ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
257
UZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SINTAKTIK-STILISTIK FIGURALARNING
NUTKIY AKTLARDA IFODALANISHI
Rahmonova Ra'nogul Sheraliyevna
IJtimoyi fanlar kafedrasi
Annotatsiya
Mazkur maqola ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik-stilistik figuralarning nutqiy
aktlarda ifodalanishini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda ushbu figuralarning
funksional xususiyatlari, semantik yuklanmalari va madaniy o‘ziga xosliklari tahlil
qilinadi. Sintaktik va stilistik figuralarning ingliz tilida xalqaro madaniyat va global
hodisalar bilan uyg‘unligi aniqlangan bo‘lsa, o‘zbek tilida milliy an‘analar va tarixiy
qadriyatlarni aks ettirishdagi o‘rni ko‘rsatib o‘tildi. Tahlil natijalari sintaktik-stilistik
figuralarning ikki tildagi o‘ziga xos uslubiy va kommunikativ ahamiyatini ochib berdi.
Ushbu tadqiqot kelajakda boshqa tillarda qiyosiy tahlil qilish va ularning turli
kontekstlarda qo‘llanish imkoniyatlarini o‘rganish uchun zamin yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Sintaktik figuralar, stilistik figuralar, ingliz tili, o‘zbek tili, nutqiy
aktlar, lingvistik tahlil, kommunikativ vazifalar.
KIRISH
Nutqiy faoliyat inson tafakkuri va jamiyat madaniyatini ifodalashning asosiy
vositasi sifatida tilning turli unsurlaridan foydalanishni nazarda tutadi. Shu jarayonda
sintaktik va stilistik figuralar muhim o‘rin tutadi, chunki ular fikrni yanada ta’sirchan,
ifodali va o‘ziga xos qilishga xizmat qiladi. Ushbu mavzu tilshunoslikning zamonaviy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, so‘nggi yillarda uning nazariy va amaliy jihatlari yanada
chuqurroq o‘rganilmoqda.
XXI asr boshlaridan boshlab, global tilshunoslik ilm-fanida nutqiy aktlar
nazariyasiga e’tibor sezilarli darajada ortdi. Xususan, 2005-yildan keyingi davrda
sintaktik-stilistik figuralarning turli tildagi nutqiy aktlarda ifodalanish usullari keng tadqiq
qilina boshlandi. Shu o‘rinda, o‘zbek va ingliz tillarini qiyosiy o‘rganish orqali ular
orasidagi o‘xshashlik va tafovutlarni aniqlash masalasi alohida dolzarblik kasb etdi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
258
2010-yillarga kelib, lingvistik pragmatika va stilistika sohasida yangi yondashuvlar
paydo bo‘ldi. Ayniqsa, 2015-yilda nutqiy aktlar nazariyasining til va madaniyat o‘zaro
ta’siri bilan bog‘liq jihatlarini o‘rganishga doir ilmiy ishlanmalar ortib bordi. Mazkur
yondashuvlar sintaktik va stilistik figuralarning kommunikativ qiymatini aniqlashda
muhim vositaga aylandi.
2020-yildan boshlab raqamli texnologiyalar yordamida tilshunoslik tadqiqotlari
yangi bosqichga ko‘tarildi. Ushbu davrda o‘zbek va ingliz tillarida sintaktik-stilistik
figuralarning nutqiy aktlar doirasidagi ifodalari sun’iy intellekt va korpus lingvistikasi
yordamida tahlil qilina boshladi. Natijada, bu til birliklarining dinamik jihatlarini aniqlash
va ularning kommunikativ samaradorligini baholash imkoniyati paydo bo‘ldi.
Mazkur ishda o‘zbek va ingliz tillarida sintaktik-stilistik figuralarning nutqiy
aktlarda ifodalanishi, ularning mantiqiy, semantik va stilistik vazifalari qiyosiy tahlil
qilinadi. Shuningdek, bu figuralarning tilshunoslikdagi nazariy va amaliy ahamiyati
haqida xulosa chiqariladi.
METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi sintaktik-stilistik figuralarning
nutqiy aktlarda ifodalanishini chuqur o‘rganish uchun bir qator lingvistik metodlardan
foydalanildi. Ushbu metodlar tadqiqotning ilmiy asoslangan, puxta va aniq xulosalarga
ega bo‘lishini ta'minlashga xizmat qiladi.
Birinchi navbatda, deskriptiv metod qo‘llanilib, tadqiqot ob’ekti bo‘lgan figurativ
qurilmalar tahlil qilindi. Ushbu metod yordamida o‘zbek va ingliz tillaridagi sintaktik-
stilistik figuralarning umumiy tuzilishi va funksiyalari batafsil tasvirlandi. Shuningdek,
kontrastiv tahlil usuli tadqiqotning muhim qismi sifatida ishlatildi. Bu usul orqali ikki tilni
qiyoslash natijasida figurativ vositalarning farqli va o‘xshash tomonlari aniqlandi, bu esa
tillararo o‘zaro bog‘liqlikni yoritishda muhim ahamiyat kasb etdi.
Korpus lingvistikasi usuli tadqiqotning empirik qismida asosiy o‘rinni egalladi.
Ushbu usul yordamida milliy va xalqaro matnlar bazasi tahlil qilinib, real kontekstda
sintaktik-stilistik figuralarning qo‘llanish holatlari o‘rganildi. Bu esa tadqiqotni aniq va
dalillarga boy qilgan muhim omil bo‘ldi. Shu bilan birga, figurativ vositalarning nutqiy
aktlarda qanday semantik va pragmatik ahamiyatga ega ekanligi maxsus semantik va
pragmatik tahlil orqali ochib berildi.
Sintaktik-stilistik figuralar adabiy va poetik matnlarda o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Shu sababli, lingvopoetik tahlil tadqiqotda muhim o‘rin egalladi. Ushbu metod yordamida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
259
figurativ vositalarning badiiy va estetik jihatlari chuqur o‘rganilib, ularning stilistik
imkoniyatlari tahlil qilindi. Bundan tashqari, kontekstual tahlil orqali figurativ
vositalarning ijtimoiy va madaniy kontekstdagi funksiyalari hamda kommunikativ
vazifalari aniqlandi.
Statistik usul tadqiqotning miqdoriy tahlil qismini tashkil etdi. Bu usul yordamida
aniqlangan figurativ vositalarning chastotasi hisoblanib, o‘zbek va ingliz tillarida ularning
qo‘llanish tendensiyalari aniqlab berildi. Oxirida esa kompleks yondashuv asosida barcha
metodlar birgalikda qo‘llanilib, tadqiqot muammosi keng va chuqur yoritildi.
Mazkur metodlar uyg‘unligi orqali tadqiqotning maqsad va vazifalari
muvaffaqiyatli amalga oshirilib, lingvistik tahlilning muhim masalalari bo‘yicha aniq
xulosalar chiqarishga erishildi.
NATIJALAR
Ushbu tadqiqot doirasida olib borilgan kuzatishlar va tahlillar orqali o‘zbek hamda
ingliz tillarida sintaktik-stilistik figuralar nutqiy aktlarda muhim o‘rin tutishi aniqlandi.
Xususan, ushbu figuralarni qo‘llashning asosiy maqsadi ma’lumotning ta’sirchanligi va
ifodaliligi darajasini oshirish ekanligi ko‘rsatib o‘tildi. O‘zbek tilida ko‘proq xalqona
ifodalar, ritorik so‘roqlar va parallelizm kabi figuraviy vositalar faol qo‘llanilsa, ingliz
tilida inversiya, antiteza va anaforalarning keng qo‘llanilishi kuzatildi. Bu ikki til
o‘rtasidagi lingvistik va madaniy o‘ziga xosliklarni ochib berdi.
Tadqiqot davomida ingliz tilidagi nutqiy aktlarda stilistik figuralarni qo‘llash
odatda rasmiy va yozma uslubda ko‘proq uchrashi ma’lum bo‘ldi. Bu holat, ayniqsa,
siyosiy nutqlar, akademik ma’ruzalar va adabiy asarlarda kuzatildi. O‘z navbatida, o‘zbek
tilida figuraviy uslublarning og‘zaki nutqda, xususan, folklor, she’r va hikoyalarda keng
qo‘llanilishi aniqlandi. Bu esa o‘zbek madaniyati va tilining og‘zaki ifoda uslublariga boy
ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek, tadqiqot sintaktik-stilistik figuralar vositasida tinglovchilarning
e’tiborini jalb qilish, emotsional ta’sir o‘tkazish va nutqning muayyan ma’nosini
kuchaytirish maqsadida nutqiy aktlarning ijtimoiy va madaniy jihatlarga bog‘liqligini
ta’kidladi. O‘zbek va ingliz tillaridagi figuraviy vositalarning qo‘llanilishi orasidagi
farqlar bu tillarning har birining o‘ziga xos mantiqiy va semantik xususiyatlarini ochib
berdi.
Umuman olganda, natijalar shuni ko‘rsatdiki, sintaktik-stilistik figuralar har ikki
tilda ham tilning boyligi va ma’no ifodalash qudratini oshiradi. Ingliz tilida aniqlik va
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
260
strukturaviy mustahkamlik asosiy ahamiyat kasb etsa, o‘zbek tilida esa obrazlilik va
hissiyotning chuqur ifodalanishi ustuvorlik qilishi aniqlangan. Ushbu natijalar har ikkala
tilning stilistik va kommunikativ xususiyatlarini yanada chuqurroq o‘rganishga imkon
yaratdi.
Jadval: 1 Ingliz va o‘zbek tillaridagi sintaktik-stilistik figuralar
Figura turi
Ingliz tilidagi misol
O‘zbek tilidagi misol Foiz
(%)
Parallelizm
"I came, I saw, I
conquered."
"Biz ishlaymiz, biz
kurashamiz."
35%
Takrorlash
"Never, never, never give
up."
"O‘qi, o‘qi va yana
o‘qi."
25%
Qarama-qarshilik
"It was the best of times, it
was the worst of times."
"U keldi, lekin ketishni
istamadi."
20%
Intensifikatsiya
"Absolutely amazing!"
"Haqiqatan ham zo‘r!" 10%
Xitoblar
"Oh, what a beautiful
morning!"
"Ey, qanday ajoyib
tong!"
10%
QO‘LLANISH KONTEKSTI
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sintaktik-stilistik figuralar ikki tilda ham turli
kontekstlarda qo‘llaniladi:
Badiiy matnlar:
Obraz yaratish va emotsional ta’sirni kuchaytirish.
Misol (ingliz tili): "He ran faster and faster, yet he couldn’t escape."
Misol (o‘zbek tili): "U tezroq va tezroq yugurdi, lekin qochib qutula olmadi."
Ommaviy axborot vositalari:
Diqqatni jalb qilish va matnni ta’sirchan qilish.
Misol (ingliz tili): "Breaking news: A storm is coming!"
Misol (o‘zbek tili): "Yangilik: Kuchli bo‘ron yaqinlashmoqda!"
Nutqiy aktlar:
Hissiyotlarni ifodalash va auditoriya e‘tiborini tortish.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
261
Misol (ingliz tili): "Oh, what a tragedy!"
Misol (o‘zbek tili): "Voy, qanday fojia!"
Uslubiy va semantik xususiyatlar.
Sintaktik-stilistik figuralar ikki tilda ham o‘ziga
xos uslubiy vazifalarni bajaradi:
Ingliz tili:
Sintaktik-stilistik figuralar tez-tez xalqaro kontekstni aks ettiruvchi
global madaniyat va hodisalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, "Yes, we can!" iborasi
motivatsion ma’no yuklaydi.
O‘zbek tili:
Stilistik figuralar milliy qadriyatlar va tarixiy hodisalarni aks ettirishda
muhim rol o‘ynaydi. Masalan, "El-yurt obod bo‘lsa, davlat mustahkam bo‘ladi."
Emotsional va ekspressiv ta’sir
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, sintaktik-stilistik figuralar matnning emotsional
va ekspressiv kuchini oshirishga yordam beradi:
Ingliz tili:
"What a breathtaking view!"
O‘zbek tili:
"Qanday hayratlanarli manzara!"
XULOSA
Mazkur tadqiqot natijalari o‘zbek va ingliz tillarida sintaktik-stilistik figuralarning
nutqiy aktlarda ifodalanishi tildagi kommunikativ va estetik imkoniyatlarni ochib
berishini tasdiqladi. O‘zbek tilida stilistik figuralarning folklor va og‘zaki nutq madaniyati
orqali tinglovchiga emotsional ta’sir o‘tkazishga qaratilgani aniqlangan bo‘lsa, ingliz
tilida ularning rasmiy va yozma nutqda argumentativ va mantiqiy ta’sirni kuchaytirish
maqsadida qo‘llanilishi kuzatildi. Bu esa har ikkala tilning madaniy asoslari va uslubiy
tamoyillaridagi farqlarni yorqin namoyon etdi.
Tadqiqot davomida stilistik figuralar vositasida tinglovchi e’tiborini jalb qilish,
ma’lumotni samarali etkazish va kommunikativ maqsadlarni amalga oshirish tilning
universal funksiyasi ekani tasdiqlandi. Ingliz tilidagi inversiya va antitezaning rasmiy
nutqni aniqlik va tuzilmaviy mustahkamlik bilan ta’minlashi, o‘zbek tilidagi parallelizm
va ritorik so‘roqlarning obrazlilikni kuchaytirishi ikki tilning o‘ziga xosligi va boyligini
ko‘rsatadi.
Umuman olganda, sintaktik-stilistik figuralar har ikkala tilning o‘ziga xos ma’no
ifodalash imkoniyatlarini boyitib, tinglovchi va o‘quvchiga chuqur ta’sir o‘tkazish
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
262
imkonini beradi. Ushbu xulosa tilshunoslik va stilistika sohasidagi keyingi tadqiqotlarga
zamin yaratadi hamda o‘zbek va ingliz tillarining lingvistik xususiyatlarini yanada
chuqurroq o‘rganish uchun yangi yo‘nalishlarni belgilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
2. Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. (2014). Introduction to Functional
Grammar.
3. Bug‘onov, A. (1983). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. 4. Muminov, N. (1995). Til va
uslubiyat asoslari.
5. Leech, G. N., & Short, M. H. (2007). Style in Fiction: A Linguistic Introduction
to English Fictional Prose.
6. Karimov, R. (2010). Nutq madaniyati va stilistika.
7. Widdowson, H. G. (2007). Discourse Analysis.
8. Mahmudov, N., & Sa’dullayeva, M. (2006). O‘zbek tili stilistikasi.
10. Yusupov, M. (2008). O‘zbek tili morfologiyasi va sintaksisi.
