“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
627
SARATON KASALLIGIGA QARSHI KIMYOVIY PREPARATLARNING TUZILISH–
FAOLLIK MUNOSABATLARI
Shermatov Xolbek Faxritdinovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyod fakulteti Tibbiy klinik fanlar kafedrasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada saraton kasalligiga qarshi ishlatiladigan kimyoviy preparatlarning
molekulyar tuzilmasi va ularning biologik faolligi o‘rtasidagi bog‘liqlik — ya’ni “tuzilish–faollik
munosabatlari” (Structure–Activity Relationship, SAR) ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Dori dizaynida
ushbu yondashuvning ahamiyati, dorilarning selektivligi, toksikligi va terapevtik samaradorligini
oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Maqolada zamonaviy kimyoviy terapiyada qo‘llanilayotgan ba’zi
muhim preparatlar misolida SAR tahlilining amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Saraton, kimyoviy terapiya, tuzilish–faollik munosabatlari, SAR, QSAR, antineoplastik
preparatlar, molekulyar modellashtirish, sitotoksiklik.
Muammoning dolzarbligi
Saraton dunyo bo‘yicha eng ko‘p uchraydigan va o‘limga olib keluvchi kasalliklardan biri
hisoblanadi. Yiliga millionlab odamlar ushbu kasallikdan aziyat chekmoqda. Kimyoviy terapiya esa
saratonga qarshi kurashishda asosiy usullardan biri hisoblanadi. Ammo mavjud kimyoviy preparatlar
ko‘plab nojo‘ya ta’sirlar va selektivlikning pastligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun dori
molekulalarining tuzilishini chuqur tahlil qilib, ularning biologik faolligi bilan qanday bog‘liqligi
borligini aniqlash — samarali va xavfsiz dori vositalarini yaratishda muhim bosqich sanaladi. Bu
yondashuv “Tuzilish–faollik munosabati” (SAR) deb ataladi va zamonaviy dori dizaynining asosi
hisoblanadi.
Kirish qismi
Saraton kasalligi — organizmdagi hujayralarning nazoratsiz bo‘linishi va boshqa
to‘qimalarga invaziya qilishi bilan kechadigan xavfli kasallikdir. Saratonni davolashda jarrohlik, nur
terapiyasi, immunoterapiya va kimyoviy terapiya qo‘llaniladi. Ayniqsa, kimyoviy terapiyada
qo‘llaniladigan antineoplastik preparatlar hujayra bo‘linishini to‘xtatish, DNK sintezini buzish yoki
apoptozni rag‘batlantirish orqali o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Zamonaviy dori dizayni molekulyar darajada yuritiladi. Preparatning molekulyar tuzilmasi va
u orqali amalga oshiriladigan farmakologik ta’sir o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish SAR
(Structure–Activity Relationship) deb ataladi. Bu metod yordamida yangi birikmalar sintez
qilinishidan avval ularning faolligi prognoz qilinadi. SAR yondashuvi orqali dori moddasining
selektivligi oshiriladi, nojo‘ya ta’sirlar kamaytiriladi va samaradorlik kuchaytiriladi.
Asosiy qism
Saraton kasalligiga qarshi kurashda qo‘llaniladigan dorilar haqida gap ketganda, ularning
faqat qanday ishlashi emas, nega shunday ishlashi, ya’ni tuzilmasi va ta’siri o‘rtasidagi bog‘liqlik
juda muhim ahamiyat kasb etadi. Dorining molekulasi qanday tuzilgan bo‘lsa, uning organizmdagi
ta’siri ham shunga bog‘liq bo‘ladi. Kimyo tili bilan aytganda, bu — tuzilish–faollik munosabati, ya’ni
SAR (Structure–Activity Relationship) deb yuritiladi.
1. SAR nima va nima uchun kerak?
Oddiy qilib aytganda, SAR – bu shunday bir ilmiy usulki, u bizga dori molekulasining qaysi
qismi foydali, qaysi qismi esa zararsiz yoki zararli ekanini aniqlashga yordam beradi. Masalan, bir
molekulaga kichik bir guruh (masalan, OH yoki CH₃) qo‘shilsa, u birdaniga o‘zgaradi: kuchliroq
ishlaydi, yoki organizmda uzoqroq turadi, balki kamroq zaharli bo‘ladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
628
Aynan SAR tufayli olimlar yangi dorilarni «ko‘r-ko‘rona» emas, balki aniq tahlil va maqsadli
dizayn asosida yaratadi.
2. SAR asosida yaratilgan asosiy antisaraton dorilar
a) Alkilovchi vositalar – hujayraning DNK sintezini to‘xtatadi
Masalan, Siklofosfamid – eng ko‘p ishlatiladigan alkilovchi preparatlardan biri. Uning
molekulasidagi fosfamid guruhi DNK bilan reaksiya qilganda hujayra bo‘linishi to‘xtaydi. SAR
tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, bu dori molekulasi ozgina o‘zgartirilganda (masalan, zanjirdagi
atomlar o‘rni almashsa), uning faolligi keskin ortishi yoki kamayishi mumkin. Bu esa dori ishlab
chiqarishda nihoyatda ehtiyotkorlikni talab qiladi.
b) Antimetabolitlar – hujayra o‘zini aldaydi
Bu dorilar organizmda tabiiy moddalarga o‘xshab ko‘rinadi, ammo aslida ular hujayrani
aldaydi. 5-Fluorouratsil (5-FU) – shunday preparatlardan biri. U uratsilga o‘xshaydi, ammo hujayra
uni foydali modda deb tanib, o‘z DNK yoki RNKsiga qo‘shadi, natijada hujayra nobud bo‘ladi. SAR
tahlillari shuni ko‘rsatdiki, 5-FU tarkibidagi fluoratomi bo‘lmasa, u umuman ishlamaydi.
c) Tabiiy moddalarga asoslangan dorilar – Doksorubisin
Doksorubisin – yirik molekulali, tabiiy kelib chiqishga ega antibiotik bo‘lib, u saraton
hujayralarining DNK zanjiriga joylashib, uni uzib qo‘yadi. SAR tadqiqotlari asosida bu preparatni
modifikatsiyalab, uning yurakka bo‘lgan toksikligini kamaytirish yo‘llari ishlab chiqilgan.
d) Nisbatan zamonaviy preparatlar – Imatinib
Bu dori tirozin kinaza inhibitörü bo‘lib, aynan o‘ziga xos fermentga ta’sir qiladi. SAR orqali
olimlar molekulaning faqat bitta qismidagi o‘zgarish (masalan, zanjir uzunligi yoki aromatik
halqaning holati) butun dorining faolligini o‘zgartirishini aniqlagan. Imatinib saraton hujayralarini
nishonlab yo‘q qiladi, sog‘lom to‘qimalarga esa deyarli zarar yetkazmaydi.
3. SAR metodining foydalari
Yangi dori yaratishda vaqt va mablag‘ni tejaydi.
Yuzlab birikmalarni sinab ko‘rmasdan, SAR orqali eng istiqbolli variantlar tanlanadi.
Selektivlikni oshiradi.
Dori faqat saraton hujayralariga ta’sir qiladi, sog‘lom hujayralarga esa emas.
Toksiklikni kamaytiradi.
Barcha dorilar foydali bo‘lishi bilan birga, zararsiz bo‘lishi ham kerak. SAR bunga erishishga
yordam beradi.
4. SAR metodining kamchiliklari va cheklovlari
Hamma narsani modellashtirib bo‘lmaydi. Biologik tizimlar murakkab va ba'zida nazariya
amaliyot bilan to‘g‘ri kelmasligi mumkin.
Har doim aniq natija bermaydi, ayniqsa murakkab tuzilmali dori birikmalarida.
SARga asoslangan dori faolligi in vitro (tajriba naychasida) yaxshi bo‘lsa-da, in vivo (tirik
organizmda) ishlamasligi mumkin.
Xulosa
Saraton – bu oddiy kasallik emas. Uning eng xavfli jihati shundaki, u organizmning o‘z
hujayralaridan paydo bo‘ladi va shuning uchun unga qarshi kurashish ham nihoyatda murakkab
bo‘ladi. Dorilar esa bu kurashda eng muhim qurolimiz. Ammo har qanday dori ham hamma bemorga
bir xil yordam bermaydi, aksincha ba’zida yon ta’sirlari foydasidan ko‘ra ko‘proq bo‘ladi.
Shu sababli olimlar dorilarni ko‘r-ko‘rona emas, ilmiy asosda, ya’ni molekulaviy darajada
tahlil qilib, ularning tuzilmasi bilan ta’siri o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur o‘rganib yaratmoqda. Bu
yondashuv “tuzilish–faollik munosabati” deb ataladi va ayni paytda butun dunyo farmatsevtik
kompaniyalari, ilmiy markazlari va onkologiya institutlarida asosiy yo‘nalish sifatida qo‘llanilmoqda.
Yuqorida ko‘rib chiqqanimizdek, kichik-kichik molekulyar o‘zgarishlar – masalan, bitta atom
qo‘shilishi yoki halqaga boshqa guruh ulanib qolishi – dorining saraton hujayrasiga qanchalik kuchli
ta’sir qilishini butunlay o‘zgartirib yuboradi. Bu orqali dori nafaqat kuchliroq, balki aniq nishonli,
kamroq toksik va sog‘lom hujayralarga zarar yetkazmaydigan shaklga keladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
629
SAR (va QSAR) usullari dorilarni zamonaviy tarzda loyihalash, yangi molekulalarni yaratish
va ularni klinikaga olib chiqishdagi eng muhim yo‘nalishga aylangan. Bu yondashuv tufayli hozirgi
kunda saratonni dori bilan samarali davolash imkoniyati ortmoqda. Ayniqsa, ba’zi dorilar faqat
saraton hujayralariga ta’sir qilib, boshqa to‘qimalarga deyarli zarar yetkazmaydi – bu esa juda katta
yutuq.
Shu bilan birga, hali ko‘plab qiyinchiliklar ham mavjud: dorilarning barcha bemorlarda bir xil
ishlamasligi, uzoq muddatli ta’siri, yuqori xarajatlar va dori qarshiligining rivojlanishi kabi. Ammo
SAR yondashuvi bu muammolarni yechishga eng yaqin yo‘ldir.
Xulosa qilib aytganda, saraton kasalligiga qarshi dorilarni yaratishda faqat kimyoviy
formulalar emas, balki chuqur fikrlash, tizimli tahlil va inson hayoti uchun mas'uliyat bilan
yondashish muhimdir. SAR yondashuvi bizga shuni o‘rgatyapti – har bir kichik tuzilmaviy tafsilot,
kimningdir hayotini saqlab qolishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Patrick, G. L. (2017). An Introduction to Medicinal Chemistry (6th ed.). Oxford University
Press.
– SAR va QSAR asoslari, dori dizaynining nazariy bazasi.
2. Silverman, R. B., & Holladay, M. W. (2014). The Organic Chemistry of Drug Design and
Drug Action. Academic Press.
– SAR va dori faoliyatidagi o‘zaro munosabatlar haqida mukammal manba.
3. Wermuth, C. G. et al. (2015). The Practice of Medicinal Chemistry (4th ed.). Elsevier.
– Antineoplastik dorilarning strukturaviy tahlili va biologik faollik.
4. Lipinski, C. A. (2004). Lead- and drug-like compounds: The rule-of-five revolution. Drug
Discovery Today, 1(4), 337–341.
– Dori moddalari uchun fizik-kimyoviy mezonlar (SARga doir).
5. Kerns, E. H., & Di, L. (2008). Drug-like Properties: Concepts, Structure Design and
Methods. Elsevier.
– Molekulyar xususiyatlarning faollik va farmakokinetikaga ta’siri.
6. Seethala, R., & Fernandes, P. (2001). Handbook of Drug Screening. CRC Press.
– Dori sinovlarida SAR modellarini qo‘llash usullari.
7. Ashburn, T. T., & Thor, K. B. (2004). Drug repositioning: identifying and developing new
uses for existing drugs. Nature Reviews Drug Discovery, 3(8), 673–683.
8. Barret, D. M., Grupp, S. A., June, C. H. (2014). Chimeric Antigen Receptor Therapy for
Cancer. Annual Review of Medicine, 65, 333–347.
9. Rognan, D. (2019). Structure-Based Drug Design: Applications in Drug Discovery. Wiley.
– SAR va molekulyar doking usullari orqali yangi antisaraton dori ishlab chiqish.
10.
National
Cancer
Institute
(2023).
Cancer
Drug
Information.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/drugs
– FDA tasdiqlangan antisaraton preparatlar va ularning strukturaviy tavsifi.
