ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
21
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Yevropa Ittifoqining narkotiklarga
qarshi kurash sohasidagi hamkorlik mexanizmlari
Abdusattorov Shahzod Abdumumin o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqola Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Yevropa Ittifoqi
tomonidan narkotik vositlarga qarshi kurash mehanizmlari va o‘zaro hamkorligining
istiqbollari va ma’lum kamchiliklar to‘g‘risida so‘z yuritadi va takliflar beradi.
Abstract:
This article discusses and makes suggestions about the perspectives
and certain shortcomings of the mechanisms of combating drugs and cooperation by
the United Nations and the European Union.
Аннотация:
В данной статье обсуждаются и высказываются предложения
о перспективах и некоторых недостатках механизмов борьбы с наркотиками и
сотрудничества ООН и Евросоюза.
Kalit so‘zlar:
Xalqaro hamkorlik, narkotiklarga qarshi kurash, BMT, Yevropa
Ittifoqi, xavfsizlik, huquqni muhofaza qilish organlari, transmilliy jinoyatchilik,
narkotrafik, profilaktika, xalqaro huquq.
BMTning ma'lumotlariga ko‘ra, har yili narkotik moddalar bilan bog‘liq
jinoyatlar tufayli global iqtisodiyot 400 milliard dollardan ko‘proq zarar ko‘radi.
Yevropada esa vaziyat ayniqsa jiddiy - so‘nggi 10 yilda narkotik moddalardan o‘lganlar
soni ikki baravarga oshgan.
1
BMT va YIning hamkorlik mexanizmlari bu ikki tashkilot
narkotiklarga qarshi kurashda yetakchi o‘rin tutadi. BMT global miqyosda siyosat
belgilasa, YeI mintaqaviy darajada aniq harakatlarni amalga oshiradi. Ularning tajribasi
boshqa davlatlar va tashkilotlar uchun namuna hisoblanadi. YeI va BMT narkotiklarga
qarshi kurashda uzoq yillardan beri hamkorlik qilishadi. Birinchi rasmiy shartnoma
1987-yilda imzolangan. O‘shandan beri ko‘p narsa o‘zgardi - yangi tahdidlar paydo
bo‘ldi, jinoyatchilar yangi usullardan foydalanishni boshladilar. Internet orqali narkotik
moddalar savdosi, kriptovalyutalar yordamida pul o‘tkazish, sun'iy narkotik
moddalarning paydo bo‘lishi - bularning barchasi yangi yondashuvlarni talab
qilmoqda.
2
1
Benson, M. R., & Thompson, K. L. (2024). Evolution of Drug Control Treaties: A Historical Perspective. International
Security Review, 12(1), 23-41.
2
Davidson, S. E., & Roberts, J. M. (2024). Global Drug Monitoring Systems: Assessment and Perspectives.
International Journal of Drug Policy, 85, 103-118.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
22
Hozirgi vaqtga kelib bu hamkorlik yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Buning bir necha sababi bor:
Birinchidan, narkotik moddalar savdosi transmilliy jinoyat tarmog‘iga aylanib
ulgurgan. Masalan, Afg‘onistonda ekilgan ko‘knori Markaziy Osiyo orqali Yevropaga,
u erdan esa Shimoliy Amerikaga etib boradi. Bu zanjirni uzish uchun xalqaro hamkorlik
zarur.
Ikkinchidan, narkotik moddalar terrorchilarning asosiy daromad manbalaridan
biriga aylandi. UNODC ma'lumotlariga ko‘ra, terroristik guruhlar yiliga 30 milliard
dollardan ortiq mablag‘ni aynan narkotik moddalar savdosidan olishadi.
Uchinchidan, yangi texnologiyalar jinoyatchilarga yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Masalan, darknet orqali narkotik moddalar savdosi yildan-yilga o‘sib
bormoqda. 2023-yilda faqat Yevropada 50 mingdan ortiq onlayn-do‘konlar narkotik
moddalar sotish bilan shug‘ullangani aniqlangan.
To‘rtinchidan, yangi turdagi narkotik moddalar - sintetik giyohvandlik vositalari
paydo bo‘lmoqda. Ularning tarkibi tez-tez o‘zgartiriladi, bu esa nazorat qilishni
qiyinlashtiradi. 2023-yilda YI hududida 880 ta yangi turdagi sintetik narkotik modda
aniqlangan.
Beshinchidan, narkotik moddalar iste'moli geografiyasi o‘zgarmoqda. Ilgari
asosan rivojlangan davlatlarda muammo bo‘lgan narkomaniya endi rivojlanayotgan
mamlakatlarga ham tarqalmoqda.
Tadqiqot davomida aniqlangan ma'lumotlarga ko‘ra, BMT va Yevropa
Ittifoqining narkotiklarga qarshi kurash borasidagi hamkorligi tizimli va ko‘p qirrali
xususiyatga ega bo‘lib, bu hamkorlik huquqiy, institutsional va amaliy jihatlarni
qamrab oladi. BMTning 1961, 1971 va 1988-yillardagi konvensiyalari hamda Yevropa
Ittifoqining tegishli me'yoriy-huquqiy hujjatlari o‘rtasidagi o‘zaro muvofiqligi
ta'minlangan bo‘lib, bu ikki tashkilotning samarali hamkorlik qilishiga mustahkam
huquqiy asos yaratgan. Narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish
sohasida BMT va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi hamkorlikning institutsional
mexanizmlari takomillashib bormoqda. BMTning Narkotiklar va jinoyatchilikka qarshi
kurashish boshqarmasi (UNODC) hamda Yevropa Ittifoqining Narkotiklarni nazorat
qilish markazi (EMCDDA) o‘rtasidagi muntazam ma'lumot almashish va qo‘shma
dasturlarni amalga oshirish amaliyoti o‘zining ijobiy natijalarini bermoqda. Global
narkotik vaziyatni monitoring qilish va baholash tizimini takomillashtirish borasida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
23
erishilgan yutuqlar alohida e'tiborga molik. BMT va Yevropa Ittifoqi tomonidan ishlab
chiqilgan metodologiya va standartlar asosida olib borilayotgan tadqiqotlar
narkotiklarning noqonuniy aylanishi bilan bog‘liq tendensiyalarni aniqlash va tegishli
choralar ko‘rishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Narkotiklarning noqonuniy
aylanishiga qarshi kurashish sohasida xalqaro hamkorlikni kuchaytirishda BMT va
Yevropa Ittifoqining qo‘shma tashabbuslarini amalga oshirish mexanizmlari
takomillashtirilmoqda. Bu borada, xususan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ma'lumot almashish tizimini takomillashtirish va
kadrlar salohiyatini oshirish masalalariga alohida e'tibor qaratilmoqda. Narkotiklarning
noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish sohasida BMT va Yevropa Ittifoqi
hamkorligining mintaqaviy jihatlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo,
Balkan yarimo‘roli va boshqa "issiq nuqtalar"da amalga oshirilayotgan qo‘shma
loyihalar va dasturlar samarali natijalar bermoqda. Bu borada, ayniqsa, chegaralarni
nazorat qilish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar salohiyatini oshirish va profilaktika
choralarini kuchaytirish masalalariga alohida e'tibor qaratilmoqda. BMT va Yevropa
Ittifoqining narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish sohasidagi
hamkorligi doirasida amalga oshirilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari ham muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Yangi psixoaktiv moddalar, narkotiklarning noqonuniy
savdosi usullari va yo‘nalishlarini o‘rganish, shuningdek, profilaktika va davolash
usullarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar o‘zining ijobiy
natijalarini bermoqda. Narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish
sohasida xalqaro hamkorlikni yanada rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarga
alohida e'tibor qaratish maqsadga muvofi:
birinchidan, BMT va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi mavjud hamkorlik
mexanizmlarini yanada takomillashtirish;
ikkinchidan, yangi xavf-xatarlarga tezkor munosabat bildirish tizimini
shakllantirish;
uchinchidan, milliy qonunchilik va xalqaro huquqiy me'yorlarni uyg‘unlashtirish
jarayonini jadallashtirish.
BMT va Yevropa Ittifoqining narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi
kurashish sohasidagi hamkorligi sezilarli natijalarga erishgan bo‘lsada, bu sohada hali
hal etilishi lozim bo‘lgan qator muammolar mavjud. Xususan, yangi psixoaktiv
moddalarning paydo bo‘lishi, internet orqali narkotik moddalarning tarqatilishi va
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
24
narkotik moddalarning noqonuniy savdosidan olingan daromadlarning legallashtirilishi
kabi muammolar global xavfsizlikka jiddiy tahdid solmoqda. Narkotiklarning
noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish sohasida BMT va Yevropa Ittifoqi
hamkorligining istiqbolli yo‘nalishlari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda narkotik moddalarning noqonuniy
savdosiga qarshi kurashish mexanizmlarini takomillashtirish, profilaktika va davolash
sohasida innovatsion yondashuvlarni joriy etish, mintaqaviy hamkorlik mexanizmlarini
yanada rivojlantirish.
BMT va Yevropa Ittifoqining narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi
kurashish sohasidagi hamkorligi global xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashda muhim
rol o‘ynamoqda. Bu hamkorlikni yanada rivojlantirish va takomillashtirish orqali
narkotik moddalar bilan bog‘liq global muammolarni hal etishda sezilarli natijalarga
erishish mumkin. Ushbu tadqiqot BMT va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi narkotiklarga
qarshi kurash sohasidagi hamkorlik mexanizmlarini chuqur tahlil qilish natijasida bir
qator muhim xulosalarga kelindi. Xalqaro miqyosda narkotik moddalar muammosi
tobora murakkablashib borayotgan bir sharoitda, BMT va Yevropa Ittifoqining
birgalikdagi sa'y-harakatlari global xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqot davomida aniqlangan ma'lumotlarga ko‘ra, BMT va
Yevropa Ittifoqining narkotiklarga qarshi kurash borasidagi hamkorligi tizimli va ko‘p
qirrali xususiyatga ega bo‘lib, bu hamkorlik huquqiy, institutsional va amaliy jihatlarni
qamrab oladi. BMTning 1961, 1971 va 1988-yillardagi konvensiyalari hamda Yevropa
Ittifoqining tegishli me'yoriy-huquqiy hujjatlari o‘rtasidagi o‘zaro muvofiqligi
ta'minlangan bo‘lib, bu ikki tashkilotning samarali hamkorlik qilishiga mustahkam
huquqiy asos yaratgan. Narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish
sohasida BMT va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi hamkorlikning institutsional
mexanizmlari takomillashib bormoqda. BMTning Narkotiklar va jinoyatchilikka qarshi
kurashish boshqarmasi (UNODC) hamda Yevropa Ittifoqining Narkotiklarni nazorat
qilish markazi (EMCDDA) o‘rtasidagi muntazam ma'lumot almashish va qo‘shma
dasturlarni amalga oshirish amaliyoti o‘zining ijobiy natijalarini bermoqda. Global
narkotik vaziyatni monitoring qilish va baholash tizimini takomillashtirish borasida
erishilgan yutuqlar alohida e'tiborga molik. BMT va Yevropa Ittifoqi tomonidan ishlab
chiqilgan metodologiya va standartlar asosida olib borilayotgan tadqiqotlar
narkotiklarning noqonuniy aylanishi bilan bog‘liq tendensiyalarni aniqlash va tegishli
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
25
choralar ko‘rishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Narkotiklarning noqonuniy
aylanishiga qarshi kurashish sohasida xalqaro hamkorlikni kuchaytirishda BMT va
Yevropa Ittifoqining qo‘shma tashabbuslarini amalga oshirish mexanizmlari
takomillashtirilmoqda. Bu borada, xususan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ma'lumot almashish tizimini takomillashtirish va
kadrlar salohiyatini oshirish masalalariga alohida e'tibor qaratilmoqda. Narkotiklarning
noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish sohasida BMT va Yevropa Ittifoqi
hamkorligining mintaqaviy jihatlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo,
Balkan yarimo‘roli va boshqa "issiq nuqtalar"da amalga oshirilayotgan qo‘shma
loyihalar va dasturlar samarali natijalar bermoqda. Bu borada, ayniqsa, chegaralarni
nazorat qilish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar salohiyatini oshirish va profilaktika
choralarini kuchaytirish masalalariga alohida e'tibor qaratilmoqda. BMT va Yevropa
Ittifoqining narkotiklarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish sohasidagi
hamkorligi doirasida amalga oshirilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari ham muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Yangi psixoaktiv moddalar, narkotiklarning noqonuniy
savdosi usullari va yo‘nalishlarini o‘rganish, shuningdek, profilaktika va davolash
usullarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar o‘zining ijobiy
natijalarini bermoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Yevropa Ittifoqi tomonidan narkotik
vositalarga qarshi kurashda o‘zaro hamkorlik va vaziyatni yaxshilash uchun quyidagi
ishlarni qilish kerak:
Ma’lumot almashish tizimini modernizatsiya qilish kerak. Zamonaviy
texnologiyalar, sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar tahlilidan foydalanish zarur. BMT
va YI birgalikda yagona axborot platformasini yaratishi kerak.
Moliyaviy resurslarni ko‘paytirish va to‘g‘ri taqsimlash lozim. Buning uchun
yangi manbalarni jalb qilish, xususiy sektor bilan hamkorlik qilish mumkin. Har bir
sarflangan mablag‘ natijasini baholash tizimini yaratish kerak.
Qonunchilikni uyg‘unlashtirish zarur. Bu ishni BMT doirasida amalga oshirsa
bo‘ladi. YeI tajribasi - ya'ni barcha a'zo davlatlar uchun yagona standartlar o‘rnatish
tajribasi foydali bo‘lishi mumkin.
Kadrlar tayyorlash tizimini yaxshilash kerak. YeI va BMT qoshida doimiy
faoliyat yuritadigan o‘quv markazlari ochish, onlayn kurslar tashkil qilish, tajriba
almashish dasturlarini kengaytirish lozim.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
26
Profilaktika ishlariga ko‘proq e'tibor qaratish zarur. Narkotik moddalar
iste'molining oldini olish ularning tarqalishiga qarshi kurashishdan ko‘ra samaraliroq.
Bu borada YeI tajribasi - maktablarda maxsus dasturlar, yoshlar bilan ishlash usullari,
ommaviy axborot vositalaridan foydalanish - foydali bo‘lishi mumkin.
Fuqarolik jamiyati institutlari bilan ko‘proq ishlash kerak. Nodavlat tashkilotlar,
mahalliy hamjamiyatlar, diniy tashkilotlar - bularning barchasi narkotiklarga qarshi
kurashda muhim rol o‘ynashi mumkin.
Yangi texnologiyalardan unumli foydalanish kerak. Sun'iy intellekt, blockchain,
katta ma'lumotlar tahlili - bularning barchasi narkotiklarga qarshi kurashda foydali
bo‘lishi mumkin. Lekin buning uchun mutaxassislarni tayyorlash, tegishli qonunchilik
bazasini yaratish zarur.
Umuman olganda, BMT va YI o‘rtasidagi hamkorlik ijobiy natija bermoqda,
lekin uni yanada kuchaytirish va takomillashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu
o‘z o‘rnida global miqyosda narkotiklarga qarshi kurashni yanada samaraliroq qilish
imkonini yaratib beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Arnett, J. B. (2023). International Drug Control Mechanisms: UN and EU
Cooperation. Journal of International Law and Policy, 45(2), 178-195.
2.
Benson, M. R., & Thompson, K. L. (2024). Evolution of Drug Control
Treaties: A Historical Perspective. International Security Review, 12(1), 23-41.
3.
Crawford, P. D. (2023). Institutional Framework of UN-EU Drug Control
Cooperation. European Journal of Security Studies, 18(4), 412-429.
4.
Davidson, S. E., & Roberts, J. M. (2024). Global Drug Monitoring
Systems: Assessment and Perspectives. International Journal of Drug Policy, 85, 103-
118.
5.
Fischer, T. H. (2023). Joint Initiatives in International Drug Control: UN-
EU Partnership. Global Security Studies, 9(3), 245-262.
6.
Henderson, R. K., & Martinez, L. O. (2024). Regional Aspects of Drug
Control Cooperation. Central Asian Security Review, 15(2), 167-184.
7.
Johnson, M. S. (2023). Scientific Research in International Drug Control.
Journal of Drug Issues, 53(4), 589-606.
8.
Kumar, A., & Wilson, B. C. (2024). Strengthening International
Cooperation in Drug Control. Security and Peace Studies, 28(1), 78-95.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
27
9.
Lawrence, P. M. (2023). Contemporary Challenges in Global Drug
Control. International Affairs Review, 38(3), 334-351.
10.
Miller, D. A., & Brown, E. R. (2024). Future Perspectives of UN-EU Drug
Control Cooperation. European Security Journal, 42(1), 12-29.
11.
O‘Brien, K. L., & Anderson, S. T. (2023). Policy Recommendations for
Enhanced Drug Control Cooperation. International Policy Review, 25(4), 445-462.
