва ҳоказолар тўғрисида тўхталиб ўтилди. Буларнинг
барчаси амалиётда қўлланилаётган “ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал машғулотлар
шакллари бугунги кунга қадар тўлиқ таснифи умумлаштирилмаган ва етарли даражада
асосланмаганлигини ишончли кўрсатиб турибди.
Тадқиқотда қўйилган муаммони ҳал қилиш учун адабий манбаларни таҳлил қилиш ва
тренерлар сўровидан ташқари, турли хил мураббийларнинг “ясси қўлқоплар” бўйича
индивидуал дарсларда педагогик кузатишлар олиб борилди. Буларнинг барчаси бокс
амалиётида қўлланиладиган “ясси қўлқоплар” бўйича индивидуал машқларнинг типик
гуруҳлари ҳақидаги тушунчамизни бироз кенгайтиришга ва уларнинг таснифини айтишга
имкон берди.
Машғулотларни ташкил этишнинг аралаш шаклида мураббий нафақат “ясси
қўлқоплар” бўйича индивидуал машқлар, балки спортчиларнинг мустақил, ижодий фаолияти
учун шахсий вазифаларни ҳам ҳал қилади: қоплар устида ишлаш, шерик билан машқлар,
мусобақа ва ўқув машғулоти давомида шахсий етакчилик ролини сақлаб қолган ҳолда,
рақобатбардош жанглар ва бошқа иш турлари. Юқори малакали боксчиларнинг спорт
маҳоратини ошириш жараёнида машғулотларни ташкил этишнинг бу шакли (мураббийнинг
кўрсатмаси бўйича жалб қилинганларнинг мустақил фаолияти билан индивидуал
машғулотларнинг комбинатсияси) устунлик қилади.
Адабиётлар:
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Боксни янада ривожлантириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги қарори, №ПҚ-5099 29.04.2021.
2.
Xalmuxamedov, R. D., Maxmudova, M. M., & Usmonov, M. Q. (2021). Specific features of
the use of uzbek marty art methods and methods in physical education classes of higher educational
institutions int. j. of adv. res. 9 (jan). 1166-1170] (issn 2320-5407).
.
3. Агеев Н.Ф. Бокс: Подготовка спортсменов: учебно-методическое пособие.- 2-
изд.,перераб., и доп. изд-во Нижний.:Дятловы горы,- Нижний Новгород, 2017. – 85с.
4.
Усмонов, М. (2022). Типовые методы дозирования нагрузок и отдыха в работе
боксёров на «лапах» 5(5).
5. Халмухамедов Р.Д. Технология оптимизации учебно-тренировочного процесса
единоборцев /Р.Д.Халмухамедов. - Т., 2009. - 158 с
