ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
73
SURXONDARYO VILOYATIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY
TADBIRKORLIKNING QISHLOQ, O’RMON VA BALIQ XO’JALIGI
ISHLAB CHIQARISHIDAGI ULUSHI HAJMINI MODELLASHTIRISH
L.A. Djurayeva
Termiz davlat universiteti
E-mail: lola@tersu.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishidagi ulushi hajmini
eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari yordamida 2028
yilga qadar prognoz qilingan hamda iqtisodiy jarayonga eng mos model turi aniqlangan.
Kalit so’zlar:
eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend
modellari, regressiya.
Qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi mamlakatimiz iqtisodiyotining muhim
tarmoqlaridan biridir. U jamiyat uchun zarur mahsulotlar ishlab chiqaradi va ulkan
iqtisodiy salohiyatga ega. Qishloq xo'jaligining rivojlanish darajasi ko'p jihatdan butun
milliy iqtisodiy salohiyatning holatini, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni va
darajasini belgilaydi. Shu jihatdan, uning kelgisida vujudga kelishi mumkin bo’lgan
holatlarini prognozlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi
ishlab chiqarishi ulushi hajmini tadqiq etishda ko’rsatkichlarning yillar oralig’idagi
o'zgarishini o'rganish ahamiyati katta. Sababi, o'tmish va hozirgi tendentsiyalar,
qonuniyatlar va aloqalar kelgusi rivojlanish tendentsiyalariga ta’sir etadi. Bunday
holatlarda trend modellari bilan prognozlashtirish ko’rsatkichlarning nazariy
qiymatlarini aniqlash orqali kelgusi holatni tadqiq etish imkonini beradi. Trend
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
74
modellari tajribalarda keng qo'llaniladigan eng sodda prognozlash modellaridan biri
hisoblanadi.
Trend – tasodifiy ta’sirlardan holi holda vaqt bo'yicha harakat qonuniyatidir.
Trend vaqt bo'yicha regressiya bo'lib, doimiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan
rivojlanishning determinik tarkibiy qismidir. Trendlardagi chetlanishlar tasodifiy
omillar sababli yuzaga keladi. Unda natijaviy belgi sifatrida o'rganayotgan ko'rsatkich,
omil belgi sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellari umumiy
ko’rinishi quyidagicha bo’ladi
1
:
𝑦
𝑡
= 𝑓(𝑡) + 𝜀
𝑡
(1)
bu yerda,
𝑓(𝑡)
- jarayonlaming vaqt bo'yicha yo'nalishining doimiy tarkibiy
qismi;
𝜀
𝑡
- tasodifiy tarkibiy qism;
Trend modellarining keng qo’llaniladigan quyidagi turlari mavjud
2
3
4
5
:
-
𝑦 = 𝑎 + 𝑏𝑡
- chiziqli trend modeli
-
𝑦 = 𝑎𝑒
𝑏𝑡
- eksponentsial trend modeli
-
𝑦 = 𝑎 + 𝑏
1
𝑥 + 𝑏
2
𝑥
2
- 2-darajali polinom
-
𝑦 = 𝑎𝑡
𝑏
- darajali
-
𝑦 = 𝑎 + 𝑏ln𝑡
- logarifmik trend tenglamalari
1
Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика.
2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата
обращения: 28.11.2023).
2
Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini
modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.
3
Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini
trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.
4
Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari
yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.
5
Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida
prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
75
Odatda, trend parametrlari eng kichik kvadratlar usuli yordamida baholanadi.
Egri chiziqli trend modellari logarifmlash yo‘li bilan chiziqli trend ko‘rinishiga
keltiriladi va tegishli hisob-kitoblar amalga oshiriladi.
Eng maqbul modelni tanlash uchun ularning determinatsiya koeffitsienti va
xatoliklariga ko’zdan kechiriladi.
Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq,
o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishidagi ulushi hajmini eksponentsial, chiziqli,
darajali va 2-tartibi polinom trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft
Excel dasturiy ta’minotining «
Анализ данных
» paketidan foydalangan holda amalga
oshirildi. Dastlab tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi.
1-jadval
Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning qishloq,
o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi (mlrd so’m)
6
Yillar
𝒚
Yillar
𝒚
2010
2319,9
2017
11763,3
2011
4120,4
2018
15243,9
2012
4872,3
2019
17962,6
2013
5453,9
2020
19264,1
2014
6812,6
2021
22920,8
2015
8262,3
2022
26442,9
2016
8826,5
2023
31679
Tajriba uchun ma’lumotlarni MS Excelga yuklab oldik. Ma’lumotlar oraligini
belgilab olib, “
Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная
” diagrammasini, keyin
esa, istalgan nuqtani belgilab, sichqonchaning o’ng tugmasini bosish orqali hosil
6
Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
76
qilinadigan menyudan “
Добавить линию тренда...
” ni tanladik. Natijada quyidagiga
ega bo’ldik (1-rasm).
1-rasm. Eksponentsial trend modeli
7
Boshqa model turlarini tanlab 2-5-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz.
2-rasm. Chiziqli trend modeli
7
Muallif ishlanmasi
y = 2570,8e
0,185x
R² = 0,9815
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
y = 2123x - 2640,6
R² = 0,9395
-5000
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
77
3-rasm. Logarifmik trend modeli
4-rasm. 2-darajali polinom trend modeli
y = 10016ln(x) - 4740,1
R² = 0,716
-10000
-5000
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
y = 143,5x
2
- 29,575x + 3099,6
R² = 0,9944
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
78
5-rasm. Darajali trend modeli.
Shunday qilib, barcha turdagi modellarni tuzib oldik. Endi ularning sifatini va
ahamiyatliligini tekshirib ko’ramiz (2-jadval).
2-jadval
Regression tahlil natijalari
8
T/r
Model turi
Model
tenglam,asi
Determinatsiya
koeffitsienti
1
Eksponentsial
𝑦 = 2570,8𝑒
0,185𝑡
0,9815
2
Chiziqli
𝑦 = 2123,0𝑡 − 2640,6
0,9395
3
Logarifmik
𝑦 = 10016 ln(𝑡)
− 4740,1
0,716
4
Polinomli
𝑦 = 143,5𝑡
2
− 29,575𝑡
+ 3099,6
0,9944
5
Darajali
𝑦 = 1778,6𝑡
0.9758
0,9351
8
Muallif ishlanmasi
y = 1778,6x
0,9758
R² = 0,9351
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
79
2-jadvaldan 2-darajali polinom trend modeli bo’yicha determinatsiya
koeffitsienti eng katta. Demak, model sifati boshqalarga qaraganda yuqori. Modelning
ahamiyatini Fisher mezoni bilan va parametrlari statistik ishonchliligini Styudent t
mezoni bilan tekrishilganda ba’zi koeffitsiyentlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi.
Shu sababli o’zgarmas qatnashmagan 2-darajali polinom model turini tajribadan
o’tkazdik (3-jadval).
3-jadval
Regression tahlil natijalari
9
ВЫВОД
ИТОГОВ
Регрессионная
статистика
Множественный
R
0,998
R-квадрат
0,995
Нормированный
R-квадрат
0,911
Стандартная
ошибка
1
196,134
Наблюдения
14
Дисперсионный анализ
df
SS
MS
F
Значимост
ь F
Регрессия
2
354392068
1
177196034
1
1
238,495
1,12E-13
Остаток
12 17168841,4 1430736,78
Итого
14
356108952
3
9
MS Excelda shakllantirildi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
80
Коэффи
-циенты
Стан-
дартная
ошибка
t-ста-
тистика
P-
Значени
е
Нижние
95%
Y-пересечение
0
#Н/Д
#Н/Д
#Н/Д
#Н/Д
Переменная X 1
823,783
150,629
5,469
0,000
495,590
Переменная X 2
94,460
13,430
7,034
0,000
65,199
3-jadvalga ko’ra, Fisher F mezoni qiymati 1238,495. Bu qiymat jadval
qiymatidan katta. Sababi, p-qiymat
1,12 ∙ 10
−13
ga teng. Shuningdek, parametrlarining
Styudent t mezoni bo’yicha qiymati esa 5,469 va 7,034 ga teng. Bunda p-qiymat 0,05
ahamiyatlilik darajasidan kichik. Demak, model iqtisodiy jarayonga mos.
Shunday qilib, Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi bo’yicha modeli
umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ldi:
𝑦 = 143,5𝑡
2
− 29,575𝑡 + 3099,6
(2)
Bu modeldan foydalanib, hudud kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi prognoz qilindi. (6-
rasm)
0
2 319,9
4 120,4
4 872,3
5 453,9
6 812,6
8 262,3
8 826,5
11 763,3
15 243,9
17 962,6
19 264,1
22 920,8
26 442,9
31 679,0
0
31 679,0
33 610,2
37 362,3
41 303,3
45 433,1
49 751,9
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028
Haqiqiy
Prognoz
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
81
6-rasm. Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi hajmi (mlrd so’m).
6-rasmga ko’ra 2028 yilga kelib, Surxondaryo viloyatida kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikning qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi ishlab chiqarishi ulushi
hajmi 49 751,9 mlrd so’mni, o’sish esa 157% ni tashkil etishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Фукина С.П. (2011). Трендовые модели в экономических
исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. №11.
2.
Shodiyev T.Sh., Xakimov T.X., Boltaeva L.R., Ishnazarov A.I.,
Nurullayeva Sh., Muminova M.A. (2007). Ekonometrika: o’quv qo’llanma. – T.: TDIU
– 178 b.
3.
Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли
строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской
области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.
4.
Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida
elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical
science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.
5.
Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik
mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish.
Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.
6.
Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati
asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali
modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.
7.
Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati
misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.
8.
Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционно-
регрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.
9.
Norbek, N. (2022). Agrar sohada raqamli texnologiyalarni qo ‘llashning
ustuvor yo ‘nalishlari. Архив научных исследований, 2(1).
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
82
10.
Khatamov, O. K., & Shakarova, D. R. (2023). Correlation-Regression
Analysis Of The Main Use Indicators Of Railway Transport. Baltic Journal of Law &
Politics, 16(3), 3657-3662.
11.
Safarovna K. S. et al. Surxondaryo viloyati aholi jon boshining asosiy
kapitaliga
o'zlashtirilgan
investitsiyalar
hajmini
arima
modeli
yordamida
prognozlashtirish //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С.
257-266.
12.
Буранова, Л. В. (2023). Повышение эффективности управления
кредитными ресурсами предприятия. O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va
ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(19), 329-333.
13.
Ortikov, S. M. (2021). Experience in statistical study and analysis of
employment in foreign countries. Thematics Journal of Business Management, 10(7).
14.
Khidirberdievich, A. E., & Mamadillayevich, Z. S. (2021). Issues of
Regulation of Blockchains in the Digital Economy and World Experience in Reducing,
Preventing the" Hidden Economy". International Journal of Multicultural and
Multireligious Understanding, 8(7), 591-597.
15.
Azamat, K., Akmal, I., Nusratillo, N., & Otabek, M. (2022). Improving
The Investment Environment In The Country: The Role And Analysis Of Banks In The
Modernization Of Industry. Journal of Positive School Psychology, 6(10), 2220-2227.
16.
Allayor o’g’li, X. R. (2023). Globallashuv sharoitida hududning eksport
salohiyatini yanada takomillashtirish yo'nalishlari. Journal of Universal Science
Research, 1(6), 799-803.
17.
Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). Global
experiences in improving the economic mechanisms of irrigated land
improvement. Экономика и социум, (6-1), 418-426.
18.
Turopova, N. (2023). O ‘zbekiston moliya tizimida mahalliy moliyaning
o ‘ziga xos xususiyatlari.
19.
Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the
stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars:
Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.
20.
Surxondaryo
viloyati
Statistika
boshqarmasi
rasmiy
sayti
www.surxonstat.uz ma’lumotlari.
21.
Abdugabbarovna, D. L., & Tokhtayevich, E. S. (2024). PECULIARITIES
OF INCREASING THE INCOME OF THE POPULATION IN THE REGION.
Open
Access Repository
,
10
(1), 74-77.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
83
22.
Abdugabbarovna,
D.
L.,
&
Samandarovich,
I.
E.
(2024).
IMPROVEMENT OF THE ORGANIZATIONAL AND LEGAL BASIS OF
MICROFINANCING
OF
SMALL
BUSINESS
AND
PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP.
Open Access Repository
,
10
(1), 65-68.
23.
Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). THE ROLE
OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP IN ENSURING
THE EMPLOYMENT OF THE POPULATION AND INCREASING THEIR
INCOME.
Open Access Repository
,
10
(1), 54-57.
24.
Abdugabbarovna, D. L. (2024). PECULIARITIES OF SMALL
BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT.
Open
Access Repository
,
10
(1), 50-53.
25.
Abdugabbarovna, D. L., & Choriyevna, S. N. (2023). THE ROLE OF
INVESTMENT AND PREFERENTIAL LOANS IN THE DEVELOPMENT OF
SMALL BUSINESS ENTITIES.
Open Access Repository
,
9
(11), 35-38.
26.
Ogli, X. J. X., & Abdugabbarovna, D. L. (2022). QISHLOQ XOJALIK
KORXONALARINI DAVLAT TOMONIDAN QOLLAB QUVVATLASHNING
IQTISODIY
ASOSLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
(SURXONDARYO
VILOYATI MISOLIDA).
Ta’lim fidoyilari
,
3
.
27.
Ergashevich, A. A., & Abdugabbarovna, D. L. KICHIK BIZNES
SUBYEKTLARIGA TOʻG’RIDAN-TOʻG’RI XORIJIY INVESTITSIYALARNING
TASNIFLANISHI VA OZBEKISTONDAGI INVESTITSION JARAYONLAR.
28.
Khurramov, E. X. (2019). ROLE OF INNOVATION IN INCREASING
EFFICIENCY OF PRODUCTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS IN
FORESTRY.
Theoretical & Applied Science
, (10), 518-521.
29.
Khurrama, E. X. (2020). ЭФФЕКТИВНОЕ УВЕЛИЧЕНИЕ
СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА НА ЗЕМЛЯХ ЛЕСНОГО
ФОНДА.
Theoretical & Applied Science
, (7), 5-9.
30.
Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDAGI ASOSIY
VOSITALARNI
TAKOMILLASHTIRISH
VA
ULARNING
IQTISODIY
JARAYONLARI.
JOURNAL
OF
INNOVATIONS
IN
SCIENTIFIC
AND
EDUCATIONAL RESEARCH
,
6
(4), 1093-1096.
31.
Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDA IQTISODIY
KONTSENTRATSIYANING ROLI.
IJODKOR O'QITUVCHI
,
3
(29), 466-470.
32.
Xudoyberdiyevich, X. E. (2023). Qishloq xo'jaligida investitsiya va uning
samaradorligini oshirish.
Journal of Universal Science Research
,
1
(5), 622-627.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
84
33.
научных исследований
,
4
(1).
34.
Jo‘rayevich, N. N. (2022). QISHLOQ XO ‘JALIGI TARMOG ‘IDA
RAQAMLASHTIRISHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI.
Архив научных
исследований
,
5
(5).
35.
Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA
“QISHLOQ
XO
‘JALIGI-4,
0”
KONSEPSIYASINI
JORIY
ETISH
IMKONIYATLARI.
Архив научных исследований
,
2
(1).
36.
Sultonov, X. G. (2022). EFFECTIVENESS OF ATTRACTING
INVESTMENTS IN IMPROVING THE ECOLOGICAL CONDITION OF
IRRIGATED LANDS.
Экономика и социум
, (4-1 (95)), 56-60.
37.
Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021).
СУҒОРИЛАДИГАН ЕРЛАР ЭКОЛОГИК ҲОДАТИНИ ЯҲШИЛАШНИНГ
ИҚТИСОДИЙ
МЕХАНИЗМИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА
ЖАҲОН
ТАЖРИБАЛАРИ.
Экономика и социум
, (6-1 (85)), 418-426.
38.
Allayor o’g’li, X. R. (2024). EKSPORT VA EKSPORT SALOHIYATI
TUSHUNCHALARIGA NAZARIY QARASHLAR.
Journal of Universal Science
Research
,
2
(2), 202-210.
39.
Allayor o’g’li, X. R. (2023). GLOBALLASHUV SHAROITIDA
HUDUDNING EKSPORT SALOHIYATINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH
YO'NALISHLARI.
Journal of Universal Science Research
,
1
(6), 799-803.
