“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
512
SHIRKOR (FERULA FOETIDA): DORIVOR XUSUSIYATLARI VA XALQ
TABOBATIDAGI O‘RNI
Raximova Moxinur Shamsuddinovna email:
raximovamoxinur267@gmail.com
Ro’ziyeva Gulsara Temirqulovna email:
gulsara_ruziyevna@sisu.uz
Annotatsiya:
Mazkur maqolada shirkor o‘simligining (Ferula foetida) morfologik tuzilishi,
kimyoviy tarkibi, dorivor xususiyatlari va tibbiyotdagi qo‘llanilishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Shirkor asosan O‘zbekistonning tog‘ oldi va dasht hududlarida o‘sadi va qadimdan xalq tabobatida
hazm qilishni yaxshilovchi, shamollashga qarshi va parazitlarga qarshi vosita sifatida qo‘llanib
kelinadi. Maqolada ushbu o‘simlikning biofaol moddalari, farmakologik ta’siri, klinik qo‘llanishi va
zamonaviy fitoterapiyadagi ahamiyati ilmiy manbalar asosida yoritilgan.
Abstract:
This article presents information on the morphological structure, chemical
composition, medicinal properties and medical use of the shirkor plant (Ferula foetida). The shirkor
grows mainly in the foothills and steppe regions of Uzbekistan and has long been used in folk
medicine as a digestive, anti-cold and anti-parasitic agent. The article discusses the bioactive
substances, pharmacological effects, clinical use and importance of this plant in modern phytotherapy
based on scientific sources.
Аннотatsiя:
В статье представлена информatsiя о морфологической структуре,
химическом составе, лечебных свойствах и медицинском применении растения ферула
вонючая (Ferula foetida). Ширкор произрастает в основном в предгорных и степных районах
Узбекистана и издавна используется в народной медицине как средство, способствующее
пищеварению, противопростудное и противопаразитарное. В статье на основе научных
источников рассматриваются биологически активные вещества, фармакологические эффекты,
клиническое применение и значение этого растения в современной фитотерапии.
Kalit so‘zlar:
Shirkor, Ferula foetida, dorivor o‘simlik, hazm qilish, antiparazitar, xalq
tabobati, fitoterapiya.
Keywords:
Shirkor, Ferula foetida, medicinal plant, digestion, antiparasitic, folk medicine,
phytotherapy.
Ключевые слова:
Ширкор, Ферула вонючая, лекарственное растение, пищеварение,
противопаразитарное, народная медицина, фитотерапия.
Kirish.
Insoniyat tarixida tabiat bilan uyg‘un hayot kechirish, undan davolovchi vositalarni izlab
topish va ulardan foydalanish qadim-qadimdan mavjud bo‘lgan. Xususan, dorivor o‘simliklar
tabobatda minglab yillardan buyon qo‘llanilib kelinmoqda. O‘zbekiston hududi ham o‘zining boy
florasi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, tog‘ va dasht hududlarida uchraydigan shirkor (Ferula foetida)
o‘simligi xalq tabobatida alohida o‘rin egallaydi.
Shirkor soyabonguldoshlar (Apiaceae) oilasiga mansub ko‘p yillik o‘simlik bo‘lib, uning
ildizidan olinadigan o‘tkir hidli smolasi – asafoetida – kuchli biologik faol modda hisoblanadi. Bu
o‘simlik xalq tabobatida qadimdan ovqat hazm qilishni yaxshilovchi, ichak parazitlariga qarshi,
shamollash va yo‘talni kamaytiruvchi tabiiy vosita sifatida qo‘llanilgan.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar esa shirkorning tarkibida organizmga kompleks ta’sir
ko‘rsatadigan terpenoidlar, kumarinlar, flavonoidlar, efir moylari va boshqa biologik faol moddalar
mavjudligini tasdiqlamoqda. Ayniqsa, antibiotiklarga chidamli mikroorganizmlarga qarshi tabiiy
muqobil vosita sifatida shirkorning farmakologik imkoniyatlari tobora kengroq o‘rganilmoqda. Shu
boisdan, shirkorning dorivor xususiyatlari va xalq tabobatidagi o‘rni bugungi kun tibbiyotida ham
dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
513
1. Morfologik tavsif
Shirkor o‘simligi 1,5–2 metr balandlikka yetadi, ildizpoyasi qalin, yer ostida joylashgan,
barglari yirik, chuqur bo‘laklangan. Gullari sariq rangda, soyabonsimon to‘pgullar hosil qiladi.
Asosiy dorivor qismi – ildizidan olinadigan qattiq smola (asafatida).
2. Kimyoviy tarkibi
Shirkor smolasining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
Asafoetida (asafatida) – o‘tkir hidli smola,
Fetidoyog‘lar – organik kislotalar,
Efirkamforlar – terpenoidlar,
Kumarinlar,
Oleyoresinlar – asosan dorivor faol modda sifatida xizmat qiladi.
3. Farmakologik xususiyatlari
Hazm qilishni yaxshilaydi – oshqozon shirasi sekretsiyasini kuchaytiradi.
Antiparazitar ta’sir – ichak parazitlariga qarshi kurashadi.
Ekspektorant (balg‘am ko‘chiruvchi) – yo‘talni yengillashtiradi.
Antiseptik va yallig‘lanishga qarshi – bakterial va virusli infeksiyalarni kamaytiradi.
4. Xalq tabobatidagi o‘rni
Shirkor ildizi va smolasi xalq tabobatida:
Oshqozon-ichak buzilishlari,
Nafas yo‘llari shamollashlari,
Ichburug‘, meteorizm,
O‘tkir infeksiyalar,
Qon aylanish muammolari kabi holatlarda keng qo‘llanilgan.
5. Qo‘llanish usullari
Asafatida kukun yoki damlama shaklida iste’mol qilinadi. Ba’zan asal bilan aralashtirib,
yo‘talga qarshi vosita sifatida foydalaniladi. Mazasi achchiq va hidli bo‘lgani uchun uni oz miqdorda
qabul qilish tavsiya etiladi.
Xulosa
Shirkor (Ferula foetida) o‘simligi o‘zining ko‘p qirrali biologik faolligi bilan nafaqat xalq
tabobatida, balki zamonaviy farmakologiyada ham alohida o‘rin tutadi. Uning smolasi tarkibidagi efir
moylari, smolali moddalar, organik kislotalar va boshqa biofaol komponentlar turli xil kasalliklarning
davosida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan tabiiy preparatlar uchun boy xomashyo bazasini yaratadi.
Xalq tabobatida shirkozdan ovqat hazmini yaxshilash, parazitlarga qarshi kurashish,
shamollash, bronxit va balg‘am ajralishini yengillashtirishda foydalanilgan bo‘lsa, zamonaviy
tadqiqotlar uni antibakterial, antifungal, yallig‘lanishga qarshi, hatto saraton hujayralariga qarshi
faollikka ega bo‘lgan o‘simlik sifatida baholamoqda.
Kelajakda shirkor asosida yangi fitopreparatlar ishlab chiqish, klinik tadqiqotlar orqali
ularning xavfsizligi va samaradorligini aniqlash, xalq tabobati tajribasini ilmiy asoslash orqali bu
o‘simlikning salohiyatidan yanada kengroq foydalanish imkoniyati yuzaga keladi. Tabiat
ne’matlaridan oqilona foydalanish va ularni ilm-fan bilan uyg‘unlashtirish esa sog‘liqni saqlash
sohasining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Mirzaev M.M. (2000). O‘zbekiston florasi. T. 6. – Toshkent: Fan nashriyoti.
2. Karimov A. (2005). Dorivor o‘simliklar ensiklopediyasi. – Toshkent: Sharq nashriyoti.
3. Chopra, R. N., Nayar, S. L., & Chopra, I. C. (1956). Glossary of Indian Medicinal Plants.
CSIR, India.
4. Ross, I. A. (2003). Medicinal Plants of the World. Vol. 2. Totowa, NJ: Humana Press
5. World Health Organization (WHO). (2004). WHO monographs on selected medicinal
plants. Vol. 2.
