“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
434
QANDLI DIABETNING KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNI DAVOLASH.
Norboyeva Madinabonu Baxtiyor qizi.
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti,Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi” yo’nalishi 24/14 guruh
talabsi
madinabonunorboyeva78@gmail.com
Umirqo’lova Feruza.Abdusamatovna
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti, Tibbiyot fakulteti tabiiy fanlar kafedrasi oʼqtuvchisi
E-mail:
umirqolovqferuza@gmail
https://orcid.org/0009-0004-1455-3383
tel +99833 762 88 08
ANNOTATSIYA:
Qandli diabet -bu qon glukoza darajasining ko’tarilishi bilan tavsiflangan
surunkali metabolitik kasallik. Ushbu maqolada diabetning asosiy sabablarini,uning tasniflarini va
uni davolash choralari ko’rib chiqildi.Adabiyotlarni tahlil qilish orqali insulin terapiyasi ,og’iz orqali
qabul qilingan darilar va doimiy glukoza monitoringi va sun’iy oshqozon osti bezi tizimlari kabi
rivojlanayotgan texnalogiyalar kabi terapevtik yondashuvlar bilan bir qatorda diabetga olib keladigan
genetic,ekologik va turmush tarzi omillari tekshirildi.Muhokama diabetnindavolash va boshqarish
strategiyasini takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar mavjud.
Kalit
so’zlar:
Qandli
diabet,insulin
qarshiligi,davolash,belgilari,turmush
tarzi,genetika,metabolitik kasalliklar glukoza miqdori.
АННОТАЦИЯ:
Сахарный диабет — хроническое заболевание обмена веществ,
характеризующееся повышенным уровнем глюкозы в крови. В данной статье
рассматриваются основные причины возникновения диабета, его классификации и лечение. В
обзоре литературы рассматриваются генетические, экологические и факторы образа жизни,
способствующие развитию диабета, а также терапевтические подходы, такие как
инсулинотерапия, пероральные препараты и новые технологии, такие как непрерывный
мониторинг уровня глюкозы и системы искусственной поджелудочной железы. В обсуждение
включены рекомендации по улучшению стратегий лечения и контроля диабета.
Ключевые слова
: диабет, инсулинорезистентность, лечение, симптомы, образ жизни,
генетика, метаболические заболевания, уровень глюкозы.
ABSTRACT:
Diabetes mellitus is a chronic metabolic disease characterized by elevated
blood glucose levels. This article reviews the main causes of diabetes, its classifications, and its
treatment. Through a literature review, the genetic, environmental, and lifestyle factors that contribute
to diabetes, along with therapeutic approaches such as insulin therapy, oral medications, and
emerging technologies such as continuous glucose monitoring and artificial pancreas systems, were
examined. The discussion includes recommendations for improving diabetes treatment and
management strategies.
Keywords:
Diabetes mellitus, insulin resistance, treatment, symptoms, lifestyle, genetics,
metabolic diseases, glucose levels.
KIRISH.Qandli dieabet
(lot.diabetes mellitus, <<saxar kasalligi>>) hozirgi kunda eng ko’p
tarqalgan yuqumli bo’lmagan kasallik bo’lib organizmda insulin tanqisligi va moddalar almashinuvi
buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik.Kasallikning irsiy yoki hayotda ortirilgan
shuningdek,insulinga bog’liq ya’ni diabetning 1-turi va insulinga bog’liq bo’lmagan diabetning 2-
turi farq qilinadi. Kasallik yurak qon tomir kasalliklari,buyrak yetishmovchiligi,neyropatiya va
ko’rlik kabi o’g’ir asarotlarga olib kelishi mumkin bu esa glabal sog’liq uchun katta tashvishga solishi
mumkin.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
435
ADABIYOT TAHLILI.
Qandli diabet rivojlanishining asosiy sabablari.
Qandli diabetda insulin kam miqdorda ishlab chiqariladi,qonda glukoza miqdori oshadi.Irsiyat
yani kasallik ta’sir etuvchi omillar bo’lmaganda rivojlanmaydi,lekin moyillik yuqori
bo’ladi.Semizlik.Ortiqcha vazn ikkinchi turdagi diabetning rivojlanishiga olib keladi.Virusli
infeksiyalar -qizamiq suvchechak,yuqimli gepatit va boshqa kasalliklarda.Ushbu infeksiyalar diabet
rivojlanishiga hissa qo’shadi.
1-toifa diabet .Bu organizmning immune tizmini oshqozon osti bezidagi insulin ishlab
chiqaruvchi beta hujayralariga notog’ri hujim qiladigan kasallik hisoblanadi.Bu tur ko’pincha
o’smirlik yoshda uchraydi va oshqozon osti bezi insulin ishlab chiqarmaydi qand miqdori pasayib
ketadi. Genetik moyillik muhim rol o’ynaydi.
2-toifa diabet.Asosan insulin qarshiligiga bog’liq bo’lib bunda organimda insulindan samarali
foydalana olmaydi.Asosiy xavf omillarga semirish harakatsiz turmish tarzi natog’ri ovqatlanish va
genetik omillar kiradi. To’qimalarning insulinga nisbatan sezgirligi Keskin pasayishi tufayli
to’qmalar tomonidan glyukozani o’zlashtirish hamda foydalanish kamayadi va qon tarkibida
to’planib qoladi,natijada qonda qand miqdori ko’payib siydik bilan chiqib turishi sababli bemor juda
semirib ketadi.
Belgilari.
Qandli diabet bilan og’rigan bemorlarni asosan chanqashya’ni doimiy og’iz
qurquligi bemor kuniga 7 l dan 10 l gacha suv ichishi mumkin,tez tez ko’p miqdorda siydik
ajratish,ozib ketish ishtahasizlik,darmonsizlik ko’rish qobiliyatining yomonlashishi tutqanoq kabi
belgilar bezovta qiladi.
Kasallikning
darajalari:
Kasallik
jiddiyligiga
qarab
tasniflash
juda
muhim
hisoblanadi.Asosan glikamiya darajasiga qarab farqlanadiva darajalash tashxis qo’yishga yordam
beradi va asoratlarning oldini olishda muhim rol o’ynaydi.
1-daraja:
Kasallanish orasida eng yaxshi ko’rsatgichi hisoblanib,qand miqdorininsulin bilan
butunlay qoplanadi,glukoza darajsi 6-7mmol/ l atrofida glyukozuriya uchramaydi,boshqa
ko’rsatgichlar ham me’yorda bo’ladi.
2-daraja:
Bu darajada insulin qand miqdorini biroz qoplay olmayotganligidan dalolat
beradi.Ko’zlar,buyraklar,yurak,qon tomirlar,oyoqlarda,nerv tolalarida shikaslanishlar mavjud
bo’ladi.
3-daraja:
Bu darajda kasallik faol rivojlanayotganligi va uni dori -darmonlar bilan ushlab
turib bo’lmasligi kuzatiladi.Glyukoza miqdori 3-14 mmol/ l atrofida,glyukozuriya doimiy
bo’ladi,yuqori proteinuriya kuzatiladi,shikaslangan organlar asta sekin belgi berishni boshlaydi.
4-daraja:
Bu darajda mutloq dekompensatsiya kuzatiladi va qilgan muolajalar ummuman
foyda bermayotganliogidan dalolat beradi.Glyukoza miqdori jiddiy raqamlargacha 15-25 mmol/l va
undan ham ko’p ko’tariladi.Siydik orqali oqsil ajralishi yanada faollashadi.Buyrak yetishmovchiligi
yuzaga keladi terida yaralar va gangrene uchrashishi mumkin.
Qand kasalligining yoshga bog’liq xususiyatlari.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
436
Yoshi
Qonda qand miqdori (o’lchov birligi-mmol/l)
Bir yoshgacha
2,8-4,4
14 yoshgacha
3,2-5,5
14-60 yoshgacha
3,2-5,5
60-90
yoshgacha
4,6-6,4
90 yoshdan yuqori
4,2-6,7
Qandli diabetni davolash .
1-tur diabet.Insulin terapiyasi:organimda insulin ishlab chiqarilmaganligi uchun bemorlar
insulin in’ektsiyasini qabul qilishlari yoki qon shakarini tartibga solish uchun insulin nasosidan
foydalanishlari kerak.Qon shakarini kuzatish:qondagi glyukoza miqdori muntzam kuzatish ,sog’lom
ovqatlanish,muntazam jismoniy mashq qon shakarini kamaytirishga yordam beradi va insulinga
sezgirlikni oshiradi.
2-tur diabet .Parhez ,to’liq don,sabzavot,yog’siz oqsil va tolaga boy parhez qondagi qand
miqdorini nazorat qilish.Og’iz orqali qabul qilinadigan dorilar:metformin va boshqa dorilar
organizmning insulinga ta’sirini yaxshilashga yordam beradi.Ovqatlarning umumiy kaloriya miqdori
kamaytiriladi va fruktoza,aspartam va shakar o’rnini bosuvchi moddalardan foydalanish mumkin.
Insulin terapiyasi.Insulinlar 3 xil bo’ladi:qisqa mudatli,uzoq mudatli va o’rta tasirli.Uzoq
mudatli ta’sir qiluvchi insulin kuniga bir marta yuboriladi,odatda tasirni kuchaytirish va kasallikni
to’liq qoplash uchun boshqa ikkita turdagisi yuboriladi.Imsulin dozasini oshirib yuborish
gipoglikemik koma kabi hayot uchun hafli vaziyatlarga olib keladi.Insulin terapiyasining aks
ta’siri:ineksiya joyida shish og’riq va qizarish,allergik kasalliklar, yog’ to’qimasining ineksiya joyida
erib ketishi (lipodistrofiya).
Muhokama
Malumotlar shuni ta’kidlaydiki genetika 1- tur diabetning asosiy omili bo’lsada ,2-tur diabet
rivojlanishida ekologik va turmush tarzi omillari ko’proq namoyon bo’ladi.Qandli diabetni
davolashda ayniqsa sun’iy oshqozon osti bezi tizimlarida doimiy rivojlanish kasallikni yaxshiroq
boshqarishni va bemorning natijalarini yaxshilashni ta’kidlab o’tadi.Surunkali,uzoq yillar davom
etadigan ushbu kasallik muhim tana a’zolarni,to’qima va qon tomirlarni zararlaydi va ularga o’zining
asoratlarini ko’rsatadi.Oyoq qo’llar qaqshab og’riydi yaxlaydi,yoki qiziydi.Og’riqni sezish
pasayadi,polineyroptiya deb ataluvchi kasallik asorati rivojlanadi.Buyrak faoliyatini izdan
chiqaradi,natijada buyrak o’z vazifasini bajarolmay qoladi.
Xulosa
Qonda glyukoza miqdorini va qandli diabet kasalligini erta aniqlash hozirda juda
muhim.Kasallik qancha erta aniqlansa uni davolash yo’llari ham shuncha oson kichadi.
Kasallik ba’zi hollarda yoshga bog’liq bo’lishi yoki bo’lmasligi ham mumkin.Hozirgi kunda yoshlar
orasida ham birdek uchramoqda va davolash choralarining eng yaxshi usullari ishlab
chiqarilmoqda.Qandli diabet kasalligi butun jahonda dolzarb yuqori o'rinlarni egallab kelganligi
tufayli bir qancha davolosh usullari ishlab chiqilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Butorova.S.A.От эпидемии ожирения к эпидемии сахарного диабета Междунар. эндокринол.
журнал – 2013
2. Лолтарёв С.С., Курцина И.Т. Физиология пищеварения. Учебн. Пособие. М.: “Высшая
школа.
3. Мак-Мюррей У. Обмен вешеств у человека. М.: “Мир”, 1980. –C. 35.
4. Матохина З.П. Основы физиологии питания, гигиены и санитарии. Учебник. Москва, 2002.
–C. 198-233.
5. Ибрагимов Тахир «Можно ли побороть сахарный диабет» Ташкент- 2019 148 б
6. Мамадалиева З. Р. Саидмуродова З. Значение микроэлементов в живых организмах.
Самарканд-2015 год 34 б
7. Сабирова Р, А. Биологическая химия. Ташкент, Ижод печать. 2020
8.Аметов А.С .Сахарный диабет 2 типа .Проблемы и решения Москова2015-278 с.
