“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
607
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA MODDANING SOLISHTIRMA ERISH
ISSIQLIGI. AMORF JISMLARNING ERISHI VA QOTISHI MAVZUSIGA OID
MASALALAR YECHISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Xushvaqtov O‘ral Norqobilovich
1
, Xo‘janov Fozil Xolto‘ra o‘g‘li
2
, Tolibjonova Zilola
Muxtorali qizi
2
1
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti “Fizika va uni o‘qitish
metodikasi” kafedrasi
v.b. dotsenti
2
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti “Fizika va astronomiya”
yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Email:
uralnorqobilovich2501@gmail.com
. Tel: +99899-852-25-01
Annotatsiya.
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida “Moddaning solishtirma erish
issiqligi. Amorf jismlarning erishi va qotishi” mavzusiga oid masalalarni yechish metodikasini
takomillashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Unda o‘quvchilarda issiqlik jarayonlari haqidagi
tushunchalarni chuqurlashtirish, nazariy bilimlarni amaliy masalalar orqali mustahkamlash va ularni
real hayotiy holatlar bilan bog‘lash metodlari yoritiladi. Shuningdek, masalalarni bosqichma-bosqich
yechish, grafik tahlil, interaktiv usullar va tajribalar asosida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini,
muammoni tahlil qilish qobiliyatini shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
solishtirma erish issiqligi, erish, qotish, amorf jism, agregat holat, issiqlik
miqdori, metodika, umumta’lim maktabi.
KIRISH
Fizika fanini o‘qitish jarayonida moddalarning issiqlik xossalarini o‘rganish, xususan,
solishtirma erish issiqligi hamda erish-qotish jarayonlariga doir bilimlarni shakllantirish alohida
ahamiyatga ega. Ushbu mavzular o‘quvchilarda issiqlik almashinuvi, energiyaning saqlanishi,
moddaning holat o‘zgarishlari kabi asosiy fizik tushunchalarni chuqur anglashga xizmat qiladi.
Shuningdek, erish va qotish hodisalarining mikroskopik darajadagi tavsifi, ularni real hayotiy
misollar bilan bog‘lash orqali fizik tafakkurni rivojlantirish mumkin.
Amaliy tajribalar, grafik tahlillar va interfaol metodlardan foydalanish orqali ushbu
mavzularni chuqur o‘rganish nafaqat bilimlarni mustahkamlaydi, balki o‘quvchilarda ilmiy fikrlash,
tahliliy yondashuv va mustaqil qaror chiqarish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Shu bois, mazkur
maqolada moddaning solishtirma erish issiqligi va erish-qotish tushunchalarini umumiy o‘rta ta’lim
maktablari sharoitida samarali o‘qitish metodikasi atroflicha tahlil qilinadi.
Moddaning solishtirma erish issiqligi va erish-qotish jarayonlari fizika kursining issiqlik
hodisalari bo‘limida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu mavzularni o‘rganish orqali o‘quvchilar
issiqlikning moddalar holatiga ta’sirini, energiyaning saqlanish qonuni bilan bog‘liq hodisalarni
chuqur anglab yetadilar. Mavzuni o‘qitishda nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirish,
o‘quvchilarda fundamental tushunchalar asosida ilmiy tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi.
Solishtirma erish issiqligi – moddaning bir kilogrammini erish holatiga keltirish uchun zarur
bo‘lgan issiqlik miqdorini ifodalaydi. Bu tushuncha o‘quvchilarga issiqlik almashinuvi jarayonlarini
miqdoriy tahlil qilishga imkon beradi. Dars jarayonida ushbu fizik kattalikni turli moddalarga
nisbatan tajriba asosida o‘lchash, grafiklar tuzish orqali mustahkamlash lozim.
Erish va qotish jarayonlarini o‘rgatishda kristall va amorf jismlarning holat o‘zgarishlari
o‘rtasidagi farqlarni ochib berish muhimdir. Kristall jismlar aniq erish temperaturasi bilan ajralib
turadi, amorf jismlar esa asta-sekinlik bilan yumshab boradi. Ushbu hodisalarni moddaning
molekulyar tuzilishiga asoslanib tushuntirish, ularni vizual vositalar orqali ko‘rsatish darsning
samaradorligini oshiradi.
Shuningdek, mavzuni o‘rgatishda quyidagi metodik yondashuvlar tavsiya etiladi:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
608
Tajribaviy metod: oddiy laboratoriya sharoitida muz, parafin yoki shokolad kabi jismlarning
erish-qotish jarayonlarini kuzatish va o‘lchash asosida erish issiqligini aniqlash.
Grafik tahlil: erish vaqtida temperatura va vaqt orasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi grafik
chizish va tahlil qilish. Bu orqali o‘quvchilar fizik kattaliklar o‘rtasidagi funksional bog‘liqlikni
tushunadilar.
Interfaol metodlar: klaster, aqliy hujum, test savollari va muammoli vaziyatlar orqali mavzuni
o‘zlashtirish darajasini oshirish.
Real hayot bilan bog‘lash: muzlatkichlar, metall quyish jarayoni, asfaltning yozda yumshashi
kabi hayotiy misollarni tahlil qilish orqali mavzuni amaliyot bilan bog‘lash.
O‘quvchilar bilan erish-qotish hodisalarini muhokama qilishda ularning yosh xususiyatlari va
tayyorgarlik darajasini inobatga olish zarur. Darsda ko‘rgazmali vositalar, tajriba jihozlari, video
materiallar va simulyatsiyalar yordamida mavzuni yoritish ta’lim jarayonini yanada jonlantiradi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda umumta’lim maktablarida fizika fanini o‘qitishda solishtirma erish issiqligi
va erish-qotish jarayonlari mavzusini samarali o‘zlashtirishga qaratilgan metodik yondashuvlar ishlab
chiqildi. Ish davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
Tahliliy metod – o‘quv dasturi va darsliklardagi mavzuga oid mavjud yondashuvlar tahlil
qilindi;
Eksperimental metod – erish va qotish jarayonlariga oid oddiy tajribalar o‘tkazildi va natijalar
baholandi;
Pedagogik kuzatuv – dars jarayonida o‘quvchilarning faol ishtiroki, tushunishi va savol-
javoblar orqali o‘zlashtirish darajasi kuzatildi;
Taqqoslash va umumlashtirish – turli metodik yondashuvlarning samaradorligi taqqoslanib,
eng qulay usullar tanlab olindi.
Tadqiqot natijalari asosida mavzuni bosqichma-bosqich o‘rgatish, tajriba asosida
tushunchalarni mustahkamlash, hamda interfaol usullar bilan talabalarning ilmiy tafakkurini
shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
NATIJA VA TAHLIL
O‘tkazilgan metodik kuzatuvlar va amaliy dars tahlillari shuni ko‘rsatadiki, moddaning
solishtirma erish issiqligi va erish-qotish jarayonlarini o‘rgatishda nazariy materialni amaliyot bilan
uyg‘unlashtirish o‘quvchilar bilimini ancha mustahkamlaydi. Ayniqsa, tajribalar asosida olingan
natijalar, grafik tahlillar va hayotiy misollar o‘quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg‘otadi va
tushunchalarning chuqurroq anglanishiga xizmat qiladi.
O‘quvchilar tomonidan bajarilgan amaliy mashg‘ulotlarda ularning issiqlik miqdorini
hisoblash, grafik chizish, moddalarning erish-qotish nuqtalarini aniqlashdagi ko‘nikmalari aniq
namoyon bo‘ldi. Shuningdek, interaktiv usullar, guruhlarda ishlash va muammoli vazifalar orqali
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, muammoni tahlil qilish salohiyati, hamda ilmiy muloqotga
kirishish ko‘nikmalari rivojlandi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mavzuni an’anaviy usulda faqat nazariy tarzda yoritish
o‘quvchilarda chuqur tushuncha hosil qilish uchun yetarli emas. Shu sababli, erish-qotish
jarayonlarining molekulyar darajadagi mexanizmini grafik, animatsion modellash va tajriba asosida
tushuntirish eng samarali yondashuvlardan biridir. Bu esa o‘quvchilarning mavzuni tushunish,
qo‘llay olish, va kundalik hayotdagi analogiyalarni anglash salohiyatini ancha oshiradi.
O‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlar baholash natijalarida ham aks etdi: darslarda
faol qatnashgan guruhlar test va amaliy topshiriqlarda yuqori natijalarga erishdilar, bu esa taklif
etilgan metodik yondashuvlarning samaradorligini tasdiqlaydi.
XULOSA
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida moddaning solishtirma erish issiqligi va erish-qotish
jarayonlarini o‘rgatishda ilmiy asoslangan va bosqichma-bosqich metodik yondashuvlar qo‘llanilishi
o‘quvchilarda mavzuni chuqur o‘zlashtirish, mustaqil fikrlash va ilmiy dunyoqarashni
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
609
shakllantirishga xizmat qiladi. Tajribalar, grafik tahlillar va interaktiv metodlar orqali mavzuning
nazariy mazmuni amaliyot bilan bog‘lanib, darsning samaradorligi oshadi. Bu esa fizika fanining
hayotiy ahamiyatini anglashga va o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirishga olib
keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // Darslik. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». 348
b.
2.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizika (Mexanikadan laboratoriya ishlari) // Darslik. UK-
2025. “GlobeEdit”. 188 b.
3.
Kalandarov E.K, Xushvaqtov O‘.N., Qattiq jismlar fizikasi // O‘quv qo‘llanma. T:. -
2023 «Zuxra baraka biznes». 264 b.
4.
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // O‘quv qo‘llanma. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». 172 b.
5.
Хушвактов У. Н., Физический практикум // Учебное пособие. T:. -2024 «Zuxra
baraka biznes». -c. 220.
6.
Xushvaqtov N., Xushvaqtov O‘.N., Kalandarov E.K, Rajabov T.E., Normengliyev
O.N., Jalolov S.E. Fizika // O‘quv qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 488 b.
7.
Xushvaqtov O‘.N., Mexanikadan laboratoriya ishlari to‘plami // O‘quv qo‘llanma. T:.
-2024 «Zuxra baraka biznes». 238 b.
8.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по Механике // Учебное
пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 144.
9.
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // O‘quv
qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit nashriyoti. 104 b.
10.
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // O‘quv qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit
nashriyoti. 120 b.
11.
Xushvaqtov Oʻ.N., Xushvaqtov N., Barotov M.U., Tursynbayev A.Z., Optika // O‘quv
qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 176 b.
12.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
13.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Molekulyar fizika
va termodinamika) // Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 112 b.
14.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
15.
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // Uslubiy
qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 104 b.
16.
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // Uslubiy qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra
baraka biznes» nashriyoti. 140 b.
17.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике
(Молекулярная физика и термодинамика)» // Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». -c. 124.
18.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике (Механике) //
Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 128.
