“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
635
BINAR DARSLAR ORQALI TIBBIYOTDA FIZIKA VA STATISTIK METODLAR
INTEGRATSIYASI
Xujanov Erkin Berdiyevich
Nizomiy nomidagi O’zbekiston Milliy pedagogika universiteti dotsenti, p.f.f.d. (PhD)
E-mail:
Kirish.
Tibbiyot oliy ta’lim muassasalari litseylarida fizika, biologiya va tibbiyot xodimlari
ishtirokida tashkil etilgan binar darslar o‘quvchilarda fanlararo bilimlarni shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu darslar dars vaqti va darsdan tashqari mashg‘ulotlarda, shuningdek,
to‘garaklarda o‘tkazilib, fizika va tibbiyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni amaliy misollar orqali yoritadi.
Quyida binar darsning namunaviy tuzilisi va statistik metodlarning integratsiyasi keltiriladi.
Darsning tashkil qilinishi.
Binar darslar “davra suhbati” shaklida o‘tkaziladi, unda fizika,
biologiya va tibbiyot xodimlari birgalikda ishtirok etadi. Darsning maqsadi:
•
Fanlararo bog‘liqlikni ko‘rsatish;
•
Tibbiyotda fizika qonunlarining amaliy qo‘llanilishini tahlil qilish;
•
Statistik metodlar yordamida tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini
shakllantirish.
Darsning asosiy bosqichlari
1.
Kirish qismi
: Fizika va tibbiyot o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida umumiy ma’lumot
beriladi.
2.
Asosiy qism
: Savol-javob shaklida muhokama, amaliy misollar va statistik tahlil.
3.
Xulosa
: O‘quvchilarning bilimlarini umumlashtirish va fanlararo yondashuvning
ahamiyatini ta’kidlash.
Fizika va tibbiyotning integratsiyasi.
Fizika tibbiyotda diagnostika va davolash usullarini
rivojlantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Quyida bir nechta misollar keltiriladi:
1. Tana harorati va termodinamika
Savol
: Tana harorati qanchalik tez-tez o‘zgaradi? Bu kasallik alomatimi yoki bir martalik
holatmi?
Tibbiyot xodimi
: Tana haroratining o‘zgarishi ko‘pincha ichki organlar kasalliklari bilan
bog‘liq. Masalan:
•
Jigar kasalliklarida harorat 0,8–2°C ga ko‘tariladi;
•
Xavfli o‘smalarda 0,5–0,8°C ga oshadi;
•
Qon ketishida mahalliy harorat pasayadi.
Fizika o‘qituvchisi
: Tana harorati issiqlik energiyasi taqsimlanishining natijasidir. Infraqizil
termografiya (termal tasvir) usuli inson tanasining “issiqlik xaritasini” tuzadi, bu esa kasallik
o‘chog‘ini aniqlash imkonini beradi. 1983 yilda sovet olimlari miya haroratini 0,01°C aniqlik bilan
o‘lchashga imkon beruvchi termal tasvir texnologiyasini ishlab chiqishdi.
Statistik metodlar
: Tibbiyotda harorat o‘lchovlari statistik tahlil qilinadi. Masalan, bemorlar
guruhida harorat o‘zgarishining o‘rtacha qiymati va dispersiyasi kasallikning og‘irligini baholashda
ishlatiladi.
2. Elektrokardiografiya va elektr potensiali
Savol
: Yurak og‘rig‘i qanchalik tez-tez uchraydi? Tashxis uchun qanday usullar qo‘llaniladi?
Tibbiyot xodimi
: Elektrokardiografiya (EKG) yurakning biopotentsialini o‘lchashga
asoslangan. EKG yurak qisqarishi chastotasini (normal holatda daqiqada 60–80 marta) va uning
o‘zgarishlarini aniqlaydi.
Fizika o‘qituvchisi
: Yurak mushaklari hujayralarining ichki va tashqi yuzalari orasidagi
potentsial farq biopotentsial hosil qiladi. Bu farq elektrodlar yordamida o‘lchanadi, masalan, “o‘ng
qo‘l – chap oyoq – chap qo‘l” sxemasi orqali.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
636
Statistik metodlar
: EKG ma’lumotlari statistik tahlil qilinadi. Masalan, yurak ritmining
standart chetlanishi (SDNN) yurak faoliyatining barqarorligini baholaydi.
3. Qon bosimi va gidrodinamika
Savol
: Qon bosimi qanday o‘lchanadi?
Tibbiyot xodimi
: Qon bosimi yurak qisqarishi va qon tomirlari orqali qon oqimi natijasida
hosil bo‘ladi. Bu bosim tonometr yordamida o‘lchanadi.
Fizika o‘qituvchisi
: Yurak nasos sifatida ishlaydi, qon esa gidrodinamik qonunlarga muvofiq
harakatlanadi. Bernulli tenglamasi qon oqimining bosimini tushuntiradi5.
Statistik metodlar
: Qon bosimi o‘lchovlari guruhlar bo‘yicha taqqoslanadi va korrelyatsiya
analizi orqali yosh, jins va kasallik bilan bog‘liqligi aniqlanadi.
4. Elektroterapiya va elektromagnetizm
Savol
: Elektr toki shikastlanishining tibbiyotda qo‘llanilishi qanday?
Tibbiyot xodimi
: Diatermiya yuqori chastotali (1–2 MHz) elektr toki yordamida to‘qimalarni
qizdirishga asoslangan bo‘lib, mushak va bo‘g‘im kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi.
Darsonvalisatsiya esa yuqori chastotali, lekin past kuchli oqim yordamida nevroz va teri kasalliklarini
davolaydi.
Fizika o‘qituvchisi
: Diatermiya Joul-Lens issiqligi qonuniga asoslanadi:
[ Q = I
2
R t, ] bu yerda (Q) – issiqlik energiyasi, (I) – tok kuchi, (R) – qarshilik, (t) – vaqt.
Darsonvalisatsiyada esa o‘zgaruvchan magnit maydon to‘qimalarda induksion toklar hosil qiladi.
Statistik metodlar
: Elektroterapiya natijalari klinik sinovlar orqali baholanadi. Masalan,
davolashdan oldin va keyin og‘riq darajasining o‘rtacha farqi t-test yordamida tahlil qilinadi.
5. Ko‘rish va optika
Savol
: Ko‘rish qandaydi? Ko‘zoynak taqish kerakmi?
Fizika o‘qituvchisi
: Ko‘z optik sistema bo‘lib, yorug‘likni retina (tashqi to‘r pardaga)
fokuslaydi. Miopiya va gipermotropiya linzalar yordamida tuzatiladi.
Tibbiyot xodimi
: Miopiyada ko‘z so‘qqasi uzunroq, gipermotropiyada esa qisqaroq bo‘ladi.
Daltonizm rang sezuvchi retseptorlarning kamchiligidan kelib chiqadi.
Statistik metodlar
: Ko‘rish nuqsonlari epidemiologik tadqiqotlarda tahlil qilinadi. Masalan,
miyopia tarqalishi yosh guruhlari bo‘yicha (xi
2
) testi yordamida taqqoslanadi.
Issiqlik o‘tkazuvchanlik va statistik tahlil
Inson tanasining turli to‘qimalari issiqlikni turlicha o‘tkazadi, bu esa ularning solishtirma
qarshiligiga bog‘liq. Quyidagi jadvalda bu ko‘rsatilgan:
To‘qima yoki suyuqlik
Solishtirma qarshilik (Ω·m)
Orqa miya suyuqligi
0.55
Qon
1.30
Mushak
2.75
Miya va nerv to‘qimasi
14.30
Yog‘ to‘qimasi
33.33
Quruq teri
105
Suyak pardasiz suyak
107
Statistik tahlil
: Ushbu ma’lumotlar yordamida to‘qimalarning issiqlik o‘tkazuvchanligi
bo‘yicha o‘rtacha qiymat va dispersiya hisoblanadi. Bu esa davolash usullarida optimal tok
chastotasini aniqlashda yordam beradi.
Xulosa.
Binar darslar fizika, biologiya va tibbiyot o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatadi.
Statistik metodlar tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, diagnostika va
davolashning aniqligini oshiradi. O‘quvchilar fanlararo yondashuv orqali biofizika asoslarini chuqur
o‘rganishga tayyorlanadi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
637
ADABIYOTLAR
[1]
Orziyev Z.M. Klinik muloqot mahorati. – Buxoro: Buxoro davlat tibbiyot instituti,
2018. – 120 b.
[2]
Mirzayev T., Safarov O. O‘zbek xalq ijodi xrestomatiyasi. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2015. – 200 b.
[3]
Serway R.A., Jewett J.W. Physics for Scientists and Engineers. – 10th ed. – Boston:
Cengage Learning, 2018. – 1344 p.
[4]
Halliday D., Resnick R., Walker J. Fundamentals of Physics. – 10th ed. – New York:
Wiley, 2013. – 1456 p.
[5]
Zar J.H. Biostatistical Analysis. – 5th ed. – Upper Saddle River, NJ: Pearson, 2010. –
944 p.
[6]
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. – 14th ed. – Philadelphia:
Elsevier, 2020. – 1152 p.
[7]
Xolliyev I., Husanov J. Kasb-hunar ta’limi. Texnologiya. Ma’naviyat. Mahorat. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. – 180 b.
[8]
Bushuy T., Safarov Sh. Til qurilishi. Tahlil metodlari va metodologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti, 2016. – 160 b.
[9]
Glantz S.A. Primer of Biostatistics. – 7th ed. – New York: McGraw-Hill Education,
2011. – 320 p.
[10]
O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:
www.lex.uz
[11]
Feynmann R.P. Lectures on Physics. – Revised ed. – New York: Basic Books, 2011.
– 1552 p.
[12]
Orziyev Z.M., Tuxtayeva D.M., Xazratov U.X. Hamshiralik ishi jarayonida
bemorlarni tekshirish usullari. – Toshkent: Buxoro davlat tibbiyot instituti, 2011. – 17–38 b.
[13]
Xudoyberdiyev A. Fizika fanining tibbiyotdagi ahamiyati. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2019. – 90 b.
[14]
Montgomery D.C., Runger G.C. Applied Statistics and Probability for Engineers. –
6th ed. – Hoboken, NJ: Wiley, 2014. – 832 p.
