ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
79
ЖУМА МАСЖИДИ МИНОРАСИНИ СЕЙСМИК КУЧЛАР
ТАЪСИРИГА ҲИСОБЛАШ
Доц. Рахманов Б.К.
(Тошкент архитектура-қурилиш университети)
(тел.: +998 90 915 77 94, e-mail:
Аннотация.
Мақолада Хива шаҳридаги Жума масжиди конструкцияларини
амалдаги лойиҳалаш нормалари бўйича сейсмик кучлар таъсирига ҳисоблаш
натижалари ҳамда натижалар таҳлили келтирилган.
Калит сўзлар:
минора, конструкция, иншоот, сейсмик куч, норма,
кучланганлик-деформация ҳолати, динамик характеристикалар, масжид, зилзила.
Сейсмик кучларга ҳисоблаш ишлари ҚМҚ 2.01.03-96 нинг қоидаларига,
динамик характеристикаларнинг натурал қийматларига мувофиқ равишда амалга
оширилди.
Танланган йўналишдаги К нуқтасига келтирилган бино ўз тебранишларининг
I – тонига мос келувчи сейсмик куч қуйидаги формула бўйича аниқланади:
S
ik
= K
о
K
п
K
эт
K
р
S
oik
; (1)
S
oik
= αQ
k
W
i
K
δ
η
ik
(2)
бунда S
oik
- конструкцияни эластик деформацияланади деб фараз қилинганда
аниқланадиган инерция кучи :
α
. - 2.7. жадвалдан олинувчи, қурилиш майдончасининг сейсмиклигига
боғлиқ коэффициент;
Q
k
. – ҳисолаш схемасидаги К нуқтага келтирилган бино вазни;
W
i
- 2.8. жадвалдан олинувчи спектрал коэффициент;
K
δ
- 2.16. жадвалдан олинувчи диссипация коэффициенти;
η
ik
- I - тон бўйича бино тебраниш шакли билан боғлиқ ва ҳисоблаш
схемасида юкланиш жойлашиши билан боғлиқ коэффициент;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
80
K
о
- 2.3. жадвалдан аниқланган маъсуллик коэффициенти;
K
п
- 2.4. жадвалдан олинадиган зилзила қайтарилишини ҳисобга олиш
коэффициенти;
K
эт
- 2.10. жадвалдан олинувчи бинонинг қаватлигига боғлиқ
коэффициент;
K
р
- 2.12. жадвалдан олинувчи мунтазамлик коэффициенти;
Ҳисоб ишларини коэффициетларни танлашдан бошлаймиз.
2.3. жадвалга мувофиқ бино II- тоифага тўғри келади,
K
о
= 1,2.
2.4. жадвалга мувофиқ зилзила такрорланишини ҳисобга олиш коэффициенти
Хива шаҳри учун 7 балли зилзилалар қайтарилиши интервали 1000 йилгача
бўлганлиги -
K
п
= 0,8.
2.10. жадвалга мувофиқ бино қаватлари сонига боғлиқ коэффициент-
K
эт
=1.
2.12. жадвалга мувофиқ мунтазамлик коэффициенти -
K
р
= 1
Жадваллар рақамлари ҚМҚ 2.01.03 - 19 даги жадваллар рақамига тўғри
келади.
Шундай қилиб (1) формуладаги коэффициентлар аниқланди, энди (2)
формуладаги коэффициентларни аниқлаймиз.
2.7-жадвалга мувофиқ 7 балл учун сейсмик коэффициент –
α
=0,25.
W
i
- 2.8. жадвалдан ёки 2.2 расмдаги графикдан топилувчи ( бу I – тон бўйича
бино ўз тебраниш даврига, ҳудуднинг индексига ва заминнинг сейсмик
хусусиятлари категориясига боғлиқ) спектрал коэффициент. Хива учун минтақа
индекси – IV, грунт тоифаси – III, бинонинг асосий тон бўйича тебраниш даври Т =
0,40 с бўлганда -
W
i
- 0,92 га тенг.
Диссипация коэффициенти қуйидаги формуладант топилади:
𝐾
𝛿
= 𝑒
(0,548−√𝛿)(0,1+
0,7
√𝑇1
)
(3)
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
81
Бу ерда – тебранишлар декременти. Унинг қиймати ўхшаш биноларни натурал
синаш натижаларидан ёки бундай натижалар йўқ тақдирда 2.9-жадвалдан олинади.
𝑇
1
- бино асосий тон бўйича ўз тебранишларининг даври.
𝑇
1
= 0,40 с бўлгани учун - 2.9 жадвалдан
𝛿
= 0,3 га тенглиги аниқланади.
Топилган қийматларни формулага қўямиз:
𝐾
𝛿
= 𝑒
(0,548−√𝛿)(0,1+
0,7
√𝑇
1
)
= 𝑒
(0,548−√0,3)(0,1+
0,7
√0,4
)
= 1,0
Бино ва иншоотлар учун тебранишлар шакли коэффициентининг қиймати
қуйидаги формула билананиқланади:
𝜂
𝑖к
=
𝑋
𝑖
(𝑥
к
) ∑
𝑄
𝑗
𝑋
𝑖
(𝑥
𝑗
)
𝑛
𝑗=1
∑
𝑄
𝑗
𝑋
𝑖
2
(𝑥
𝑗
)
𝑛
𝑗=1
Бу ерда
𝑋
𝑖
(𝑥
к
)
,
𝑋
𝑖
(𝑥
𝑗
)
. бино ва иншоотларнинг кўриб чиқилаётган К
нуқтасидаги ва массалар мужассамлашган нуқталаридаги i - чи тон буйича ўз
тебранишлари ҳолатидаги силжиши.
𝑄
𝑗
- j нуктасига мужассамланган бино массаcи.
Бинонинг баландлиги 5 каватгача булиб, T1< 0,4 дан кичик бўлган тақдирда
коэффициентни соддалаштирилган формула буйича аниклаш мумкин.
ik
=
2
1
1
1
1
Xi
Q
QjX
X
n
i
n
i
K
Бу ерда
𝑥
к
ва
x
j
−
k ва j нукталардан то фундаментнинг тепа кесилмасигача
масофа.Тебранишларнинг асосий шакли коэффициентларини аниқлаймиз.
𝜂
11
= ℎ
1
𝑄
1
ℎ
1
+𝑄
2
ℎ
𝑄
1
ℎ
1
2
+𝑄
2
ℎ
2
2
=
1,53
74,09∗1,53+69,68∗3,06
74,09∗(1,53)
2
+69,68∗(3,06)
2
= 0,605;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
82
𝜂
12
= ℎ
2
𝑄
1
ℎ
1
+𝑄
2
ℎ
2
𝑄
1
ℎ
1
2
+𝑄
2
ℎ
2
2
=
3,06
69,68∗3,06+65,09∗4,59
69,68∗(3,06)
2
+65,09∗(4,59)
2
= 0,774;
𝜂
13
= 0,844
;
𝜂
14
=0,881;
𝜂
15
=0,904;
𝜂
16
=0,92;
𝜂
17
=0,931;
𝜂
18
=0,94;
𝜂
19
=0,946;
𝜂
110
=0,952;
𝜂
111
=0,956;
𝜂
112
=0,96;
𝜂
113
=0,961;
𝜂
114
=0,966;
𝜂
115
=0,968;
𝜂
116
=0,971;
𝜂
117
=0,973;
𝜂
118
=0,964;
𝜂
119
=0,987;
𝜂
120
=1.
(1) ва (2) формулаларни аниқланган параметрлар ва коэффициентни қўйиб
тебранишларнинг асосий тони бўйича сейсмик кучларнинг қийматларини
аниқлаймиз:
S
о1
= αQ
1
W
1
K
δ
η
11
= 1,25×74,09×0,92×1,0×0,605 = 51,548 кН;
S
1
= K
о
K
п
K
эт
K
р
S
o11
= 1,2×0,8×1,0×1,0×51,548 = 49,48 кН.
S
o2
= αQ
2
W
1
K
δ
η
12
= 1,25×69,68×0,92×1,0×0,774 = 62,022 кН;
S
2
= K
о
K
п
K
эт
K
р
S
o12
= 1,2×0,8×1,0×1,0×62,022= 59,54 кН.
S
o3
=63,176 кН ; S
3
=60,648 кН: S
o4
=61,39 кН ; S
4
=58,93 кН:
S
o5
=58,78 кН ; S
5
=56,428 кН: S
o6
=55,62 кН ; S
6
=53,39 кН:
S
o7
=51,89 кН ; S
7
=49,81 кН: S
o8
=48,08 кН ; S
8
=46,156 кН:
S
o9
=44,51 кН ; S
9
=42,672 кН: S
o10
=40,89 кН ; S
10
=39,254 кН:
S
o11
=37,26 кН ; S
11
=35,76 кН: S
o12
=33,594 кН ; S
12
=32,25 кН:
S
o13
=29,87 кН ; S
13
=28,67 кН: S
o14
=25,98 кН ; S
14
=24,94 кН:
S
o15
=23,37 кН ; S
15
=22,435 кН: S
o16
=20,3 кН ; S
16
=19,48 кН:
S
o17
=17,052 кН ; S
17
=16,369 кН: S
o18
=13,77 кН ; S
18
=13,21 кН:
S
o19
=11,27 кН ; S
19
=10,819 кН: S
o20
=8,475 кН ; S
20
=8,136 кН:
Олинган натижаларни таҳлили шуни кўрсатадики, лойиҳалаш нормалари
спектрал усулга асосланган бўлиб, сейсмик кучларни Россия лойиҳалаш нормалари
ва акселерограммалар усулида аниқлаш тавсия этилади. Бу ҳол олинган
натижаларини қиёсий таққослаш имконини беради.
Фойдаланилган манбалар рўйхати
1.
АБДУРАШИДОВ К.С., КАБУЛОВ Ф.Р., РАХМАНОВ Б.К.
Инженерные проблемы архитектурных памятников. Ташкент, Фан - 2011.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
83
2.
АБДУРАШИДОВ К.С., ЯКУБОВ Ш.М. Обидалар, миноралар ҳолати ва
уларни умрбоқийлигини таъминлаш масалалари. Ўзбекистон архитектура
ёдгорликларини асраш масалалари. Тошкент, ТАҚИ, 2003.
3.
МАССОН М.Е. Краткая историческая справка о среднеазиатских
минаретах. Материалы Узкомстариса. Выписка 2-3. Ташкент, 1933. С. 3-13.
4.
ҚМҚ 2.01.03-19. Зилзилавий ҳудудларда қурилиш. ЎзР Қурилиш
вазирлиги. Тошкент – 2019. - 112 б.
5.
ЯКУБОВ Ш.М. Зилзила чоғида минораларни бузилишига олиб келувчи
буралиш деформацияларни хисобга олиш. //Ўзбекистон архитектураси ва
қурилиши. Тошкент, OOO “AL-VAIR” - 2008. №3, 33-35 б.
6.
РАХМАНОВ Б.К. Архитектура ёдгорликларида кулланилган
антисеймик тадбирларнинг самарадорлиги тахлили. Труды
Международной научно-технической конференции «Современные проблемы
механики». Самарканд, 2007. С. 246-247.
