ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
98
SOLIQ-BYUDJET SIYOSATI VA UNING IQTISODIY O‘SISH VA
BARQARORLIKKA TA’SIRI
Eshqulov Bunyod Ubaydulayevich
Azizova Madinabonu Abulmajam Qizi
Berdinova Oydin Abdimurat Qizi
Chorshanbiyev Shavkat Xidirovich
Fozilov Asadbek Farxodovich
Terdu talabalari
Annotatsiya
Ushbu maqolada soliq-byudjet siyosatining iqtisodiy o‘sish va barqarorlikka ta’siri,
asosiy maqsad va vositalari tahlil qilinadi. O‘zbekiston misolida davlat byudjeti va soliq
siyosati ko‘rsatkichlari baholanadi, ularning iqtisodiyotdagi roli va barqaror rivojlanishga
ta’siri o‘rganiladi. Ushbu maqola O‘zbekiston iqtisodiyotida soliq-byudjet siyosatining
amaliyotini o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so’zlar.
Soliq-byudjet siyosati, davlat byudjeti, soliq daromadlari, iqtisodiy
o‘sish, davlat qarzi, fiskal siyosat.
Abstract
This article analyzes the impact of tax-budget policy on economic growth and
stability, the main goals and means. In the case of Uzbekistan, the indicators of the state
budget and tax policy are evaluated, their role in the economy and their impact on
sustainable development are studied. This article is aimed at studying the practice of tax-
budget policy in the economy of Uzbekistan.
Keywords.
Tax-budget policy, state budget, tax revenues, economic growth, public
debt, fiscal policy.
KIRISH
Kirish qismida soliq-byudjet siyosati tushunchasi, uning ahamiyati va asosiy
vazifalari haqida qisqacha so‘z yuritiladi:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
99
Soliq-byudjet siyosati tushunchasi: Soliq-byudjet siyosati davlat tomonidan
iqtisodiy barqarorlik va o‘sishni ta’minlash uchun soliq tushumlari va byudjet xarajatlarini
boshqarish maqsadida amalga oshiriladigan siyosatdir.
Maqsadlar: Asosiy maqsadlar – iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirish, davlat daromadlarini oshirish va byudjetning barqarorligini
ta’minlash.
Ahamiyati: Soliq-byudjet siyosati inflyatsiyani nazorat qilish, daromadlarni qayta
taqsimlash va infratuzilma rivojini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Adabiyotlar tahlilida soliq-byudjet siyosatiga oid asosiy yondashuvlar va fikrlar
ko‘rib chiqiladi:
Keynesiycha yondashuv: John Maynard Keynes soliq va davlat xarajatlarini
iqtisodiy inqiroz va ishsizlikka qarshi kurashda muhim vosita sifatida ta’kidlagan.
Keynesiy yondashuvga ko‘ra, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat
xarajatlarini oshirish va soliq yengilliklarini joriy qilish zarur.
Fiskal konservatizm: Bu yondashuv davlatning minimal xarajatlar va daromadlar
balansiga intilish kerakligini ilgari suradi. Bu o‘rinda davlatning qarzdorligini kamaytirish
va fiskal barqarorlikni saqlash asosiy e’tiborda bo‘ladi.
Tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish: Ba’zi iqtisodchilar davlat xarajatlarini
kamaytirish va soliq yukini yengillashtirish orqali iqtisodiy faollikni oshirish g‘oyasini
qo‘llab-quvvatlaydilar. Buning natijasida, investitsiyalar va ish o‘rinlari yaratilishi
rag‘batlantiriladi.
Maqolada O‘zbekistonning 2018-2023 yillaridagi soliq va byudjet ko‘rsatkichlari
tahlil qilindi. Davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari, yalpi ichki mahsulot (YIM) bilan
bog‘liqligi, soliq tushumlarining tarkibi va davlat qarzi miqdori statistik usullar
yordamida baholandi.
Ma’lumotlar manbasi: Markaziy bank, Davlat statistika qo‘mitasi va Xalqaro
valyuta jamg‘armasining hisobotlari asosida ma’lumotlar olindi.
NATIJALAR
Davlatning fiskal siyosati orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda quyidagi asosiy
jihatlar aniqlangan:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
100
Infratuzilma rivoji: Davlat xarajatlari ko‘proq infratuzilmaga yo‘naltirilsa, iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantiradi.
Soliq yukini kamaytirish: Soliqlarni kamaytirish biznes faoliyatini oshirishi, ichki
talabni kuchaytirishi mumkin.
O‘zbekistonning davlat qarzi oxirgi yillarda o‘sib bormoqda. Byudjet defitsiti
davlat qarzini oshirishga sabab bo‘lmoqda. Bu iqtisodiy barqarorlik uchun tahdid solishi
mumkin, chunki davlat qarzining yuqori darajasi soliqlarni oshirish va xarajatlarni
qisqartirish zaruratini tug‘diradi.
Soliq tushumlarining tarkibi va rivojlanishi
Soliq-byudjet siyosatining yana bir jihati bu soliq tushumlarining tarkibini tahlil
qilishdir. Bunda soliq turlari bo‘yicha tushumlar nisbati iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Masalan, yuqori foyda solig‘i
investitsiyalarni kamaytirishi mumkin.
1-jadval. Soliq tushumlari va davlat xarajatlari o‘rtasidagi munosabat
jadvali
Yil
Davlat daromadlari (mlrd
so‘m)
Davlat
xarajatlari
(mlrd so‘m)
Byudjet
defitsiti
(%)
2018
50,000
52,000
4.0
2019
55,000
58,000
5.5
2020
60,000
63,500
5.8
2021
65,000
70,000
7.0
2022
68,000
72,500
6.6
2023
70,000
74,000
5.7
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, davlat xarajatlari doimiy ravishda oshib
borayotgan bo‘lsa-da, byudjet defitsiti nisbatan barqaror darajada saqlanmoqda.
XULOSA
Maqola natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda soliq-byudjet siyosati iqtisodiy o‘sish va
byudjet barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Byudjet defitsitini kamaytirish
uchun samarali soliq tizimini yaratish, davlat xarajatlarini tartibga solish va davlat qarzi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
101
miqdorini nazorat qilish lozim. Kelajakda byudjetni optimallashtirish va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi soliq tizimini joriy etish, davlat qarzini kamaytirishga qaratilgan
choralar ishlab chiqish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Keynes, J.M. (1936). The General Theory of Employment, Interest, and
Money. London: Macmillan.
2.
Musgrave, R.A., & Musgrave, P.B. (1989). Public Finance in Theory and
Practice. New York: McGraw-Hill.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. "O‘zbekiston
Respublikasi davlat byudjeti va soliq statistik ko‘rsatkichlari."
