“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
570
ORTODONTIK DAVO JARAYONIDA KARIESOGEN FAKTORNI KAMAYTIRISH
TAMOYILLARINI RIVOJLANTIRISH
Rajabova Sevinch Parda qizi
Stomatologiya yo’nalaishi 1-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada ortodontik davolash jarayonida yuzaga keladigan karies
xavfini keltirib chiqaruvchi omillar, ularning patogenezi va kamaytirish yo‘llari tahlil qilinadi. Breket
sistemalari, alignerlar va boshqa ortodontik apparatlar tish sirtida oziq-ovqat qoldiqlari va bakterial
plyonka to‘planishiga olib keladi, bu esa kariyes uchun qulay muhit yaratadi. Maqolada kariesning
oldini olish, gigiyena darajasini oshirish va emalni remineralizatsiyalash bo‘yicha zamonaviy
yondashuvlar yoritiladi. Shuningdek, ilmiy kuzatuvlar asosida muolajalar samaradorligi baholanadi.
KALIT SO‘ZLAR:
Ortodontik davolash, kariesogen omillar, breket tizimi, gigiyena,
remineralizatsiya, probiotiklar, profilaktika, kariyes xavfi.
АННОТАЦИЯ:
В статье анализируются факторы, способствующие риску
возникновения кариеса во время ортодонтического лечения, их патогенез и пути их снижения.
Брекеты, элайнеры и другие ортодонтические приспособления приводят к скоплению остатков
пищи и бактериальной пленки на поверхности зубов, что создает благоприятную среду для
развития кариеса. В статье рассматриваются современные подходы к профилактике кариеса,
улучшению гигиены и реминерализации эмали. Эффективность лечения также оценивается на
основе научных наблюдений.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Ортодонтическое лечение, кариесогенные факторы, брекет-
система, гигиена, реминерализация, пробиотики, профилактика, риск кариеса.
ABSTRACT:
This article analyzes the factors that cause the risk of caries during orthodontic
treatment, their pathogenesis and ways to reduce them. Bracket systems, aligners and other
orthodontic appliances lead to the accumulation of food debris and bacterial film on the tooth surface,
which creates a favorable environment for caries. The article discusses modern approaches to
preventing caries, improving hygiene and remineralizing enamel. The effectiveness of treatments is
also evaluated based on scientific observations.
KEYWORDS:
Orthodontic treatment, cariogenic factors, bracket system, hygiene,
remineralization, probiotics, prevention, caries risk.
MUAMMONING DOLZARBLIGI
Ortodontik davolash zamonaviy stomatologiyaning eng ko‘p talab qilinadigan
yo‘nalishlaridan biridir. Breketlar yordamida tishlar o‘z anatomik holatiga qaytariladi, yuz
simmetriyasi tiklanadi, chaynash funksiyasi yaxshilanadi. Ammo bu jarayonda yuzaga keladigan
salbiy oqibatlardan biri bu — kariyes xavfining ortishi.
Ortodontik apparatlar tish yuzasida mikrob plyonkasi to‘planishi uchun qulay muhit yaratadi.
Ayniqsa, gigiyenaga amal qilinmasa, kariyes, emal dekalsifikatsiyasi va gingivit tez rivojlanadi.
Bularning barchasi davolash samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ortodontik davolash
davomida kariesogen omillarni kamaytirish ilmiy va amaliy jihatdan muhim masala hisoblanadi.
KIRISH
Ortodontiya — stomatologiyaning tish-jag‘ tizimining anomaliyalarini tashxislash, davolash
va oldini olish bilan shug‘ullanadigan sohasi bo‘lib, zamonaviy davolash texnologiyalari keng joriy
qilinmoqda. Biroq ortodontik apparatlar, xususan breketlar, tish yuzasini tozalashni qiyinlashtiradi.
Ortodontik bemorlar orasida kariyes holatlari sog‘lom aholiga nisbatan 2-3 barobar yuqori
uchraydi. Ayniqsa, o‘smirlar va yosh bemorlar orasida gigiyenaga e’tibor pastligi sababli
davolashdan keyingi asoratlar — oq dog‘lar (emal demineralizatsiyasi), tish to‘qimalarining
zaiflashuvi va gingivit kuzatilmoqda.
Shu bois, ortodontik davolash davomida kariyesga qarshi kurashishning samarali
tamoyillarini ishlab chiqish va ularni amaliyotda joriy etish dolzarb vazifa hisoblanadi.
ASOSIY QISM
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
571
1. Ortodontik apparatlar va karies xavfi o‘rtasidagi bog‘liqlik
Ortodontik apparatlar tish yuzasiga bevosita o‘rnatiladi va harakatlanuvchi qismlardan iborat
bo‘ladi. Breketlar va simlar ostida oziq-ovqat qoldiqlari va mikrob plyonkasi yig‘ilib qoladi. Bu joylar
bemor uchun cho‘tkalashda noqulay bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan kariyes chaqiruvchi mikroflora
ko‘payishiga olib keladi.
Ko‘p hollarda, tish sirtida oq dog‘lar (emalning demineralizatsiyasi belgisi) paydo bo‘ladi —
bu kariyesning boshlang‘ich bosqichi hisoblanadi. Bunday asoratlar ko‘pincha davolash tugagach tish
estetikasi buzilishiga olib keladi.
2. Kariesogen omillarni kamaytirish tamoyillari
Karies xavfini kamaytirish uchun quyidagi asosiy tamoyillar mavjud:
A. Individual gigiyena rejasini tuzish
Interdental cho‘tkalar, yassi tutqichli monotuynuk cho‘tkalar
Proksimal tish tozalagichlar (floss)
Og‘iz yuvuvchi eritmalar (xlorhexidin, mis-tsink asosidagi vositalar)
B. Remineralizatsion terapiya
Ftorli laklar (Duraphat, Fluor Protector)
Kalsiy-fosfat gel va pastalar (GC Tooth Mousse, Enamelon)
Nano-gidroksiapatitli pastalar
C. Oziqlanishni boshqarish
Yopishqoq va shakarli mahsulotlardan voz kechish
Xun tarkibiga kalsiy va vitamin D boy mahsulotlar qo‘shish
D. Ortodontik texnologiyalarni tanlash
Self-ligating breketlar (plak yig‘ilishini kamaytiradi)
Alignerlar — gigiyenik afzalliklarga ega bo‘lib, bemor tomonidan chiqarilishi mumkin
E. Probiotik terapiyaStreptococcus salivarius K12, Lactobacillus reuteri kabi probiotiklar
og‘iz mikroflorasini normallashtiradi
TADQIQOT VA TADQIQOT NATIJALARI
Tadqiqot ma’lumotlari:
2023-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi stomatologiya kafedrasida 80 nafar ortodontik
davolash olayotgan bemor ishtirokida 6 oy davomida klinik tadqiqot o‘tkazildi.
Bemorlar 2 guruhga bo‘lindi:
1-guruh (n=40): odatiy gigiyena vositalari bilan (faqat cho‘tka va pasta)
2-guruh (n=40): individual gigiyena, remineralizatsiya va profilaktik probiotiklar
Baholash ko‘rsatkichlari:
Yangi kariyes o‘choqlari soni
Emal demineralizatsiyasi darajasi
Plak indekslari (API, OHI-S)
Gingival yallig‘lanish (GI indeksi)
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
572
Natijalar shuni ko‘rsatmoqdaki, kompleks yondashuv — gigiyena, remineralizatsiya,
probiotiklar va shifokor nazorati kariyes xavfini 4 barobargacha kamaytiradi.
XULOSA
Ortodontik davo jarayonida kariyes xavfi yuqori bo‘lib, bu davolash samaradorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Breketlar bilan uzoq muddatli muomala, bemorning gigiyenaga e’tiborsizligi va
noto‘g‘ri oziqlanish kariesning asosiy sabablaridir.
Maqolada keltirilgan ilmiy asoslangan tamoyillar — gigiyena nazorati, remineralizatsiya,
innovatsion apparatlar va individual yondashuvlar — ortodontik bemorlar orasida kariyes xavfini
sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qiladi. Ularni amaliyotga joriy qilish orqali bemorning
davolashga bo‘lgan qoniqish darajasini oshirish, og‘iz bo‘shlig‘ining umumiy salomatligini
ta’minlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Fejerskov O., Kidd E. “Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management”.
Blackwell Publishing, 2020.
2. Bishara S.E. “Orthodontics: Current Principles and Techniques”. Elsevier, 2017.
3. American Association of Orthodontists Clinical Guidelines, 2022.
4. Lang N.P., Lindhe J. “Clinical Periodontology and Implant Dentistry”. Wiley, 2021.
5. Yusupova N.M. “Ortodontiyada karies xavfini kamaytirish usullari”, Toshkent TTA, 2023.
6. Ionescu A., et al. “Probiotic use in orthodontic patients: a new frontier”, Journal of Oral
Microbiology, 2021.
7. O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotnomasi, 2023-yil.
