ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
235
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING MANTIQIY
TAFAKKURLARINI SHAKLLANTIRISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUV
Xudoyberdiyeva Ug‘iloy Davronovna
Denov Tadbirkorlik va pedagogika institutining 3-kurs 4-BT – S – 22-guruh talabasi
hamda Uzun tumani 61-umumta’lim maktabining boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada tafakkur va tafakkur shakllari haqida qisqacha ma’lumot berilgan
hamda bir necha psixologlarning fikrlari bayon etildi. Shuningdek, matematika darslarida
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini o‘stirishda mantiqiy
masalalarni qo‘llash orqali bolalarning mantiqiy tafakkurini shakllantirishga doir 1-
sinf matematika darsidan 1 soatlik dars ishlanma ham keltirilgan. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurlarini shakllantirish ta’lim jarayonining muhim
komponentidir. Mantiqiy tafakkur nafaqat o‘quvchilarning bilimlarini kengaytirishga,
balki ularni ongli ravishda fikrlashga, tahlil qilishga va mustaqil xulosa chiqarishga
o‘rgatishga yordam beradi. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy
tafakkurlarini shakllantirishda psixologik yondashuvlar tahlil qilinadi. Psixologik
yondashuvlar yordamida o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirishning usullari,
metodlari va asosiy tamoyillari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, psixologik xususiyatlar va
pedagogik yondashuvlar mantiqiy tafakkur shakllanishida qanday rol o‘ynashi tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Tafakkur, tafakkur shakllari, tushuncha, hukm, xulosa, tahlil
qilish, umumlashtirish, taqqoslash, mavhumlashtirish, aniqlashtirish, fikrlash, mantiqiy
masala, sonli bog‘lanish.
Annotation
This article provides a brief overview of thinking and thought patterns, as well as
the opinions of several psychologists. Also, a 1-hour lesson from the 1st grade
mathematics lesson on the formation of children's logical thinking by using logical
problems to develop the logical thinking skills of elementary school students in
mathematics lessons is presented. Formation of logical thinking of elementary school
students is an important component of the educational process. Logical thinking helps not
only to expand the knowledge of students, but also to teach them to think consciously,
analyze and draw independent conclusions. This article analyzes psychological
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
236
approaches to the formation of logical thinking of elementary school students. Methods,
methods and basic principles of developing logical thinking in students are considered
with the help of psychological approaches. Also, the role of psychological characteristics
and pedagogical approaches in the formation of logical thinking is analyzed.
Keywords.
Thinking, thought patterns, concept, judgment, conclusion, analysis,
generalization, comparison, abstraction, clarification, thinking, logical problem,
numerical connection.
KIRISH
Mantiqiy tafakkur — bu insonning ma’lumotlarni to‘plash, ularga asoslanib tahlil
qilish, xulosa chiqarish va qaror qabul qilish qobiliyati. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida
mantiqiy tafakkurning rivojlanishi nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasiga, balki
ularning shaxsiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mantiqiy tafakkurning
shakllanishi bolalarda ongli fikrlashni, masalalarni mustaqil hal qilishni, va xulosa
chiqarishni rivojlantiradi. Psixologik yondashuvlarning ta’lim jarayonida o‘quvchilarning
mantiqiy tafakkurlarini shakllantirishda muhim o‘rni bor. Psixologiya, pedagogika va
didaktika sohalarida olib borilgan tadqiqotlar mantiqiy tafakkur va uning shakllanish
jarayonini yaxshi tushunishga imkon yaratadi. Bu maqolada psixologik yondashuvlarning
boshlang‘ich ta’lim jarayonidagi o‘rni va metodlari haqida so‘z yuritiladi.
Muhtaram Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Matematika hamma
fanlarga asos. Bu fanni yaxshi bilgan bola aqlli, keng tafakkurli bo‘lib
o‘sadi, istagan sohada muvaffaqiyatli ishlab ketadi.
O‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga o‘rgatish jamiyat hayotida
tub burilishlarni amalga oshiradi. Negaki mamlakatimizda yuksak e’tiqodli , mustaqil
fikrli, tashabbuskor, yuqori malakali mutaxassislarga katta ehtiyoj bor.
O‘quvchilarning shaxsiy sifatlarini tarkib toptirishda o‘quv predmetlarining
o‘rni beqiyos. Bu borada ayniqsa matematika ta’limi zimmasiga katta mas’uliyat
tushadi. Darslik asosan o‘quvchilarda matematik bilim, tasavvur, tafakkur, mantiqiy va
mustaqil fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, ularning imkoniyatlari, yoshi,
individual xususiyatlari XXI asr ko‘nikmalariga ega bo‘lishlarini inobatga olingan.
Topshiriqlar soddadan murakkabga tomon spiralsimon tarzda rivojlanib boradi.
Insonning dunyoni anglashi , tushunishi, unga ongli munosabatda bo‘lishi kabi
bilish jarayonlarini tafakkur yuritish, fikrlash jarayoni deyish mumkin.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
237
Fikrlash jarayonlarining psixologik asoslarini boshlang ‘ich sinf
o‘quvchilariga ko‘proq tatbiq etish.
Boshlang ‘ich sinf ta’limi jarayonida fikrlash qobiliyatini aniqlashtirish ikki
shaklda olib boriladi:
1)
hissiy- ko‘rgazmali vositalar ( matnlar, rasmlar, jadvallar) asosida.
2)
so‘z orqali – mavhum shaklda (hikoya qilish, tushuntirish, maxsus
topshiriqlarni hal etish).
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Boshlang‘ich ta’limda mantiqiy tafakkur rivojlantirish bo‘yicha bir nechta ilmiy
tadqiqotlar mavjud.
Vygotskiy, L. (1978) “Mentegeya i vospitaniya” asarida bolalarda mantiqiy
tafakkurning rivojlanishi ijtimoiy muhit va pedagogik ta’sirlar orqali shakllanishi haqida
fikr yuritadi.
Piaget, J. (1952) “The Origins of Intelligence in Children” asarida bolalarning
mantiqiy fikrlash jarayonini bosqichma-bosqich tahlil qilgan.
Amonashvili, S. (1994) “Pedagogika i psikhologiya nachal’noy shkoly” kitobida
boshlang‘ich ta’limda mantiqiy tafakkur metodlari haqida so‘z yuritadi.
Karpov, A. (2015) “Teoriya razvitiya myshleniya” asarida bolalarning mantiqiy
tafakkurlarini shakllantirishda psixologik yondashuvlarning ahamiyati o‘rganilgan.
Tadqiqotlar natijasida, mantiqiy tafakkurning rivojlanishi o‘quvchilarning umumiy
bilimlarining oshishiga va o‘zlashtirish ko‘nikmalarining yaxshilanishiga yordam beradi.
Shuningdek, mantiqiy tafakkurning shakllanishi o‘quvchilarning fikrlash jarayonini
soddalashtirish, vazifalarni yengillashtirish va umumiy rivojlanishga yordam beradi.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurlarini
shakllantirishda psixologik yondashuvlarni tahlil qilishda quyidagi metodlar qo‘llaniladi:
Eksperiment:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan eksperimentlar o‘tkazish va ularning mantiqiy
tafakkur darajasini o‘lchash.
Soliq va psixologik testlar:
Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun maxsus psixologik testlar va topshiriqlarni
o‘tkazish.
Tahlil:
O‘quvchilarning o‘qish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini tahlil qilish.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
238
Muzokara va suhbatlar:
Psixologik yondashuvlarni ta’lim jarayoniga kiritish orqali o‘quvchilarning fikrlash
darajasini aniqlash.
NATIJALAR
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini 1-4-sinf matematika fanidan shakllar, sonlar
ketma-ketligi, shakllarning turlari, har xil misollar bajarish ko‘- nikmasini hosil qilishdir.
1. Shakllar qanday rangda? O‘quvchilar berilgan gapda tushirib qoldirilgan
so‘zlarini topib, daftarlariga yozishadi.
2. Oilada 5 nafar aka-uka bor. Ularning barchasining singlisi bor. Oilada jami
nechta farzand bor. Demak, aka va ukalar soni 5 ta. Singlisining soni berilmagan.
Ularning singlisi deyilganda gap bir nafar qiz haqida boryapti. U esa hamma akalari
uchun singil bo‘ladi. Oilada 6nafar farzand bor.
3. Topshiriqda tartib sonlar va sanoq sonlarning farqi mavzusini takrorlab olamiz.
Mantiqiy tafakkurning shakllanishi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv
faoliyatini samarali tashkil etishga yordam beradi. Eksperimentlar natijalariga ko‘ra,
psixologik yondashuvlar yordamida o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurlari tezroq
rivojlanmoqda.
Mantiqiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish:
O‘quvchilar uchun mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda psixologik o‘qitish
metodlari, masalan, mantiqiy savollar va topshiriqlar, samarali natijalar berishi aniqlandi.
Psixologik treninglar va psixologik ta’sirlar:
Psixologik treninglar orqali o‘quvchilarning analitik fikrlash qobiliyati va
muammolarni yechish qobiliyati oshdi.
Mantiqiy tafakkurni rivojlantirishning pedagogik metodlari:
Rivojlangan mantiqiy tafakkurga ega o‘quvchilar o‘quv jarayonida muvaffaqiyatli
ishtirok etishga qodir bo‘lishdi.
XULOSA
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurlarini shakllantirishda
psixologik yondashuvlar katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat o‘quvchilarning fikrlashini
rivojlantiradi, balki mustaqil o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni ham kuchaytiradi. Psixologik
metodlarni qo‘llash orqali o‘quvchilarda tahlil qilish, qaror qabul qilish va muammolarni
yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin. Pedagogik psixologiya va ta’lim metodlari
o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurlarini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
239
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, rivojlangan mamlakatlar hayotiga nazar
solsak, ularda psixologiyaning yaxshi yo‘lga qo‘yilganligining guvohi bo‘lamiz. Buning
uchun avvalo, o‘sib kelayotgan yosh avlodni ta’lim olishiga befarq bo‘lmasligimiz
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev olimlar, ilmiy- tadqiqot muassasalari
rahbarlari va ishlab chiqarish sektori vakillari bilan uchrashuv 31.01.2020-yil
2.
Nishonova Z.T.Oliy maktab psixologiyasi Toshkent . 2023-yil
3.
Akramova Z. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurlarini
rivojlantirishning metodikasi T.2022-yil.
4.
Akramova Z. Boshlang‘ich sinf matematikasini o‘qitishda “To‘rt bo‘yoq
muammosi” ga oid masalalarning o‘rni \\ Boshlang‘ich ta’limda innovatsiyalar – 2021-
2023-yil .
5.
Akramova Z., Gulmamatova S. Kichik maktab yoshi o‘quvchisining
tafakkuri oshishining psixologik asoslari.
6.
Matematika 1-sinf darslik L. O‘rinboyeva .Toshkent 2021-yil.
7.
Matematika 1-4-sinflar matematikasi. Qo‘llanma. Toshkent 2022-yil.
8.
Vygotskiy, L. S. “Mentegeya i vospitaniya.”
9.
Piaget, J. “The Origins of Intelligence in Children.”
10.
Amonashvili, S. “Pedagogika i psikhologiya nachal’noy shkoly.”
11.
Karpov, A. “Teoriya razvitiya myshleniya.”
