“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
630
BIOLOGIK FAOL MODDALAR ASOSIDA BOLALAR UCHUN YANGI DORILAR
SINTEZI VA ULARNING AHAMIYATI
Bo'riyeva Dilnoz Baxriddinovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada biologik faol moddalar (BFM) asosida bolalar organizmi uchun xavfsiz va
samarali dorilarni yaratish masalalari ko‘rib chiqiladi. Yangi dori vositalarini ishlab chiqishda tabiiy
manbali moddalar, ularning farmakologik xususiyatlari va sintetik modifikatsiyalash usullari tahlil
qilinadi. Shuningdek, maqolada bolalar fiziologiyasiga mos, toksik bo‘lmagan, organizmga qulay
ta’sir etuvchi preparatlarni ishlab chiqish zarurati asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
biologik faol moddalar, dorilar sintezi, bolalar farmakologiyasi, tabiiy birikmalar,
toksikologiya, pediatriya
Muammoning dolzarbligi
Bugungi kunda bolalar organizmiga mos, xavfsiz, samarali va kam nojo‘ya ta’sirli dori
vositalariga bo‘lgan talab keskin oshgan. Ko‘pgina mavjud dori vositalarining ta’siri bolalar
organizmida kattalarnikiga nisbatan boshqacha kechadi, bu esa yangi dorilarni sintez qilishda
biologik faol moddalar asosida pediatriyaga xos yondashuvni talab qiladi. Tabiiy va yarim sintetik
moddalar asosida yaratilayotgan yangi avlod preparatlari esa bolalar salomatligini muhofaza qilishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kirish
Pediatriyada dori vositalari tanlashda ularning toksik emasligi, organizmga qulay singishi,
yallig‘lanishga qarshi, antibakterial va immunomodulyator xususiyatlarga ega bo‘lishi muhim
hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, biologik faol moddalar (BFM) asosida yangi dorilar sintez qilish
istiqbollari tobora kengaymoqda. Tabiiy manbali BFMlar, ayniqsa o‘simlik ekstraktlari, peptidlar,
flavonoidlar va boshqa ikkilamchi metabolitlar pediatriyada keng qo‘llanilishi mumkin.
Asosiy qism
1. Biologik faol moddalar – dorivor asos sifatida
Biologik faol moddalar (BFM) — bu organizmga fiziologik ta’sir ko‘rsatuvchi tabiiy yoki
yarim sintetik birikmalardir. Ular asosan o‘simliklar, mikroorganizmlar, dengiz hayvonlari,
zamburug‘lar va ba’zi hollarda hayvonlardan olinadi. BFMlar inson salomatligiga foydali ta’sir
ko‘rsatadigan xususiyatlarga ega: yallig‘lanishga qarshi, antibakterial, og‘riq qoldiruvchi, immun
tizimni faollashtiruvchi va boshqalar. Bolalar uchun dori tayyorlashda aynan tabiiy manbali
moddalarga murojaat qilishning sababi — ularning nisbatan yumshoq, barqaror va kamroq nojo‘ya
ta’sir ko‘rsatishidir.
Misol uchun, ayrim o‘simlik ekstraktlari (kiyik o'ti, moychechak, dolchin, qizilmiya)
tinchlantiruvchi, hazmni yaxshilovchi, antimikrob xususiyatlarga ega. Bu kabi o‘simliklardan
ajratilgan faol moddalar yangi dori vositalarini yaratishda asos sifatida ishlatilmoqda. Farzandining
sog‘lig‘idan xavotirda bo‘lgan har qanday ota-ona uchun bu dori vositalarining xavfsizligi birinchi
o‘rinda turadi, shuning uchun tabiiy moddalarga asoslangan yondashuv ayniqsa muhim.
2. Bolalar farmakologiyasining o‘ziga xosligi
Bolalar katta odam emas — bu ibora pediatriyada oltin qoida hisoblanadi. Bolalar organizmi
jadal rivojlanishda bo‘ladi: jigar, buyrak, yurak, markaziy asab tizimi, hatto teri va ovqat hazm qilish
tizimi ham kattalarnikidan tubdan farq qiladi. Shu sababli, bolalar uchun ishlatiladigan dori vositalari
kichik yosh fiziologiyasini inobatga olgan holda yaratilishi lozim.
Bolalarga mo‘ljallangan dori vositalari quyidagi talablarga javob berishi kerak:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
631
Minimal toksiklik – zararli emas, xavfsiz bo‘lishi shart;
Yaxshi singuvchanlik – dori tez va samarali so‘rilishi kerak;
Yumshoq ta’sir – bolalar organizmi keskin ta’sirlarni ko‘tara olmaydi;
Yoqimli shakl – sirop, pastilka, kukun kabi qabul qilish oson shakllar;
Dozaning aniqligi – ortiqcha doza bolalar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun har bir yangi BFM asosida yaratiladigan preparat klinik va toksikologik
sinovlardan o‘tkazilishi, shuningdek, bolalar organizmiga ta’siri puxta o‘rganilishi shart.
3. Dorilar sintezi texnologiyasi: tabiiydan — sintezgacha
Yangi dori vositalari yaratishda ilmiy yondashuv uchta bosqichda olib boriladi:
a) Moddani tanlash – Misol uchun, kiyik o'ti o‘simligi tarkibida yallig‘lanishga qarshi ta’sir
ko‘rsatadigan flavonoidlar mavjud. Bu moddalar dastlab ekstraktsiya qilinadi.
b) Modifikatsiya qilish – Modda kimyoviy jihatdan o‘zgartiriladi: yanada barqaror, tanada
uzoq saqlanadigan, maqsadli organlarga yetib boradigan shaklga keltiriladi.
c) Tayyor mahsulot ishlab chiqish – Modda sirop, pasta, kapsula yoki shpris shaklida ishlab
chiqiladi. Bolalar uchun sirop ko‘rinishi eng maqbul hisoblanadi.
Masalan, giperitsinga boy kiyik o'ti ekstrakti asosida sintez qilingan tinchlantiruvchi siroplar
bolalarda yengil asabiylashish, uyqu buzilishi holatlarini davolashda ishlatiladi. Unda organizmga
zarar yetkazmaydigan, ammo samarali ta’sirga ega biologik faol komponentlar mavjud.
4. Amaliy qo‘llanish va istiqbollar
Bugungi kunda dunyo bo‘yicha yuzlab yangi BFM asosida dorilar ustida ilmiy ishlar olib
borilmoqda. O‘zbekistonda ham ayniqsa dorivor o‘simliklarni chuqur o‘rganish bo‘yicha Qarshi
botanika instituti, Farmatsevtika texnologiyalari markazi va ilmiy-tadqiqot laboratoriyalari faoliyat
yuritmoqda. Bu ilmiy markazlar o‘zbek flora boyligidan foydalanib, bolalarga mos, mahalliy
sharoitda ishlab chiqarilishi mumkin bo‘lgan dorilarni yaratishga qaratilgan. Ilg‘or tajribalar shuni
ko‘rsatmoqdaki, mahalliy xom-ashyo asosida tayyorlangan BFM preparatlari import dorilariga
nisbatan arzonroq, xavfsizroq va oson yetkazib beriluvchi bo‘ladi. Bu esa nafaqat sog‘liqni saqlash
tizimi, balki butun jamiyat uchun katta foyda demakdir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, biologik faol moddalar asosida bolalar uchun yangi dori vositalarini
yaratish – bu zamonaviy tibbiyot va farmatsevtika fanining dolzarb va nihoyatda muhim
yo‘nalishidir. Bolalar organizmi o‘ziga xos bo‘lib, har qanday doriviy vosita ularning jismoniy va
biologik rivojlanishiga, organ va tizimlar faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, dori tanlashda
yoki uni ishlab chiqishda eng kichik tafsilotlargacha chuqur o‘ylab, ilmiy asoslangan qaror qabul
qilish lozim.
Biologik faol moddalar bu borada katta imkoniyatlarga ega. Ayniqsa, tabiiy o‘simliklardan
olingan birikmalar – flavonoidlar, alkaloidlar, glikozidlar, efir moylari va vitaminlar – bolalar uchun
xavfsiz, ta’siri yumshoq va fiziologik jihatdan muvozanatlangan bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ularning
asosida yaratilgan dorilar organizmga zarar bermasdan, kasallikni yengilroq, tabiiyroq yo‘l bilan
bartaraf etadi. Shu bilan birga, dori sintezi jarayoni faqat modda ajratish bilan tugamaydi. Bu – uzoq,
murakkab, ilmiy tahlil, klinik sinovlar, texnologik ishlov, farmatsevtik dizayn va, albatta,
ehtiyotkorlik talab qiluvchi jarayon. Ayniqsa bolalar salomatligi haqida gap ketganda, bu mas’uliyat
yanada oshadi. Har bir yangi preparat – bu kelajak avlod sog‘lig‘iga qaratilgan sarmoya.
Kelajakda biologik faol moddalar asosida yaratilgan dori vositalari yordamida ko‘plab bolalik
kasalliklarini erta aniqlash va samarali davolash mumkin bo‘ladi. Bu yo‘nalishda O‘zbekistonning
boy flora resurslari, ilmiy salohiyati va farmatsevtik sanoatini birlashtirish orqali nafaqat mahalliy
ehtiyojni qondirish, balki eksport imkoniyatlarini ham kengaytirish mumkin.
Eng muhimi, biologik faol moddalar asosida tayyorlangan xavfsiz va samarali dorilar orqali
biz farzandlarimizga sog‘lom hayot, baxtli bolalik va yorqin kelajak tuhfa eta olamiz. Bu esa nafaqat
ilmiy yutuq, balki har bir ota-ona va jamiyat uchun eng muhim maqsaddir.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
632
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Xasanova, R. R. Farmatsevtik kimyo asoslari. – Toshkent: "Tibbiyot nashriyoti", 2020. –
312 b.
> Farmatsevtik kimyo fanining asosiy nazariy jihatlari, dori moddalarining sintezi, ularning
fizik-kimyoviy xossalari, dorivor moddalarning farmakologik tahlillari keltirilgan.
2. Zokirov, M. X. O‘simliklardan olinadigan dori vositalari. – Toshkent: "Fan", 2021. – 280
b.
> Tabiiy o‘simliklardan ajratib olingan biologik faol moddalar, ularning farmakodinamikasi
va farmakokinetikasi haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar berilgan.
3. World Health Organization (WHO). Development of Paediatric Medicines: Points to
Consider in Formulation. – Geneva: WHO Press, 2022. – 96 p.
> Bolalar uchun mo‘ljallangan dori shakllarining ishlab chiqilishi, formulalash talablari va
xavfsizlik standartlari bo‘yicha qo‘llanma.
4. Юдин, В. П. Фармакогнозия с основами биохимии лекарственных растений. –
Москва: "ГЭОТАР-Медиа", 2018. – 448 с.
> Dori o‘simliklarining biokimyosi va ularning tibbiyotdagi qo‘llanilishi bo‘yicha keng
qamrovli darslik.
5. Насыров, А. И., Касимов, Ж. Т. Фармацевтическая технология лекарственных форм.
– Ташкент: “Медпресс”, 2019. – 352 с.
> Dori shakllarini yaratish, ularning tarkibiy qismlari va texnologik jarayonlari haqida
zamonaviy yondashuvlar.
6. Qarshi Botanika instituti. Tibbiyotda qo‘llaniladigan o‘simliklar bo‘yicha ilmiy-amaliy
tavsiyalar. – Qarshi: Ilmiy hisobotlar to‘plami, 2023. – 145 b.
> O‘zbekistonda o‘sadigan dori o‘simliklari, ularning biologik faol moddalari va amaliy
tibbiyotda qo‘llanilishi.
7. EMA (European Medicines Agency). Reflection Paper: Formulations of Choice for the
Paediatric Population. – London: EMA Publications, 2020. – 58 p.
> Yevropa dorilar agentligi tomonidan bolalar uchun dori shakllari va dozalarini belgilashda
e’tiborga olinadigan mezonlar.
8. Avicenna Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari. 5 jildlik. – Toshkent: "Sharq", 1999. – Jild 2.
> Tibbiyot tarixida biologik faol moddalar asosida dori tayyorlashning ilk nazariy asoslari.
9. Najmiddinov, R. N. Biotexnologiya va dori vositalarining yaratilishi. – Toshkent:
Innovatsiya, 2021. – 220 b.
> Biotexnologik yondashuvlar asosida yangi avlod dorilarini yaratishning uslublari va
texnikalari.
10. PubChem Database. National Center for Biotechnology Information (NCBI). –
https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/ – 2024-yil holati.
