ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
106
O’ZBEKISTONDA MONOPOLIYAGA QARSHI SIYOSAT
Narsayev Muxiddin Shofaatovich
Mirzakulova Soxiba Djumanazarovna
Namozov Azizbek Baxodir o‘g‘li
Norqulov Asliddin Rustam o‘g‘li
O‘roqov Mirzabek Farxodovich
TerDU talabalari
Annotatsiya
O‘zbekiston iqtisodiyotida sog‘lom raqobat muhitini yaratish va monopolistik
amaliyotlarni cheklash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu
maqolada monopoliyaga qarshi siyosatning iqtisodiyotga ta’siri, uning amalga oshirilishi,
asosiy muammolar va ularni bartaraf etish strategiyalari tahlil qilinadi..
Kalit so’zlar.
Monopoliyaga qarshi siyosat, raqobat, iqtisodiy samaradorlik,
monopoliyalar, raqobat siyosati, O‘zbekiston, raqobatni tartibga solish..
Abstract
Creating a healthy competitive environment and limiting monopolistic practices in
the economy of Uzbekistan is one of the important directions of state policy. This article
analyzes the impact of anti-monopoly policy on the economy, its implementation, main
problems and strategies for their elimination.
Keywords.
Antimonopoly policy, competition, economic efficiency, monopolies,
competition policy, Uzbekistan, regulation of competition.
KIRISH
Bozor iqtisodiyotining samarali ishlashi uchun sog‘lom raqobat muhiti zarur.
O‘zbekiston iqtisodiyotida monopoliyaga qarshi siyosat bozor o‘yinchilari orasida
adolatli raqobatni ta’minlash va iste’molchilarga tanlash erkinligini berish uchun joriy
etilgan. Davlat monopoliyaga qarshi siyosat orqali bozorni erkinlashtirish va iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirish maqsadini ko‘zlaydi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda
monopoliyaga qarshi siyosatning ahamiyati, uning amalga oshirish mexanizmlari va bu
boradagi o‘zgarishlar muhokama qilinadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
107
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Monopoliyaga qarshi siyosat bo‘yicha iqtisodiy tadqiqotlarda raqobat muhitining
iqtisodiy samaradorlikka ijobiy ta’siri ta’kidlanadi. Klassik iqtisodiyotda monopoliyaning
iqtisodiyotga ta’siri asosan narxlar va ishlab chiqarish hajmiga ta’sir qilishi orqali
tushuntiriladi (Stigler, 1987). Uzun muddatda monopoliyalar raqobatni cheklab,
iste’molchilar tanlash erkinligini kamaytirishi va narxlarning oshishiga olib kelishi
mumkin. Porterning raqobat ustunligi nazariyasiga ko‘ra, sog‘lom raqobat muhiti
kompaniyalarning samaradorligini oshiradi va innovatsiyalarni rag‘batlantiradi (Porter,
1980).
O‘zbekistonda monopoliyaga qarshi siyosat 2021-yildan boshlab modernizatsiya
qilinib, yangi qonunlar va regulyatorlar orqali kuchaytirildi. Adabiyotlarda qayd
etilishicha, O‘zbekistonda monopoliyaga qarshi kurash bo‘yicha muhim chora-tadbirlar
sifatida iqtisodiy islohotlar va bozor liberallashuvi yondashuvlari muhim o‘rin tutadi.
Ushbu maqola sifatli tahlil usuli orqali ishlab chiqilgan bo‘lib, O‘zbekiston
iqtisodiyoti va raqobat siyosatining o‘ziga xosligi hamda xalqaro tajribaga asoslangan
qiyosiy tahlil amalga oshirilgan. Turli statistika va amaliy ma’lumotlar asosida
monopoliyaga qarshi siyosatning samaradorligi baholangan.
NATIJALAR
O‘zbekiston bozorida monopoliyalarni cheklash va raqobatni rag‘batlantirish
bo‘yicha bir qancha o‘zgarishlar amalga oshirilgan. Quyidagi jadvalda monopoliyaga
qarshi islohotlar va ularning natijalari aks ettirilgan.
1-jadval. Monopoliyaga qarshi islohotlar va ularning natijalari
Yil
Qabul qilingan chora-
tadbirlar
Natijalar
O‘sish ko‘rsatkichi (%)
2019
Raqobat
to‘g‘risida
qonun qabul qilindi
Bozor liberallashtirildi 5%
2021
Davlat
korxonalarini
xususiylashtirish
Monopoliyalarning
qisqarishi
3%
2023
Raqobatni himoya qilish
komissiyasi
Yangi
kompaniyalar
paydo bo‘lishi
7%
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
108
Yuqoridagi jadval orqali ko‘rish mumkinki, monopoliyaga qarshi siyosat orqali
iqtisodiy o‘sish va yangi bozor o‘yinchilarining kirib kelishi rag‘batlantirilgan.
Shuningdek, ushbu chora-tadbirlar iste’molchilarning tanlash imkoniyatlarini oshiradi va
narxlarning pasayishiga olib keladi.
O‘zbekistonda monopoliyaga qarshi siyosat so‘nggi yillarda rivojlanib, davlat
tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar bilan mustahkamlanmoqda. Monopoliyaga
qarshi chora-tadbirlar o‘z samarasini berib, bozor iqtisodiyotini raqobatbardosh qilishga
xizmat qilmoqda. Bular asosan quyidagi natijalarda aks etadi:
1. Bozor liberallashuvi
2019-yilda O‘zbekiston Respublikasida qabul qilingan “Raqobat to‘g‘risida”gi
qonun asosida monopoliyalarni cheklash va raqobatni rag‘batlantirishga oid chora-
tadbirlar amalga oshirildi. Bu o‘z navbatida turli sohalarda davlat korxonalari raqobatga
ochilishini ta’minladi. Shu sababli, bu o‘zgarishlar ayrim iqtisodiy tarmoqlar bo‘yicha
bozorning ochiqligini oshirib, mahalliy va xorijiy sarmoyadorlarni jalb etishda muhim
qadam bo‘ldi.
2. Xususiylashtirish jarayonining kengayishi
Davlat
tomonidan
amalga
oshirilayotgan
xususiylashtirish
dasturi
monopoliyalarning qisqarishi va bozorga yangi kompaniyalar kirib kelishini ta’minlashga
qaratilgan. 2021-yilda davlat korxonalari xususiylashtirilib, ular bozorga mustaqil
raqobatbardosh subyekt sifatida chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Natijada, monopoliyaga
qarshi kurashda davlat ishtiroki kamayib, bozor o‘z-o‘zini tartibga solish mexanizmlariga
tayanadigan holatga o‘tmoqda.
3. Raqobatni himoya qilish komissiyasi faoliyati
2023-yilda tuzilgan Raqobatni himoya qilish komissiyasi raqobat muhitini himoya
qilish va monopoliyalarga qarshi choralarni kuchaytirish vazifasini o‘z zimmasiga oldi.
Bu tashkilot monopoliyaga qarshi qonunlar ijrosini nazorat qiladi va bozorda raqobatni
ta’minlashga qaratilgan ko‘plab qarorlarni qabul qiladi. Bu esa kichik va o‘rta
bizneslarning rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratdi va bozor kirish
imkoniyatlarini kengaytirdi.
4. Narxlar barqarorligi va iste’molchilar farovonligi
Monopoliyalarni qisqartirish va raqobatni rag‘batlantirish bilan iste’molchilarga
tanlash imkoniyatlari kengaymoqda, bu esa mahsulot va xizmatlar narxlarini
barqarorlashtirishga xizmat qilmoqda. Shu tariqa, iste’molchilarning sotib olish
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
109
imkoniyatlari yaxshilanmoqda va farovonlik ortmoqda. Monopoliyaga qarshi siyosatning
iste’molchilar manfaatlarini himoya qilish orqali iqtisodiyotning barcha qatlamlarida
barqaror rivojlanishni ta’minlash imkoniyati ortmoqda.
5. Investitsiyalar va innovatsiyalarni rag‘batlantirish
Bozorda raqobat muhiti yaxshilangani sababli xususiy sektor yanada
innovatsiyalarga yo‘naltirildi. Chet el investitsiyalarining kirib kelishi uchun
monopoliyalarning qisqarishi muhim omil bo‘lib, O‘zbekiston iqtisodiyoti xalqaro
miqyosda raqobatbardosh bo‘lib bormoqda. Bu esa texnologik yangilanish va
innovatsiyalarni tezlashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Yuqoridagi chora-tadbirlar natijasida, O‘zbekiston iqtisodiyotida monopoliyaga
qarshi siyosat orqali bozordagi raqobatni kuchaytirish va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratilmoqda. Monopoliyalarning qisqarishi
va yangi o‘yinchilarning kirib kelishi iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, bu esa
mamlakatda iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillardan biriga aylanmoqda.
XULOSA
Monopoliyaga qarshi siyosat O‘zbekiston iqtisodiyotining samaradorligini oshirish
va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan muhim islohotlar qatoriga kiradi.
Ushbu siyosat bozor raqobatini kuchaytiradi va mamlakatda innovatsiyalarni
rag‘batlantiradi. Biroq, siyosatni yanada samarali amalga oshirish uchun nazorat
mexanizmlarini kuchaytirish va xalqaro tajribalardan foydalanish muhim hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Stigler, G. J. (1987). The Theory of Price. Macmillan.
2.
Porter, M. E. (1980). Competitive Strategy: Techniques for Analyzing
Industries and Competitors. Free Press.
3.
“O‘zbekiston Respublikasida Raqobat to‘g‘risidagi qonun,” O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari.
4.
“O‘zbekistonda monopoliyaga qarshi islohotlar,” O‘zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot vazirligi hisobotlari.
