368
RAQAMLI IQTISODIYOTNING O‘SIB BORAYOTGAN ROLI VA UNING
GLOBAL IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI
Egamnazarova Gulnoza
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Xo’shboqov Soxib
Termiz davlat universiteti, Buxgalteriya hisobi va audit yo’nalishi 2-kurs 2-23-guruh
talabasi
Annotatsiya
Raqamli iqtisodiyot so‘nggi yillarda global iqtisodiy rivojlanishda muhim o‘rin
tutmoqda. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning mohiyati, uning asosiy omillari va
iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonining iqtisodiy samaradorlikka ta’siri tahlil qilinadi.
Raqamli texnologiyalarning xususiy sektor va davlat boshqaruvidagi o‘rni, shuningdek,
O‘zbekiston misolida raqamli iqtisodiyotning istiqbollari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar.
Raqamli iqtisodiyot, innovatsiya, iqtisodiy samaradorlik,
texnologiyalar, O‘zbekiston, global rivojlanish.
Abstract
The digital economy has played an important role in global economic development
in recent years. This article analyzes the essence of the digital economy, its main factors,
and the impact of the process of digitalization of the economy on economic efficiency.
The role of digital technologies in the private sector and public administration, as well as
the prospects for the digital economy in the case of Uzbekistan, are considered.
Keywords.
Digital economy, innovation, economic efficiency, technologies,
Uzbekistan, global development.
KIRISH
Raqamli iqtisodiyot – iqtisodiy faoliyatning raqamli texnologiyalarga asoslangan
yangi shakli bo‘lib, u global miqyosda iqtisodiy munosabatlarning o‘zgarishiga sabab
bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyot jahon bozorlarida raqobatni kuchaytirib, iqtisodiy
jarayonlarni tezlashtiradi. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning umumiy ko‘rinishi,
uning rivojlanish omillari va O‘zbekistondagi dolzarb jihatlari tahlil qilinadi.
Raqamli iqtisodiyot insoniyatning sanoat inqilobidan keyingi eng yirik iqtisodiy
o‘zgarishlaridan biri hisoblanadi. U nafaqat iqtisodiy munosabatlarni tubdan o‘zgartirdi,
balki ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va boshqaruv tizimlarida yangi standartlar joriy
369
etdi. Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli iqtisodiyotning ulushi 2022 yilda dunyo
yalpi ichki mahsulotining 15 foizini tashkil etdi va bu ko‘rsatkich yildan-yilga oshib
bormoqda. Ushbu jarayon O‘zbekistonda ham keng ko‘lamli islohotlarni talab qilmoqda.
Maqolaning maqsadi raqamli iqtisodiyotning rivojlanish tamoyillarini tahlil qilish va
uning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini o‘rganishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Raqamli iqtisodiyot bo‘yicha xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar tomonidan keng
ko‘lamli ilmiy ishlar olib borilgan. Misol uchun:
Brynjolfsson va McAfee (2014) o‘z asarlarida raqamli texnologiyalarning
iqtisodiyotga ta’sirini baholagan.
Kotler (2021) raqamli marketingning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini yoritgan.
Mahalliy olimlar orasida Xayitov A. va Karimov Sh. raqamli iqtisodiyotning
O‘zbekistondagi ahamiyati haqida tadqiqotlar olib borgan.
Brynjolfsson va McAfee (2014): "The Second Machine Age" kitobida
iqtisodiyotning raqamlashtirilishi qanday qilib inson mehnati va sun’iy intellektning
integratsiyasini amalga oshirayotganiga e’tibor qaratilgan. Mualliflar texnologik
o‘sishning iqtisodiy adolatlilikka ta’sirini ham yoritib bergan.
Kotler (2021): Raqamli iqtisodiyotning marketing va xizmat ko‘rsatish sohalariga
ta’sirini tahlil qilib, iste’molchilarning raqamli muhitda qanday faoliyat yuritayotganini
yoritadi.
Xayitov A. va Karimov Sh. (2022): O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyotning
rivojlanishi va uning milliy iqtisodiyotdagi o‘rniga oid tadqiqotlar olib borgan. Ular
"Raqamli O‘zbekiston–2030" dasturining samaradorligini chuqur o‘rganishgan.
Jahon Banki (2023): Jahon iqtisodiy rivojlanishida raqamli texnologiyalarni joriy
qilishning ijobiy va salbiy jihatlari batafsil ko‘rsatilgan.
Maqolada tahliliy va statistik usullar qo‘llanildi. Jahon Banki, Xalqaro Valyuta
Jamg‘armasi va O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasining raqamli
iqtisodiyotga oid ma’lumotlari asos qilib olindi. Shuningdek, iqtisodiy tahlil qilish uchun
“SWOT” va iqtisodiy modeling texnikalaridan foydalanildi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan usullar quyidagilar:
Statistik tahlil: Jahon Banki va boshqa xalqaro tashkilotlarning iqtisodiy
ma’lumotlari asosida raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri
hisoblangan.
370
SWOT tahlil: O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyot sohasidagi kuchli va zaif
tomonlari, imkoniyatlari va xavflari tahlil qilindi.
Modeling: Texnologik o‘sishning O‘zbekiston iqtisodiyotiga keltiradigan iqtisodiy
samarasini hisoblash uchun iqtisodiy modelingdan foydalanildi.
Ekspert so‘rovi: O‘zbekistondagi IT sohasi mutaxassislarining fikr-mulohazalari
o‘rganildi.
NATIJALAR
Jahon tendensiyalari: Raqamli iqtisodiyotning global yalpi ichki mahsulotga
(YaIM) hissasi ortib bormoqda, 2023 yilda uning hissasi 15% ni tashkil etdi.
O‘zbekistondagi holat: "Raqamli O‘zbekiston–2030" strategiyasi doirasida davlat
boshqaruvi va biznesning raqamlashtirilishi amalga oshmoqda. Natijada 2023 yilda
raqamli texnologiyalar sohasida ish o‘rinlari 20% ga o‘sdi.
Sektorlararo integratsiya: Bank sektori va ta’lim sohasida raqamli texnologiyalarni
joriy qilish muvaffaqiyatli amalga oshmoqda.
Jahon iqtisodiyotidagi dinamikalar:
Raqamli iqtisodiyotning global miqyosda ulushi har yili o‘sib bormoqda. Masalan,
AQSh va Xitoy dunyo raqamli iqtisodiyotining 50 foizidan ko‘prog‘iga ega. Ularning
muvaffaqiyati davlat siyosati va innovatsion loyihalarni moliyalashtirish bilan bog‘liq.
O‘zbekistondagi holat:
"Raqamli O‘zbekiston–2030" dasturi doirasida 100 mingdan ortiq xodimni qayta
tayyorlash amalga oshirildi.
Elektron hukumat tizimi orqali 70 foizdan ortiq davlat xizmatlari raqamlashtirildi.
2023-yil natijalariga ko‘ra, IT sektori eksporti 25 foizga oshdi.
Muammolar:
Qishloq joylarda internet infratuzilmasining yetarli emasligi.
371
IT mutaxassislarining yetishmovchiligi va ularni tayyorlashda resurslarning
cheklanganligi.
XULOSA
Raqamli iqtisodiyot iqtisodiy samaradorlikni oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish
va davlat boshqaruvining sifatini yaxshilash uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollari katta bo‘lib, bu yo‘nalishda
zamonaviy texnologiyalarni kengroq joriy qilish zarur. Shu bilan birga, kadrlar
salohiyatini oshirish va infratuzilmani rivojlantirish ustuvor vazifalardan hisoblanadi.
Raqamli iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiyotni innovatsion yechimlar bilan
ta’minlovchi muhim mexanizm bo‘lib, uning rivojlanishi davlat siyosati va iqtisodiy
rejalar bilan bevosita bog‘liqdir. O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdagi
sa’y-harakatlari istiqbolli bo‘lib, bu jarayonda kadrlar salohiyatini oshirish va
infratuzilmani mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, xalqaro
hamkorlik va tajriba almashish orqali iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayoni tezlashtirilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work,
Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies.
2.
Kotler, P. (2021). Marketing 5.0: Technology for Humanity.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O‘zbekiston–2030"
strategiyasi.
4.
Jahon Banki hisobotlari, 2023 yil.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
