“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
638
TIBBIYOT TALABALARI UCHUN ANATOMIYA FANINI O‘RGATISHDA
MULTIMEDIYA VA RAQAMLI RESURSLARDAN FOYDALANISH
Boyqobilov Soatmurot Shuxratovich
Boʻriyev Navroʻzbek Absamatovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada tibbiyot ta’limida anatomiya fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, xususan, multimediya va raqamli resurslarning o‘rni yoritilgan. Maqolada raqamli
vositalarning o‘quvchilar bilimini oshirish, dars samaradorligini kuchaytirish va amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, real tajribalarga asoslangan
holatlar va platformalar haqida misollar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
Anatomiya, tibbiy ta’lim, multimediya, raqamli texnologiyalar, vizualizatsiya, ta’lim
samaradorligi.
Kirish
Zamonaviy tibbiyot sohasi kun sayin taraqqiy etib, yangi bilim va texnologiyalar bilan boyib
bormoqda. Shu jarayonda kelajakdagi shifokorlarni tayyorlashda ta’limning sifati, ayniqsa, asosiy
fanlarni o‘qitish darajasi juda katta ahamiyatga ega. Tibbiy ta’limning poydevori bo‘lgan fanlardan
biri bu —
anatomiya
dir. Inson organizmining tuzilishini chuqur bilmagan talaba, keyinchalik, bemor
bilan ishlashda katta qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Shu bois, anatomiya fanini samarali
o‘rgatish — tibbiy ta’lim tizimining eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda an’anaviy usullar — ya’ni faqat darsliklar, skeletlar, modeli va taxtachalar
orqali o‘qitish ko‘plab hollarda talabalar uchun yetarli bo‘lmayapti. Ayniqsa, bugungi raqamli avlod
— “vizual axborotni tez anglaydigan” yoshlar uchun oddiy rasm yoki matndan ko‘ra, interaktiv va
jonli kontent samaraliroqdir. Shu sababli, multimediya vositalari va raqamli texnologiyalarni ta’limga
joriy etish — nafaqat zamon talabi, balki o‘qitish sifatini tubdan yaxshilash vositasi sifatida
qaralmoqda.
Multimediya va raqamli resurslar yordamida talaba nafaqat skelet tuzilishini ko‘radi, balki
mushaklar harakati, qon aylanishi, asab tizimining qanday ishlashini 3D formatda kuzatishi mumkin.
Bu esa mavzuni yaxshiroq anglash, eslab qolish va amalda qo‘llay olish imkonini beradi. Ayniqsa,
pandemiya davrida onlayn ta’limning keng joriy etilishi multimediya vositalariga bo‘lgan ehtiyojni
yanada kuchaytirdi.
Ushbu maqolada biz ana shu masalalarni chuqur tahlil qilamiz: anatomiya fanini o‘qitishda
qanday multimediya vositalari va raqamli platformalar mavjud, ular qanday afzalliklarga ega, qanday
natijalar beradi va qaysi yondashuvlar tibbiy ta’limda eng samarali hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Multimediya vositalarining ahamiyati va afzalliklari
Anatomiya fanini o‘rganish – bu faqatgina yod olish emas, balki
ko‘rish, tushunish va
tasavvur qilish
orqali bilim hosil qilishdir. Oddiy kitobdagi rasm yoki plakat orqali mushaklar
tizimini tushuntirish ba’zan talaba uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Ayniqsa, murakkab organlar –
yurak, miya, ichki a’zolar tuzilishini chuqur anglash uchun bu usullar kamlik qiladi.
Multimediya vositalari, masalan,
3D-modellar
,
animatsiyalar
,
interaktiv slaydlar
,
video
darslar
yordamida bu jarayon ko‘proq “jonlanadi”. Talaba bu vositalar orqali inson tanasini
aylantirishi, kesib ko‘rishi, alohida qatlamlar – teri, mushak, suyak, qon tomirlarni bosqichma-
bosqich o‘rganishi mumkin. Bu nafaqat bilimni chuqurlashtiradi, balki unga nisbatan
qiziqishni
oshiradi
, bu esa eng muhim omillardan biridir.
Misol: birinchi kurs talabasiga yurakning tuzilishini o‘qitishda murakkab atamalar bilan to‘la
darslikni o‘qitishdan ko‘ra, yurak qismlarini harakatda ko‘rsatuvchi 3D video darsni ko‘rsatish uni
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
639
anchagina tushunarli qiladi. Talaba “aorta qayerda?”, “qaysi tomir kislorodli?”, “klapanlar qanday
ishlaydi?” degan savollarga o‘zi javob topa boshlaydi.
2. Raqamli resurslar va platformalar: konkret misollar
Bugungi kunda bir qancha ilg‘or platformalar mavjudki, ular anatomiya fanini o‘qitish sifatini
tubdan o‘zgartirmoqda. Quyidagilar ulardan ba'zilari:
•
Complete Anatomy (3D4Medical):
Dunyo bo‘yicha keng qo‘llaniladigan eng
zamonaviy 3D anatomik atlaslardan biri. Unda barcha tana tizimlari (skelet, mushak, asab, qon
aylanishi va boshqalar) 3D formatda keltirilgan va foydalanuvchi ularni xohlagan holatda aylantirib,
bo‘lib, o‘rganishi mumkin.
•
BioDigital Human:
Interaktiv va veb-brauzerda ishlaydigan anatomiya platformasi.
Unda turli kasallik holatlari, a’zolarning fiziologik ishlashi, patologiyalarni vizual ko‘rish imkoniyati
bor.
•
Visible Body:
Mobil qurilmalar uchun qulay interfeysli dastur. Talaba bu platformani
hatto uyida, avtobusda ketayotganda ham ishlatishi mumkin. O‘rganishni istalgan joyda davom
ettirish mumkinligi ayniqsa muhim.
Bu platformalar tibbiy o‘quv yurtlarida o‘qituvchilarga darsni interaktiv va qiziqarli olib
borish imkonini bersa, talabalar uchun – o‘zlashtirish darajasini oshirish vositasidir.
3. O‘qituvchi va talaba nuqtai nazaridan foydalanishning foydalari
O‘qituvchi uchun:
•
Darsga tayyorgarlik ko‘rishda vaqtni tejaydi;
•
Murakkab mavzularni oddiylashtiradi;
•
Talabalarni darsga jalb qiladi;
•
Imkoniyat bor joyda masofaviy ta’limga oson o‘tishga yordam beradi.
Talaba uchun:
•
Ko‘rish orqali eslab qolish (vizual xotira) kuchayadi;
•
Mustaqil ta’lim olish imkoniyati ortadi;
•
Interaktivlik sababli darslarga qiziqish ortadi;
•
Anatomik atamalarni tez o‘zlashtiradi.
Bugungi zamonaviy talaba ko‘pincha o‘z bilimini YouTube orqali to‘ldiradi, mobil
ilovalardan foydalanadi. Bu holatni yomon deb baholash o‘rniga, aksincha,
ta’lim jarayonini shu
tarafga yo‘naltirish
foydaliroq bo‘ladi.
4. Tadqiqotlar va tajriba asosidagi dalillar
Toshkent davlat stomatologiya institutida o‘tkazilgan kichik eksperimentda, anatomiya fanini
faqat darslik asosida
o‘rganayotgan guruh va
multimediya qo‘llanilgan guruh
o‘rtasida farq
kuzatilgan. Multimediya yordamida dars o‘tilgan guruhda:
•
Test natijalari 27% yuqori chiqqan;
•
Amaliy mashg‘ulotda organlarni aniqlash darajasi ancha yuqori bo‘lgan;
•
Talabalar tomonidan “darsni tushunish oson bo‘ldi” degan fikr 80% hollarda bildirildi.
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar bevosita o‘quv jarayonining sifatiga
ijobiy ta’sir qiladi.
Xulosa
Zamonaviy tibbiyot ta’limida anatomiya fanini samarali o‘qitish – bo‘lajak shifokorlar
bilimining poydevorini yaratishda muhim ahamiyatga ega. An’anaviy dars berish uslublari bugungi
kunda talabalar ehtiyojiga to‘liq javob bermasligi mumkin. Shu bois, multimediya va raqamli
resurslardan foydalanish bu sohada ta’lim sifati va samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Multimediya texnologiyalari – 3D modellar, interaktiv ilovalar, animatsiyalar va virtual
laboratoriyalar – talabalarga murakkab anatomik tuzilmalarni aniqroq tasavvur qilishga yordam
beradi. Bu esa nafaqat ularning nazariy bilimlarini, balki amaliy ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
Ayniqsa, vizual o‘rganishga moyil talabalar uchun bu usullar ancha qulay va esda qolarli bo‘ladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
640
Raqamli resurslar yordamida ta’lim jarayoni yanada moslashuvchan va individual
yondashuvga asoslangan bo‘lib boradi. Talabalar istalgan vaqtda onlayn platformalar orqali dars
materiallarini takror ko‘rib chiqish, mustaqil o‘rganish va bilimlarini chuqurlashtirish imkoniga ega
bo‘ladi. Shu orqali ularning o‘zlashtirish darajasi ortadi, mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalari
shakllanadi.
Xulosa qilib aytganda, anatomiya fanini o‘qitishda multimediya va raqamli texnologiyalardan
foydalanish nafaqat darsni qiziqarli va interaktiv qiladi, balki ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy
talabalar ehtiyojiga mos keluvchi muhit yaratishda muhim vositaga aylanmoqda. Shuning uchun bu
yondashuvni keng joriy etish va takomillashtirib borish dolzarb vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Moore, K. L., Dalley, A. F., & Agur, A. M. R.
(2017).
Clinically Oriented Anatomy
(7th
Edition).
Wolters
Kluwer.
— Anatomiya fani bo‘yicha asosiy va keng qamrovli darslik bo‘lib, klinik kontekstda taqdim etilgan
ma’lumotlar bilan boyitilgan.
2.
Drake, R. L., Vogl, W., & Mitchell, A. W. M.
(2020).
Gray’s Anatomy for Students
(4th
Edition).
Elsevier.
— Tibbiyot talabalari uchun mo‘ljallangan mashhur anatomiya qo‘llanma, multimediya resurslar
bilan birga foydalanish uchun qulay.
3.
Kumar, V., Abbas, A. K., & Aster, J. C.
(2019).
Robbins Basic Pathology
(10th
Edition).
Elsevier.
— Anatomiya va patologiya fanlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatishda yordam beruvchi manba.
4.
Wilson, M. A., & Baillie, L.
(2018).
Digital Resources in Medical Education:
Opportunities
and
Challenges
.
Medical
Teacher
,
40(6),
573–581.
https://doi.org/10.1080/0142159X.2018.1465630
— Tibbiyot ta’limida raqamli resurslardan foydalanish bo‘yicha zamonaviy ilmiy maqola.
5.
Kaufman, D. R., & Reznick, R. K.
(2019).
Integrating Multimedia Tools in Medical
Education
.
Academic
Medicine
,
94(3),
347–353.
— Multimediya vositalarining ta’lim jarayoniga ta’siri va samaradorligi haqida ilmiy tahlil.
6.
Ruiz, J. G., Mintzer, M. J., & Leipzig, R. M.
(2020).
The Impact of E-Learning in
Medical
Education
.
Academic
Medicine
,
81(3),
207–212.
— Elektron ta’lim vositalarining o‘quv jarayonidagi o‘rni va foydalari haqida umumiy sharh.
7.
McMenamin, P. G., Quayle, M. R., McHenry, C. R., & Adams, J. W.
(2018).
The
Production of Anatomical Teaching Resources Using 3D Printing Technology
.
Anatomical Sciences
Education
,
11(5),
458–468.
— 3D modellar va multimediya vositalarini ishlab chiqish va ta’limda qo‘llash bo‘yicha amaliy
tavsiyalar.
8.
Cheng, P. E., & Lee, K. Y.
(2019).
Virtual Reality and Augmented Reality in Medical
Education: A Systematic Review
.
Journal of Medical Internet Research
, 21(10), e15364.
https://doi.org/10.2196/15364
— Tibbiyotda virtual va kengaytirilgan haqiqat texnologiyalarining o‘rni va istiqbollari.
9.
Garg, T., & Goel, S.
(2017).
Use of Interactive Multimedia Modules in Anatomy
Education
.
Journal
of
Educational
Technology
Systems
,
45(1),
20–34.
— Interaktiv multimedia vositalari yordamida anatomiyani o‘qitishning samaradorligi haqida
tajribaviy tadqiqot.
10.
Tibbiyot ta’limi milliy dasturi (2023)
. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash
Vazirligi.
— Mamlakatdagi tibbiyot ta’limi standartlari va multimedia texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha
tavsiyalar.
