ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
263
BO’LAJAK MUHANDISLARNING INTELEKTUAL TADQIQOT
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH METODOLOGIYASI
Xo‘jjiyev Ma’murjon Yangiboyevich
Buxoro muhandislik-texnologiya instituti p.f.f.d, (PhD)
Annotatsiya
Maqolada kichik yoshdagi o'quvchilarning ilmiy-tadqiqot qobiliyatlarini
shakllantirish va tizimni ishlab chiqish haqida so'z boradi. Tadqiqot faoliyati doirasida
bo'lajak mutaxassisni uzluksiz innovatsion tayyorlash hamda intelektual loyiha
faoliyatiga jalb qilish bo'yicha ish olib borish, o'qituvchi tomonidan tadqiqot
mavzularini talabalarning salohiyatidan kelib chiqqan holda tesdiqlab berish.
Tanlangan mavzu bo'yicha adabiyotlarni tahlil qilish metodikalari qolaversa mavzular
va talabaning individual ishini tanlagandan so'ng o'qituvchi bilan tadqiqot
mavzularining ommaviy tahlilar o’tkazishlari haqida tavsiyalar ishlab chiqilgan. Bu
yerda talabalar maqsadlarni taqdim etadilar va kelajakdagi dizayn ishlarining
maqsadlari va ularni ifodalash ish rejasini tuzib olishlar hamda intelektual qobilyatning
rivojlanishi haqida metodik tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar:
Kompetentlik,
tadqiqot
kompetensiyasi,
innovatsion
tayyorgarlik, mutaxassis, ilmiy muammo, inlektual yondashish.
Аннотация
В статье говорится о формировании научно-исследовательских
способностей студенческой молодежи и системном развитии. В рамках научно-
исследовательской деятельности проводится работа по непрерывной
инновационной подготовке будущего специалиста и вовлечению в
интеллектуальную проектную деятельность, подтверждение тем исследований
преподавателем на основе потенциала студентов. Помимо методов анализа
литературы по выбранной теме, после выбора темы и индивидуальной работы
студента разработаны рекомендации по массовому анализу темы исследования с
преподавателем. Здесь студенты представляют цели и методические
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
264
рекомендации по будущим целям проектирования и планы работы по их
выражению, а также развитию интеллектуальных способностей.
Ключевые слова
: Компетентность, исследовательская компетентность,
инновационная подготовка, эксперт, научная проблема, интеллектуальный
подход.
Annotation
The article talks about the formation of scientific research abilities of young
students and the development of a system. Within the framework of research activities,
work is carried out on the continuous innovative training of the future specialist and the
involvement of him in intellectual project activities, the teacher's approval of research
topics based on the potential of students. In addition to the methods of analyzing
literature on the selected topic, recommendations are developed on conducting mass
analyses of research topics with the teacher after selecting topics and the student's
individual work. Here, students present goals and develop a work plan for the goals of
future design work and their expression, as well as methodological recommendations
are put forward on the development of intellectual abilities.
Keywords
: Competence, research competence, innovative training, specialist,
scientific problem, intellectual approach.
Kirish
Integratsiyada ifodalangan ta'limning global tendensiyalari tayyorlashda milliy
ta'lim tizimlari bakalavrlar, o'qitishga yondashuvlarni o'zgartirishni taklif qilish va
ta'limni tashkil etish shakllarini qayta ko'rib chiqish; talabalarning, xususan,
bakalavrlarning ilmiy-tadqiqot faoliyati. Ta'limga yangi paradigmani joriy etishga hissa
qo'shadi. An'anaviy kognitiv ta'lim yo'nalishlarining oldinga siljishi shuningdek,
intelektual salohiyat kompetensiyani joriy etish yondashuv yangi ta'limni joriy qilishni
o'z ichiga oladi. Buning uchun ta’lim jarayonida yangicha qarashlar va usullar,
texnologiyalarni talab qiladi. Talabalarda intelektual qobilyatni shakllantrishda
tadqiqotning o’rni muhim kasb etadi. Yu.N.Kulyutkina, B.F. Sorokina. O'z ishida,
motivatsiyaga alohida e'tibor beradi Yu.N.Kulyutkin [1]. Tadqiqot maqsadi, V.
Zhuravskaya [2] ko'ra, nafaqat yakuniy natija (bilim), balki jarayon, davomida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
265
talabalarning
intelektual
qobiliyatlari
rivojlanadi
yangi
bilim,
ko'nikma,
dunyoqarashini kengaytiradi va shaxsiy fikrga ega yoshlar jamiyatidagi mavqeiga ham
ijobiy ta’sir ko’rsatadi[3]. Bu sohada ko'plab tadqiqotlar, turli xil imkoniyatlar
yondashuvlar hali to‘liq o‘rganilmagan, bu esa o'qituvchilar talabalarning intelektual
qobilyatlarini yanada shakllantirishdagi yangicha yondashuvlarni tadqiq qilishga
undaydi[4].
Tadqiqotning asosiy g'oyasi talabalarni ixtisoslik fanlariga jalb qilishdir,
tadqiqot faoliyatida va uzluksiz tizimini ishlab chiqish doirasida bo'lajak mutaxassis
uchun innovatsion trening kasbiy faoliyatning dolzarb ilmiy muammolarini ko'rish,
shakllantirish va hal qilish, topish mumkin bo'lgan tadqiqot faoliyati tubdan yangi
ijodiy yechimlar va ularni amalga oshirishning innovatsion yechimlarini tahlil qilish.
Zamonamiz talablaridan kelib chiqib, xulosa qilishimiz mumkin talabalar
tadqiqotining asosiy tarkibiy qismlaridan biri ekanligi intelektual tadqiqot malakasini
shakllantirish[5, 6, 7]. Bo’lajak muhandislarning tadqiqot faoliyati ostida
o'zlashtirishga qaratilgan faoliyatlar yig'indisini tushunamiz tadqiqot ishlarining
pedagogik yondashuvlari orqali talabalarning intelektual qobilyatini shakllantirish
muhim sanaladi. Bizning fikriga ko'ra, tadqiqot faoliyati talabalarni shakllantirish
vositasidir[8].
Intelektual tadqiqot malakasini shakllantirish ko'rsatkichlari bo'yicha,
ifodalangan yettita asosiy elementni aniqlashni taklif qilamiz bular quyidagi
qobiliyatlar sanaladi:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
266
1-rasm: Intelektual tadqiqot malakasini shakllantirish ko'rsatkichlar sxemasi
Bizning
tushunishimizcha,
bo’lajak muhandislar orasida tadqiqot
kompetensiyasining o'zgaruvchan xarakteri va tadqiqot faoliyatining eng muhim
natijasi bu qobiliyatdir. Fanlar bo'yicha olingan bilimlarni kelajak bilan bog'lash kasb-
hunarga ega bo'lish va tadqiqot ish ko'nikmalarini egallash. Asoslangan bu,
Faoliyat maqsadini taqsimlash;
Faoliyat
mavzusini,
vositalarini
aniqlash;
Ko'zlangan
tutilgan
harakatlarning
amalga oshirilishi;
Ish faoliyatini
aks ettirish, tahlil
qilish;
Yangi bilimlarni
mustaqil
o'zlashtirish
qobiliyati;
Olingan bilimlarni
mustahkamlash
orqali intelektual
qobiliyatni
shakllantirish;
O'z harakatlarini rejalashtirish qobiliyati olingan
bilimlar, rivojlanish qobiliyati, mavzuni yoki
fanlararo treningni amalga oshirish loyihasi;
Axborot va aloqani bilish texnologiyalar
(AKT), qidirish, ma'lumot yaratish, AKT
vositalaridan xavfsiz foydalanish qobiliyati va
Internet.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
267
tadqiqotlarni shakllantirish bo'yicha ishlar tizimi kichik guruhlar o‘rtasida muhandislik
sohasida kompetensiyalar shakllantirildi[9].
Masalan ba'zi misollariga to'xtalib o'tamiz talabalar tadqiqotda ishning birinchi
bosqichida, biz buni qilgan talabalarning moyilligini aniqlaymiz OTMda qanday
tadqiqot ishi mavjudmi o'rganish uchun motivatsion yondashuvlar ishlab chiqamiz[10].
Biz talabalarning faoliyatini baholash uchun ko'rsatkich tizimi bilan tanishtiramiz, bu
yerda keltirilgan tavsilotlar o’z aksini topgan:
i.
Inlektual yondashilgan tadqiqot loyihasini tayyorlash;
ii.
Institutda tashkil etiladigan konferensiyalarda ishtirok etish;
iii.
Boshqa OTM larda tashkil etiladigan konferensiyalarda ishtirok etish;
iv.
Xorijiy jurnallarga maqolalar tayyorlash;
v.
Talabalar tanlovlari va grantlarida qatnashish.
Talabalarni intelektual loyiha faoliyatiga jalb qilish bo'yicha ish boshlanadi,
o'qituvchi mumkin bo'lgan tadqiqot mavzularini aytadi. Boshida bosqich, ular
tanlangan mavzu bo'yicha adabiyotlarni ko'rib chiqishadi. Mavzular va talabaning
individual ishini tanlagandan so'ng o'qituvchi bilan tadqiqot mavzularining ommaviy
tahlilar o’tkazishadi. Bu yerda talabalar maqsadlarni taqdim etadilar va kelajakdagi
dizayn ishlarining maqsadlari va ularni ifodalash ish rejasini tuzib olishadi. Biz dizayn
ishi mavzusini bog'laymiz va intelektual loyihlarni shakllantirishga yordam beradigan
ularning kelajakdagi kasbi motivatsiyaga hissa qo'shadigan o'rganilayotgan fan
intizomni o'rgatamiz[11].
Tanlangan mavzular natijalariga ko'ra, individual har bir talaba uchun yordam
ko'rsatadigan reja tuziladi. Talabaga adabiyot tanlashda, tahlil qilishda, asosiy fikrlarni
ajratib ko'rsatish qobiliyati shakllanadi. Keyingi ish rejasi asosida maqola yozish,
tadqiqot olib borishni o’rganadi. Haftalik uchrashuvlar har bir talaba bilan uning
shaxsiy rejasiga muvofiq tahliliy suhbatlar o'tkaziladi. Ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil
etish amalga oshiriladi. O'z tajribamizdan xulosa qilishimiz mumkin turli
musobaqalarda qatnashish motivatsiyani kuchaytiradi, o‘quv faoliyati uchun,
o‘zlashtirishning yetakchi omili hisoblanadi izlash, qayta ishlash va foydalanishning
zamonaviy usullari axborot, ilmiy tadqiqot usulini egallash, fikringizni himoya qiling
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
268
kabi yondashuvlar har bir tadqiqotchiga sindiriladi. Demak, bu esa bilim olishning
yangicha metodi sanaladi, uning asosi mustaqil izlanishdir. Axborot olish maqsadida,
uni tahlil qilish, izohlash yangi bilim - bu tadqiqot faoliyatining boshlanishi bu
muayyan intelektual kompetensiyalarni shakllantiradi. Tadqiqot ishining natijasi
talabalar konferensiyasi, bilan kotaringki ruhda bo'lib o'tadi.
Ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etishda muhim topshiriqlar asosida talabalar
bilan tadqiqot ishlarini tayyorlashdir. Soha yuzasidan tashkil etilgan musobaqalarda
ishtirok etish muhim ahamiyatga ega sanaladi. Talabani o'z tadqiqotini to'g'ri taqdim
etishga o'rgatish va raqobatchilar bilan muloqotga kirisha olishdan iboratdir. Talabalar
o'z ishlarini maxsus tashkil etilgan holda taqdim etish qobiliyatini o'rganadilar, savol
berish
va
savollarga
javob
berish
qobiliyatiga
oid
mustaqil
darslarni
tashkillashtirish[12].
Tajriba shuni ko'rsatadiki, talabalarning o’zlashtirishi qiyin bo’lgan
muammolarini tasdiqlash uchun professor va o'qituvchilar bilan suhbat tashkil etish,
shuning uchun ko'plab darslar bunga bag'ishlangan muhim mahorat:
i.
Birinchi bosqichda talaba puxta bilishi hamda rahbar bilan birgalikda
tadqiqot mavzusi yuzasidan ko’rsatmalar olib turishi;
ii.
Keyingi bosqich - tadqiqotchilar bilan o’zaro davra suhbati
tashkillashtirish;
iii.
Keyingi bosqich - bakalavrlar o'z taqdimotlarini taqdim etadilar.
Ishning alohida bosqichi - bu akademik yozishni o'rgatish, birinchi navbatda -
sizning ilmiy maqola yozish malaksi tadqiqot ishlari to’liq o’zlashtirilgan bo’lishi
zarur[13, 14].
Talabalar bilan ishlashning ushbu usuli intelektual qobilyatning rivojlanishiga
imkon beradi. Tadqiqot ko'nikmalarini egallash, taqdim etish qobiliyatini o'rgatish
yanada jiddiy tadqiqot ishlariga tayyorgarlik muhim sanaladi.
Tadqiqot natijalari va muhokama qilish. Tadqiqot natijalari tadqiqot
kompetensiyalarini shakllantirish uchun asos bo'lishi mumkin. Texnik oliy o'quv
yurtlari talabalari va talabalarni o'qitish tizimini joriy etish tadqiqot ishlari doirasi
kichik tadqiqot ishlarida talabalar ishtirok etishlari uchun davom etadilar.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
269
Xulosa: Shunday qilib, intelektual loyiha usullaridan keng foydalanish ta'lim
jarayoniga, shuningdek, jalb qilish talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatida, intelektual
qobilyatning shakllanish omili hisoblanadi. Yuqorida keltirilgan yondashuvlar bo’laja
muhandislarning ilmiy-intelektual tadqiqot malakasini oshiradi. Ularni sohaviy bilm
bazasini mustahkamlaydi. Shu bois yuqori kurslarda tadqiqot ishlari uchun va asosiy
omil sifatida ta’limga yangicha yondashuv zamon talabiga yuqori tezlikda undamoqda.
Adabiyotlar
1.
Kulyutkin Yu.N. Personal factors of the development of cognitive activity of students
in the learning process // Psychology Issues. - 1984. - No. 5. P. 41–44
2.
Zhurakovskaya V.M. Innovative projects as a technological approach to learning //
Bulletin of the University of the Russian Academy of Education. - 2007. - No. 4. - P.
22–26.
3.
Gabdrakhmanova K.F., Vaseltsova N.A., Dzidzoeva S.M. etc. Psychology and
pedagogy: Methodology and questions of practical application Gabdrakhmanova KF,
Vaseltsova NA, Dzidzoeva SM et al. - Odessa: “S. Kuprienk, 2014. P. 58–78.
4.
Tolipov U., Main quality levels of pedagog professional competence // Central Asian
Journal of Education 3 (1), 2019. P. 2-18.
5.
Tolipov U., Tolipova F. Didactic Games and their role in the continuous educational
process // The Advanced Science Journal 3, p. 29-31.
6.
Barakaev M. et al. Methodology and application of modular training of educational
subjects in the continuing education system (Monograph). - T .: Turan-Ikbol, 2016 .--
208 p.
7.
TAMOYILLARI, B. A. O. D. MASOFAVIY TA’LIM ORQALI UMUMKASBIY VA
IXTISOSLIK FANLARINI KOGNITIV–VIZUAL YONDASHISH ORQALI,
TALABALAR.
8.
Khujjiyev, M. Y., Alimov, A. A., Khujanazarov, Z. R., Khojiev, A. K., & In, E. O. C.
V. A. (2020). Improving The Quality Of Teaching The Special Subjects.
European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences
,
8
(11).
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/
VOLUME-2, ISSUE-12
270
9.
Хўжжиев, М. Я.,
Опытно-экзаменационный результат обучения на основе
когнитивно-визуального
подхода
в
подготовке
инженеров-техников.
Педагогическое образование Том 4, №4. 2023. C. 220-224.
10.
Хўжжиев, М. Я.,
Umumkasbiy fanlarni kognitiv-vizual o‘qitish orqali yuqori
samaradorlikka erishish. Namangan davlat universiteti ilmiy axborotnomasi. 3 son.
2021. B.584-589.
11.
Хўжжиев, М. Я.,
Umumkasbiy va ixtisoslik fanlarni kognitiv-vizual yondashuv
asosida o‘qitish orqali talabalarning ko‘nikmalarini. Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat
pedagogika instituti. Fan vajamiyat Ilmiy-uslubiy jurnal. 2 son. 2021. B. 67-69.
