ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
58
IFLOSLANGAN OQAVA SUVLARNI YUKSAK SUV O’SIMLIKLARI
YORDAMIDA TOZALASH SAMARADORLIGINI ANIQLASH
Safarova Hayotxon Ramazon qizi
Annotatsiya:
Maqola yuqori suv o'simliklari yordamida oqava suvlarni
biotexnologik tozalash usulini o'rganishga bag'ishlangan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
yuksak suv o'simliklari ifloslangan suvlarni o'rtacha 90% gacha tozalash imkonini
beradi. Suv tarkibidagi mikrofloraning miqdori keskin kamayadi. Suvning fizikaviy va
kimyoviy ko‘rsatkichlari yaxshilanadi hamda suvda erigan kislorod miqdori ko‘payadi.
Bundan tashqari, suv o’simliklarining ortiqcha yashil massasidan qishloq xo'jaligi
hayvonlari uchun ozuqa qo'shimchalarini ishlab chiqarishda foydalanish mumkinligi
ko'rsatildi.
Kalit so’zlar:
Suvning ifloslanishi, chuchuk suv muammosi, kimyoviy va
fizikaviy tozalash usuli, biotexnologik tozalash usuli, eyxorniya, pistiya, azolla
ОПРЕДЕЛЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ОЧИСТКИ ЗАГРЯЗНЕННЫХ
СТОЧНЫХ ВОД С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ВЕРХНИХ
ВОДОСНАБЖАЮЩИХ УСТАНОВОК
Аннотация:
Статья посвящена изучению метода биотехнологической
очистки сточных вод с использованием высоководных растений . Исследования
показали, что высоководные растения способны очищать загрязненную воду в
среднем до 90%. Количество микрофлоры в воде улучшается. Физические или
химические параметры воды увеличиваются. Кроме того, было показано, что
избыток зеленой массы водных растений может быть использован при
производстве кормовых добавок для сельскохозяйственных животных.
Ключевые слова
: Загрязнение воды, проблема пресной воды, химико-
физический метод очистки, биотехнологический метод очистки, Эухорния,
Пистия, Азолла.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
59
DETERMINING THE EFFICIENCY OF TREATMENT OF
POLLUTATED WASTEWATER USING TOP WATER PLANTS
Abstract: The article is devoted to the study of the method of biotechnological
treatment of wastewater using high water plants. Studies have shown that high water
plants can clean polluted water up to 90% on average. The amount of microflora in the
water is drastically reduced. The physical or chemical parameters of the water are
improved and the amount of dissolved oxygen in the water increases. In addition, it was
shown that excess green mass of aquatic plants can be used in the production of feed
additives for farm animals.
Key words: Water pollution, fresh water problem, chemical val physical treatment
method, biotechnological treatment method, Eichornia, Pistia, Azolla
KIRISH
Suv resurslardan mukammal foydalanish va uni muhofaza qilishni asosiy
vazifalaridan biri sanoat korxonalar, qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishi va maishiy-
kommunal tarmoqlardan chiqadigan oqova suvlarni tozalab turli maqsadlarda ishlatish
ekologiyani ustuvor yo'nalish bo'lib, bunda ayniqsa shahar oqova suvlarni
biotexnologik tozalash muhim ahamiyatga egadir.
1
Suv resurslarini tejash va suv
manbalarini toza gigiyenik holda saqlash maqsadida turli oqova suvlarini
biotexnologik tozalash usulini takomillashtirish maqsadida olib borilayotgan ishlar
hozirgi vaqtda o'zining dolzarbligi borasida ajralib turadi.
2
Bunda ayniqsa, maishiy-
kommunal oqova suvlarni biotexnologik usulda tozalash bo'yicha olib borilayotgan
ishlar ustuvor yo'nalishlardan biri hisoblanadi, chunki shaharsozlikni rivojlanishi
hamda aholi soni oshib borishi, ushbu sohada ishlatiladigan suv resurslariga bo'lgan
1
Shoyaqubov R. Qishloq va sanoat korxonalari oqova suvlarini suv o'tlari va suv o'simliklari yordamida tozalash
biotexnologiyasi/ Toshkent 2008-yil 136-143-b.
2
Ismailxodjaev B., Xidirboyeva G., Xolmatov U. Mikroskopik suv o'tlari va suv o'simliklari biotexnologiyaning istiqbolli
obyektlari /Mikroorganizmlar va biosfera. Xalqaro Simpozium materiali. T: 2015 63-64 b.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
60
talabni yanada kuchaytiradi va chiqindi oqova suvlar yanada ortishiga olib keladi.
Aholi punktlarida shakllangan oqova suvlarni ilg'or texnologiyalar asosida tozalash
va tozalangan oqova suvlarni qishloq xo'jalik ekinlarini sug'orishda foydalanish
mumkinligini ko'rsatib berish eng dolzarb muammolar qatoriga kiradi.
ASOSIY QISM
Oqova suvlarni tozalashning ekologik xavfsiz va iqtisodiy arzon hamda samarali
usullarini yaratish suv resurslarini muhofaza qilishning muhim omillaridan biri
hisoblanadi. Oqova suvlarni tozalashning turli metodlari mavjud. Hozirgi davrda oqova
suvlarni tozalashning biotexnologik metodi, ya'ni, yuksak suv va suv-botqoq
o‘simliklari yordamida tozalash tavsiya qilinadi. Chunki oqava suvlarni fizik va
kimyoviy tozalash vazifalarini bajarish uchun obyektlarni qurish, ularni zamonaviy
asbob-uskunalar va tegishli mutaxassislar bilan ta'minlash, shuningdek, operatsion
xarajatlarni qoplash: bir qator kommunal xizmatlar uchun to'lov, joriy ta'mirlash va
jihozlarni doimiy yangilash, xodimlarning ish haqi kabilar talab etiladi.
Undan tashqari hududiy masala ham suvni tozalash muammosini bartaraf etishga
to’sqinlik qilishi mumkin. Chunki qoida tariqasida, tozalash inshootlari ekologik, tibbiy
va estetik sabablarga ko'ra aholi punktlaridan tashqarida joylashgan bo'lishi va
shaharning turar-joy arxitekturasiga moslashtirilishi kerak bo’ladi.
Suv o‘simliklari esa suvni tozalashning noyob va arzon vositasi bo’lib hisoblanadi.
Ko‘p yillik ilmiy tadqiqotlar natijasida qishloq xo‘jaligi korxonalari (qoramollarni
bo‘rdoqiga boqish komplekslari, parrandachilik) va sanoat korxonalari (kanopni qayta
ishlash, mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish, biokimyo, yog‘-moy korxonalari, pillachilik
korxonalari, to‘qimachilik sanoati) va kommunal-xo‘jalik oqova suvlarini organo-
mineral moddalardan, og‘ir metallardan, sianidlardan, neft mahsulotlaridan hamda
patogen mikroorganizmlardan yuksak suv o‘simliklari — pistiya, eyxorniya va azolla
yordamida biologik tozalashning yangi samarali biotexnologiyasi yaratilgan.
Gidrokimyoviy va mikrobiologik tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, turli
oqova suvlarni 12-15 sutkada to‘liq biologik tozalashi mumkin
.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
61
Yuksak suv o‘simliklari oqova suvlarni organo-mineral va bakteriologik
ifloslikdan tozalashda faollik bilan ishtirok qilishadi, shuningdek, suvning tarkibidagi
mineral tuzlar va karbonat angidrid gazi o’z navbatida suvda o’suvchi suv o’tlari
tomonidan iste’mol qilinadi. Ular oqova suvlarda faollik bilan rivojlanib, katta
miqdorda biomassa hosil qilish bilan bir vaqtda suvlarni har xil ifloslikdan 95-98%
gacha tozalaydi. Hosil bo‘lgan biomassalar va suvlar xalq xo‘jaligining turli sohalarida
qo‘llaniladi, shu jumladan baliqchilikda, chorvachilikda, parrandachilikda, qishloq
xo‘jalik ekinlarini sug‘orishda va boshqa joylarda ishlatiladi. Bunday uslubdan ishlab
chiqarish kombinatlaridan chiqadigan oqova suvlarni tozalashda foydalanish
maqsadga muvofiqdir.
Eyxorniya
suv yuzasida qalqib o‘suvchi o‘simlik bo‘lib, bo‘yi 30-40
sm. Qoshiqsimon; silliq, yashil, yaltiroq tusdagi barg yaproqlari ovalsimon shaklda;
chetlari tekis, simmetrik bo‘ylamasiga parallel joylashgan va tomirlari aniq ko‘rinib
turadi. Barg bandlari asosida, havo bilan to‘lgan sharsimon etdor qismi aerenxima —
o‘simlikni suv yuzasida qalqib turishini ta'minlaydi. Popuksimon ildiz tizimi tukchalari
yaxshi shoxlangan. Qisqargan poyasining asosidan 15-20 tagacha barg g‘ilofi bilan
qo‘shilib, o‘suvchi birinchi tartib yon ildizlar rivojlangan. Uzunligi 2,5 sm gacha
bo‘lgan ikkinchi tartib yon ildizlari suvda gorizontal joylashadi. Ammo o'simlikning
asosiy va noyob xususiyati - eyxorniya zararli moddalarning ko'p qismini "hazm
qilishga" qodir va suvda mavjud bo'lgan patogen organizmlarga faol qarshi turadi. Bu
o'simlik ildizlarining asosiy yuzasida suspenziyalarning yog'ishi bilan sodir bo'ladi,
o'simlikning o'zi esa turli xil organik ifloslantiruvchi moddalarni - yoqilg'i va moylash
materiallaridan go'nggacha qayta ishlashga qodir.
O’simlikning suvni tozalash samaradorligi bir qator omillarga bog'liq bo'lib, ulardan
biri biosintez natijasida hosil bo'lgan suvni kislorod bilan boyitish, ikkinchisi esa zararli
moddalarning bir qator kimyoviy moddalarga bo'linishidir. Bunday faoliyat natijasida
o'simlik qishloq xo'jaligida yetishtiriladigan qushlar va hayvonlar uchun bir qator
foydali mikroelementlar bilan to'ldirilgan yaxshi ozuqaga aylanadi.
Uning yana bir xususiyati ifloslangan suvda vegetativ ko'payish tezligining oshishi
hisoblanadi. Bir nusxada kuniga 1000 tagacha nasl berishi mumkin, bu esa butun suv
omborini to'ldirishi mumkin. Shu bilan birga, suv to'liq tozalangandan so'ng, eyxorniya
aholini ko'paytirishni to'xtatadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
62
Bu xususiyatlar Eyxorniyani quyidagi sohalarida qo’llash imkonini beradi: oqava
suvlar oqimi bo'lgan suv omborlarida, biohovuzlarda yoki tozalashga muhtoj bo'lgan
oddiygina yopiq suv omborlarida.
Oqava suvlarni tozalash uchun eyxorniyadan foydalanishning salbiy xususiyatlari
aniqlanmagan. O'simlik faqat bir qator afzalliklarga ega:
1.
Eyxorniyaning o'z-o'zini changlatish qobiliyatiga ega emasligi cheklangan
suv omborida o'sish jarayonini to'xtatadi.
2.
O'simlik qoldiqlari xavfli toksinlarni chiqarmaydi.
3.
Ifloslangan suv sifatini tabiiy holatiga qadar yaxshilaydi.
4.
Suvdagi patogen mikroorganizmlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashadi.
5.
Eyxorniyadan foydalanish tozalash inshootlarini qurish, an'anaviy kichik
va o'rta suv tozalash inshootlarini tashkil qilishdan ancha arzon.
6.
Yuqori malakali xodimlarni tayyorlash, texnik xizmat ko'rsatish va qayta
tayyorlashga ehtiyoj yo'q.
7.
Eyxorniyaning ortiqcha miqdori chorva mollari, parrandalar va baliqlarni
boqish uchun ishlatilishi mumkin.
8.
Biomaterial biogeneratorlarda gaz hosil qilish uchun, keyinchalik isitish
yoki energiya ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin.
9.
Material odamlar, o'simlik va hayvonot dunyosi uchun mutlaqo ekologik
toza.
Eyxorniya umuman zararli moddalarni to'plamaydi, ularni zarar yetkazmaydigan
mikroelementlarga ajratadi. Bundan tashqari, eyxorniya tabiiy ekskavator sifatida
ishlatilishi mumkin - mavsum davomida bu o'simlik aholining o'sishi va ko'payishi
jarayonida suv omborlari tubidagi loy konlarini qayta ishlaydi, buning natijasida bu
vaqt davomida chuqurlashish darajasi yarim metrga yetishi mumkin.
Shu bilan birga, u o'sib borayotgan va eskirgan shaklda, uni ozuqa va o'g'it, baliq,
parrandachilik, chorvachilik uchun oziq-ovqat qo'shimchalari sifatida ishlatish
(biomassa A, B, C, E, vitaminlari manbai hisoblanadi) mumkin. Shuningdek,
tarkibidagi azot va kaliy elementlari tufayli biogeneratorlar va kompost uchun energiya
manbai sifatida foydalanish mumkin.
Pistiya
(Pistia
stratiotes
L.,
Araceae
),
eyxorniya
(Eichhorpia
crassipes Solms., Poptederiaceae) va azolla (Azolla carolipiapa Willd., sem.
Azollaceae) suv betida qalqib o‘suvchi, ko‘p yillik o‘simliklar bo‘lib, tropik va
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
63
subtropik mintaqalarda keng tarqalgan. Hozirgi paytda mazkur o‘simliklar O‘zbekiston
sharoitiga muvaffaqiyatli introduksiya qilingan.
Pistiya, eyxorniya va azolla yordamida tozalagan suvni texnik maqsadlarda, ya'ni
molxonalarni yuvishda, qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishda, kanop poyasini
ivitishda yoki baliqchilik hovuzlariga va ochiq suv havzalariga chiqarib yuborish
mumkin.
Pistiya
suv yuzasida qalqib o‘suvchi, qisqargan poyali, barglari yassi
eshkaksimon o‘simlikdir. Introduksiya sharoitida bo‘yi 20-40 sm gacha yetadi. Ildiz
bo‘g‘zidan chiqqan barglari qalin bog‘lam hosil qilib, yuqori qismi yashil, bo‘ylamada
chiziqsimon chuqur izlar mavjud. Barglarining butun sathi qalin, ko‘p hujayrali, shaffof
tukchalar bilan qoplangan. O‘simlik barglarida aerenxima to‘qimalari yaxshi
rivojlanganligi sababli, suv yuzasida qalqib o‘cadi. Pistiyaning ildiz tizimi popuksimon,
uzunligi 50-60 sm bo‘lib, ko‘p tukchalar bilan qoplangan
Azolla
suv yuzasida qalqib o‘sib, uzunligi 0,7-1,8 sm gacha yetadi.
Sporafitining yuqori qismida 2 qator mayda bargcha, ustma-ust joylashgan tangachalar
kabi shoxchani qoplab oladi, tanasining pastki qismida esa 2,0-2,5 sm uzunlikda
ildizcha shakllangan. Barg tuzilishiga ko‘ra, u yuqori darajada rivojlangan, ya'ni har bir
barg ikki segmentdan iborat: yuqori segmenti yashil rangli, suv sathining yuza qismida
joylashadi; pastki segmenti esa suvning ostki qismida joylashib, suvda erigan
moddalarni o‘ziga tortib olish uchun xizmat qiladi.
Azolla yalpi ko‘payishining optimal davri iyul-sentyabr oylari bo‘lib, bu davrda
sutkasiga 250-300 g/m2 biomassa hosil qiladi. Oqova suvlarda o‘stirilgan azolla 1
gektar suv yuzasidan bir kecha-kunduzda 1500-2000 kg gacha ho‘l biomassa; pistiya
va eyxorniya esa 1800-2700 kg gacha ho‘l yoki 90-135 kg gacha mutlaq quruq
biomassa berishi mumkin (iyun-oktabr oylarida).
Yuksak
suv o‘simliklarining biomassalarini ko‘chat sifatida oqova
suvlarni tozalash inshootlarining biologik hovuzlariga ekish yoki issiqlik yordamida
(AVM-0,65, AVM-1,5) ishlov berib, vitaminli un tayyorlab, oqsil – vitaminli va
mineral ozuqa sifatida qishloq xo‘jalik hayvonlari va parrandalarini boqishda ularning
ratsioniga qo‘shimcha ozuqa sifatida foydalanish mumkin. Yuksak suv o‘simliklarini
manzarali o‘simliklar xilma-xilligini oshirish uchun hovuzlarni bezashda ham
foydalanish mumkin
XULOSA
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
64
Olib borilgan gidrokimyoviy va mikrobiologik tadqiqotlar natijalariga
ko‘ra, turli oqova suvlarni 12-15 sutkada to‘liq biotexnologik tozalash mumkin. Bu
vaqt ichida saprofit mikroorganizmlar soni ming martagacha, ichak tayoqchalari guruhi
bakteriyalari esa uch-to‘rt kundan keyin umuman uchramaydi. Suv tarkibidagi
mikrofloraning miqdori keskin kamayib, o‘simlik va hayvonlar uchun patogen
hisoblangan mikroskopik zamburug‘lar yo‘qolib ketadi. Suvning fizikaviy va kimyoviy
ko‘rsatkichlari yaxshilanadi, ya'ni suvning oksidlanishi darajasi kamayadi, suvdagi azot
va fosfor ionlari o‘simliklar tomonidan deyarli to‘la o‘zlashtiriladi, suvda erigan
kislorod miqdori ko‘payadi, oqova suv tiniqlashadi va qo‘lansa hidi yo‘qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Krot, Yu.G., Yuqori suv o'simliklaridan yer usti va oqava suvlarni tozalash
biotexnologiyalarida foydalanish, Gidrobiologichesk.jurnal. 2006. V. 42, No 1. S. 76–
91.
2.
Kravets V. V., Bukhgalter I. B., Akol'zin A. P. Oliy suv o'simliklari sanoat
oqava suvlarini tozalash elementi sifatida // Rossiyaning ekologiyasi va sanoati. 1999.
No 8. S. 20–23.
3.
Garin V. M., Klenova I. A., Soukup V. A. Ifloslangan suvlarni tozalash
uchun o'simliklarning ko'proq suv miqdoridan foydalanish imkoniyati to'g'risida. No 2.
2005. B. 32–35.
4.
Ismailxodjaev B., Xidirboyeva G., Xolmatov U. Mikroskopik suv o'tlari
va suv o'simliklari biotexnologiyaning istiqbolli obyektlari /Mikroorganizmlar va
biosfera. Xalqaro Simpozium materiali. T: 2015 63-64 b.
5.
Shoyaqubov R. Qishloq va sanoat korxonalari oqova suvlarini suv o'tlari
va suv o'simliklari yordamida tozalash biotexnologiyasi/ Toshkent 2008-yil 136-143-
b.
6.
Xolmuradova T.N. Suv o’simliklari-suvni tozalashning noyob va arzon
vositasi./ Kun.uz./2019
