“ESSIN” SUBSTANSIYASINING BARQARORLIGINI BAHOLASH

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

249

“ESSIN” SUBSTANSIYASINING BARQARORLIGINI BAHOLASH

Yoqubova Nilufar Jamshidovna

Toshkent Farmatsevtika Instituti

*e-mail:

nilufaryokubovapharmi21@gmail.com

Annotatsiya.

Ushbu maqolada barqarorlik, saqlash muddati va “Essin”

substansiyasining barqarorligini aniqlashga oid ma’lumotlar keltirilgan.

Tayanch iboralar:

barqarorlik, saqlash muddati, sifat, Essin.

Аннотация.

В данной статье приведены материалы о стабильности, сроках

хранения и определении стабильности субстанции “Эсцин”.

Ключевые слова:

стабильность, срок годности, качество, Эсцин.

Annotation.

This article provides information on stability, shelf life, and

determination of the stability of the Escin substance.

Keywords:

stability, shelf life, quality, Escin.

Kirish.

Dori moddalarning barqarorligi va ularning sifati bir-biri bilan

chambarchas bog‘liq tushunchalar hisoblanadi. Dori vositasining barqarorligi bir

qancha omillarga bog‘liq holda o‘rganiladi. Dori moddasiga yaroqlilik muddatini

belgilash farmatsevtika sohasining turli yo‘nalishlaridagi yetakchi mutaxassislar

shug‘ullanadigan dolzarb masalalardan biridir. Dori vositasining barqarorligiga taʼsir

ko‘rsatuvchi asosiy fizik xossalarga harorat, yorug‘lik va namlik kiradi. Dori

vositalarini olinishi, saqlanishi va tashilishi davomida sodir bo‘ladigan jarayonlar

hamda boshqa omillar saqlash sharoiti hamda yaroqlilik muddatini belgilash uchun

zarur izlanishlarni olib borilishini talab etadi. Dori vositalarining moʻtadil saqlash

sharoitlari va yaroqlilik muddatlarini belgilash maqsadida o‘tkaziladigan barqarorlik

sinovlarini bajarilish tartibi amaldagi standartlarga muvofiq olib boriladi. Ayrim

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

250

termolabil dori moddalarida (ayniqsa, o‘simliklardan olinadigan dori vositalarida)

tezlashtirilgan sinovlarni o‘tkazish imkoniyatlari juda cheklangan. Ular uchun

turg‘unlikni asosiy aniqlash usuli tabiiy (davomiy) sinovlar xisoblanadi. Shu bilan

birga, tezlashtirilgan sinovlarning ijobiy natijalari, dori vositasini oddiy sharoitda

saqlash davomida qisqa muddatli chetlanishlar sodir bo‘lganda turg‘unligini saqlab

qolish mumkinligi haqidagi xulosa qilishga imkon beradi. Davomiy sinovlar (real vaqt

davomidagi sinovlar)ning natijalari dori vositasini ro‘yxatdan o‘tkazish va ro‘yxatdan

o‘tkazishdan keyingi davrda optimal yaroqlilik muddatlarini belgilash va tasdiqlash

uchun muhim asoslardan biri hisoblanadi. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarni hisobga

olgan holda, Essinning saqlash muddati faqat tabiiy sinovlar orqali aniqlandi.

Adabiyotlar sharhi.

E.

Tembhare va boshqalarning yozishicha,

dori

mahsulotlarini saqlash muddati qat'iy sinov jarayonlarini o'z ichiga olgan bir qator

turg’unlik tadqiqotlari orqali belgilanadi. Ushbu tadqiqotlar dorilarning vaqt o'tishi

bilan xavfsizligi, sifati va samaradorligini saqlab qolish uchun juda muhim hisoblanadi

[1].

M.Pokharana va boshqalarning fikricha,

farmatsevtikada barqarorlikni sinash

keng qamrovli va murakkab jarayonlarni o'z ichiga oladi, bu esa vaqt, mablag’ va ilmiy

tajriba kabi resurslarni talab qiladi [2].

G.Rao va A.Goyal ta’kidlashicha, b

arqarorlik - dori moddasining fizikaviy,

kimyoviy, mikrobiologik, terapevtik va toksikologik xususiyatlarini belgilangan

saqlash muddati davomida saqlab qolish qobiliyatini anglatadi. Barqarorlik dori ishlab

chiqarilgan vaqtda ega bo‘lgan xossalarni to saqlanish muddatigacha qanchalik

darajada spetsifikatsiyada keltirilgan chegara oralig‘ida saqlab qolishi bilan belgilanadi

[3].

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

251

FDA da belgilanishicha, saqlash muddati yoki yaroqlilik muddati turli xil atrof-

muhit ta’sirlariga, jumladan, harorat o'zgarishi, namlik va yorug'lik ta'siriga

uchraganda, preparat keng sinovdan o'tgan va xavfsizligi hamda samaradorligini saqlab

qolishi uchun kafolatlangan davrni anglatadi [4].

Tadqiqot materiallari va uslubi.

Uch yillik davr mobaynida moddaning

tasvirlanishini, eruvchanligini, chinligini, namligini, og'ir metallar va triterpen

glikozidlar (TTG) miqdorini tahlil qilishga alohida e'tibor qaratib, uning turli jihatlarini

chuqur o'rganish uchun keng qamrovli tadqiqotlar o'tkazildi. “Essin” substansiyasining

chinligi yupqa qatlamli xromatografiya (TLC) usuli yordamida aniqlandi.

Xromatografik plastinkaga (Merck, Germaniya) tomizgich orqali suyultirilgan ekstrakt

belgilangan nuqtaga tomizildi va quritildi. Erituvchi sifatida xloroform: suvsiz sirka

kislota: metanol: tozalangan suv (60:32:12:8) aralashmasidan foydalanildi. Kamerani

to‘yintirish uchun 30 daqiqa qoldirildi va start chizig‘idan boshlab, 12 sm o‘lchab,

finish chizig‘i belgilandi. Qo‘zg‘aluvchan faza finish chizig‘igacha ko‘tarilgandan

so‘ng, xromatografiya jarayoni to‘xtiladi va plastinka chiqarib olinadi. Unga

ho‘lligicha temir (III) xlorid purkaladi va 100 – 105 °C haroratda quritish javonida 10

daqiqa davomida quritiladi. So‘ngra UB lampada 366 nm to‘lqin uzunligida tahlil

qilinadi. Essin standart namunasi va tekshiriluvchi namunada binafsha rangli dog‘

ko‘rinadi, ular bir xil Rf qiymatida bo‘lishi kerak. Shuningdek, tekshiriluvchi eritmada

boshqa sohalarda ham dog‘lar paydo bo‘ladi. Bundan tashqari, TTG miqdori yuqori

samarali

suyuqlik

xromatografiyasi-mass-spektrometriya

usuli

(YuSSX-MS)

yordamida aniqlandi, bunda “Essin” substansiyasi tarkibidagi TTG yigʼindisi essinga

nisbatan 95,0% dan kam boʼlmasligi kerak.

Tahlil va natijalar.

“Essin” substansiyasining barqarorligi va saqlash muddatini

baholash uchun uch yil davomida keng qamrovli tadqiqot o'tkazildi. Tadqiqot

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

252

natijalariga ko’ra, “Essin” substansiyasining tasvirlanishi, eruvchanligi, chinligi,

namligi, og'ir metallar va triterpen glikozidlar (TTG) miqdori 2,5 yil davomida hech

qanday o’zgarishlarga uchramagan holda belgilangan standartlarga to’liq javob berdi.

Biroq, tadqiqotning uchinchi yili yakunlangach, “Essin” substansiyasining namligi

belgilangan miqdordan (2%) oshib, 2,9% ni tashkil qilgani kuzatildi. Shunday qilib,

“Essin” substansiyasining saqlash muddati ikki yil ekanligi aniqlandi, chunki modda

2,5 yil davomida tabiiy ravishda saqlanganda hech qanday o'zgarishlar kuzatilmadi (1-

jadval).

1-jadval

“Essin” substansiyasini saqlanish muddatini tabiiy usulda aniqlash

natijalari

№ Aniqlangan

ko‘rsatkichl

ar va o‘lchov

birliklari

Boshlang‘i

ch

natijalar

6

oydan

so‘ng

1

yildan

so‘ng

1,5

yildan

so‘ng

2

yildan

so‘ng

2,5

yildan

so‘ng

3

yildan

so‘ng

1. Tasvirlanish

i

Sarg‘imtir

rangli,

o‘ziga xos

hidli massa

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

2. Eruvchanligi

Suvda,

metil va etil

spirtlarida

eriydi

hamda

eritma hosil

qiladi.

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

253

3.

Chinligi

Yupqa

qatlamli

xromatogra

fiya (TLC)

usuli

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

4.

Namligi

2,0 % dan

oshmasligi

kerak

1,5%

1,8%

1,4%

1,7%

1,9%

2,9%

5.

Og‘ir

metallar

0,001% dan

ortmasligi

kerak.

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

Mos

keladi

6.

TTG

miqdori

95,0 % dan

kam

bo‘lmasligi

lozim

98,45

%

99,28

%

99,78

%

99,22

%

98,21%

98,18

%

Xulosa.

“Essin” substansiyasining tasvirlanishi, eruvchanligi, chinligi, namligi,

og'ir metallar va triterpen glikozidlar (TTG) miqdori kabi fizik hamda kimyoviy

xususiyatlari har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari “Essin” substansiyasining

sifat ko’rsatkichlari KFM talablariga to‘liq javob berishini ko‘rsatdi. Bundan tashqari,

keng qamrovli tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, “Essin” substansiyasi 2,5 yil davomida

tabiiy sharoitda saqlanganda hech qanday o‘zgarishlarni namoyon etmadi. Olingan

natijalar asosida, uning saqlanish muddati 2 yil deb belgilandi.

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7

254

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1.

Tembhare, E., Gupta, K. R., & Umekar, M. J. (2019). An approach to drug

stability studies and shelf-life determination.

Archives of Current Research

International

,

19

(1), 1-20.

2.

Pokharana, M., Vaishnav, R., Goyal, A., & Shrivastava, A. (2018). Stability

testing guidelines of pharmaceutical products.

Journal of Drug Delivery and

Therapeutics

,

8

(2), 169-175.

3.

Rao, G., & Goyal, A. (2016). Development of stability indicating studies for

pharmaceutical products: an innovative step.

International Journal of Pharmaceutical

Chemistry and Analysis

,

3

(3), 110-116.

4.

FDA, U., & Food and Drug Administration. (2003). Guidance for industry-

Photosafety Testing.

FDA, US: FDA Publishing

, 1-22.