“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
502
NANOTEXNOLOGIYALAR VA ULARNING TIBBIYOTDA QO'LLANILISHI
Eshkaraev S.Ch., Pulatova L.U.
Termiz university of economics and service,
e-mail:
Kirish.
Zamonaviy tibbiyotda muammolarning murakkablashuvi va davolash usullarining
yuqori aniqlikni talab qilishi fonida nanotexnologiyalar fan va amaliyotda alohida e’tiborga loyiq
bo‘lgan yo‘nalishga aylandi. Nano miqyosdagi zarrachalarning fizik-kimyoviy xossalari ularni
tibbiyotda innovatsion diagnostika, terapiya va biotibbiy muhitlarni boshqarishda noyob vositaga
aylantirdi. Ayniqsa, kimyo fanining yutuqlari asosida yaratilgan nanostrukturalar tibbiy
biojarayonlarga integratsiyalashuvi orqali yangi farmatsevtik yondashuvlarga imkon bermoqda.
Kalit so‘zlar
: nanotexnologiya, nanozarrachalar, biotibbiyot, maqsadli terapiya, molekulyar
diagnostika, biosensorlar, regenerativ muhit, polimer kapsula, liposoma, toksikologik xavf.
Nanotexnologiyalarning ilmiy asoslari va kimyoviy muammolari.
Nanotexnologiya — bu
1–100 nm oralig‘ida bo‘lgan zarrachalar bilan ishlovchi multidisiplinar soha bo‘lib, u fizika, kimyo,
biologiya va materialshunoslik fanlarining kesishma nuqtasida shakllangan. Nanomiqyosdagi
moddalarning sirt maydoni/hajm nisbati juda yuqori bo‘lgani uchun ularning termodinamik va kinetik
faoliyati klassik makroob’yektlardan farqli bo‘ladi. Kimyo fanida aynan shu o‘zgaruvchan xossalar
asosida turli nanokompozitlar, kovalent va ion bog‘langan strukturaviy nanohujayralar sintez qilinadi.
Nanomateriallar sintezi uchun ko‘plab usullar mavjud: sol-gel texnologiyasi, self-assembly
(o‘z-o‘zini yig‘ish), mikroemulsiyalar, gaz fazali depozitsiya, elektrospinning va boshqalar. Ushbu
usullarda kimyoviy muvozanat va molekulyar mexanizmlar chuqur nazorat qilinadi, chunki kichik
xatolik nanomahsulotning biotibbiy funksional xususiyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Tibbiyotda nanotexnologiyalarning afzalliklari va amaliyoti
Targeted Drug Delivery – Maqsadli dori yetkazish tizimlari
An’anaviy farmatsevtik vositalar ko‘pincha sistemali ta’sirga ega bo‘lib, sog‘lom
to‘qimalarga ham zarar yetkazadi. Nanotexnologiyalar asosida ishlab chiqilgan liposomal,
dendrimerli yoki polimer asosidagi nanokapsulalar yordamida dori vositasi faqat kasallangan hujayra
yoki to‘qimaga yo‘naltiriladi. Bu esa dori dozasining kamayishiga, terapiyaning maksimal
samaradorligiga olib keladi.
Masalan, PEGilangan (polietilenglikol bilan qoplangan) liposomalar RES (retikuloendotelyal
sistema) tomonidan yutilmaydi, shu bilan birga, o‘sma hujayralariga oson penetratsiya qiladi. Bu usul
ayniqsa gemato-onkologik kasalliklarda, masalan, multimiyeloma yoki limfomani davolashda
samarali bo‘lib chiqmoqda.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
503
1-rasm.
Nanotexnologiya mayda zarralar bilan katta ta’sir
Nano-diagnostika va biosensorlar
Biomarkerni aniqlashdagi sezuvchanlik masalasi tibbiy diagnostikaning markaziy
muammosidir. Nanotexnologiyalarga asoslangan biosensorlar, xususan kvant nuqtalari (quantum
dots), oltin nanozarrachalari (AuNPs) va grafen asosidagi sensorlar, mikro darajadagi
biomolekulalarni aniqlashda yuqori aniqlik va tezkorlikni ta’minlaydi.
Masalan, siydikda joylashgan mikroalbuminni aniqlovchi nanochiplar qandli diabet bilan
bog‘liq buyrak yetishmovchiligini erta bosqichda aniqlashga yordam beradi. Bu orqali bemorlar
asoratlar rivojlanmasidan oldin muolajaga olinadi.
Regenerativ tibbiyotda nanotexnologiyalar
Organizmdagi zararlangan to‘qimalar va a’zolarni tiklashda hujayraviy terapiya bilan birga
biomimetik materiallardan foydalanish dolzarb masala hisoblanadi. Nanotexnologiyalarga
asoslangan scaffold (tayanch struktura)lar hujayralar uchun uch o‘lchamli (3D) muhit yaratib,
ularning proliferatsiyasi, migratsiyasi va differensiallanishini rag‘batlantiradi.
Biopolimerlardan tayyorlangan nanomembranalar (masalan, kollegen, xitozan asosida) teri
regeneratsiyasi, suyak to‘qimasi rekonstruksiyasi va nerv tolalari remielinizatsiyasida muvaffaqiyatli
qo‘llanmoqda. Ushbu texnologiyalar tibbiy muvofiqlik (biocompatibility) va bioaktivlik jihatidan
yuqori baholanmoqda.
Nanojarrohlik va mikrorobotika
Mikro va nano darajadagi robotlashtirilgan tizimlar invaziv bo‘lmagan yoki minimal invaziv
usullar orqali organizm ichida harakatlanib, zararlangan sohada dori ajratish, hujayrani yo‘q qilish
yoki to‘qimalarni tiklash funksiyasini bajaradi. Bunday tizimlar ayniqsa neyrojarrohlik,
oftalmologiya va yurak-tomir sohasida sinovdan o‘tkazilmoqda.
Masalan, magnit maydoni orqali boshqariladigan mikrobotlar qon tomirlari orqali yurib,
tromblarni parchalash yoki shishlar markaziga sitotoksik vosita yetkazish imkoniyatiga ega.
Toksikologik va bioetik masalalar
Nanozarrachalarning biologik tizimlarga kutilmagan ta’siri hamda ularning sitotoksik va
genotoksik xossalari hali to‘liq o‘rganilmagan. Ayrim tadqiqotlar ularning DNK strukturasi va
hujayra
organoidlariga
zarar
yetkazishi
mumkinligini
ko‘rsatmoqda.
Shuningdek,
nanozarrachalarning uzoq muddatli akkumulatsiyasi ichki organlarda surunkali intoksikatsiyaga olib
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
504
kelishi mumkin. Shu boisdan, nanotibbiyot mahsulotlarining xavfsizlik profili klinikaviy va preklinik
tadqiqotlar bilan qat’iy nazoratga olinmoqda.
2-rasm.
Nanotexnologiya sanoatiga yo’naltirilgan e’tibor
Xulosa.
Nanotexnologiyalar XXI asr tibbiyotida chuqur strukturaviy o‘zgarishlarga sabab
bo‘layotgan muhim yo‘nalish bo‘lib, ular kimyo fanining nozik nazariy va amaliy yondashuvlariga
tayanadi. Dori vositalarining maqsadli yetkazilishi, molekulyar diagnostika, regenerativ muolajalar
va jarrohlikning yangi shakllari aynan nanoo‘lchamdagi zarrachalarning ajoyib xossalari asosida
amalga oshirilmoqda. Shunga qaramay, ularning xavfsizligi, ekologik ta’siri va bioetik
muammolarini chuqur tahlil qilish, nanotibbiyotning sog‘liqni saqlash tizimida barqaror va
mas’uliyatli rivojlanishini ta’minlaydi. Ilmiy asoslangan, puxta tekshirilgan va ijtimoiy javobgarlik
doirasida ishlab chiqilgan nanotibbiy mahsulotlar kelajakda individual terapiyaning markaziga
aylanishi mumkin.
