ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
289
SURXONDARYO VILOYATIDA MAHALLIY BUDJETLAR DAROMADLARI
TARKIBI VA ULARNI SHAKLLANTIRISHNING HOLATI TAHLILI
Salomova Muyassar Fayzullayevna
Termiz davlat universiteti, Iqtisodiyot (tarmoqlar va soxalar bo’yicha) mutaxassisligi
2-bosqich magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida mahalliy budjet daromadlari tarkibi va
ularni shakllantirishning holati o‘rganiladi. Viloyatning moliyaviy manbalari, mahalliy
daromadlarni shakllantirishdagi asosiy manbalar va ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
Shuningdek, mahalliy budjetlar tarkibini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqiladi.
Kalit so’zlar.
Mahalliy budjet, daromad tarkibi, Surxondaryo viloyati, moliyaviy
manbalar, daromadlarni shakllantirish.
Abstract
This article studies the structure of local budget revenues and the state of their
formation in Surkhandarya region. The financial sources of the region, the main sources
of local revenue formation and their effectiveness are analyzed. Also, proposals are
developed to improve the structure of local budgets.
Keywords.
Local budget, revenue structure, Surkhandarya region, financial
sources, revenue generation.
KIRISH
Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy hududi bo‘lib, o‘ziga xos ijtimoiy-
iqtisodiy xususiyatlarga ega. Hududning barqaror rivojlanishi uchun mahalliy budjet
daromadlarining shakllanishi va ulardan oqilona foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada viloyatda mahalliy budjet daromadlari manbalarining tahlili va ularni
shakllantirishning dolzarb masalalari yoritiladi.
Mahalliy budjetlar davlat moliyasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u hududiy
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning moliyaviy asosini tashkil etadi. Surxondaryo viloyatida
mahalliy budjetlarning daromadlari va ularni shakllantirish holatini tahlil qilish ushbu
hududning iqtisodiy barqarorligini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
290
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mahalliy budjetlar daromadlari tarkibi bo‘yicha bir qancha ilmiy ishlarda
O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribalari ko‘rib chiqilgan. Iqtisodchi olimlar
mahalliy daromadlarning asosiy manbalarini, ularning hududiy rivojlanishdagi rolini
o‘rganishgan. Surxondaryo viloyatida ham mahalliy daromadlarni shakllantirishda soliq
tushumlari, davlat subsidiya va grantlari, shuningdek, boshqa daromadlar muhim o‘rin
tutadi.
Tadqiqotda statistik tahlil, hududiy ma’lumotlar tahlili va solishtirma usullar
qo‘llanildi. Viloyat mahalliy budjetining daromad manbalari o‘rganilib, ularning
shakllantirishdagi mavjud holatlar tahlil qilindi. Surxondaryo viloyati uchun moliyaviy
resurslarning qanday taqsimlanishi hamda ularning samaradorligi o‘rganildi.
NATIJALAR
Surxondaryo viloyatida mahalliy budjet daromadlari asosan soliq tushumlari va
davlat subsidiyalaridan tashkil topgan. Biroq, soliq bazasining torligi va norasmiy
iqtisodiyotning yuqori darajasi mahalliy budjet daromadlarini oshirishga to‘sqinlik
qilmoqda. Shuningdek, davlat tomonidan ajratiladigan subsidiyalar viloyat iqtisodiyotini
qo‘llab-quvvatlasa-da, ularning samaradorligini oshirish lozim.
Surxondaryo viloyatining mahalliy budjet daromadlari quyidagi asosiy
manbalardan shakllanadi:
1.
Soliq tushumlari
:
o
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i
o
Yuridik shaxslarning foyda solig‘i
o
QQS va aksiz solig‘i
o
Mulk solig‘i
o
Yer solig‘i
2.
Davlat boji va yig‘imlari
:
o
Notarial harakatlar uchun bojlar
o
Davlat ro‘yxatidan o‘tish uchun yig‘imlar
o
Transport vositalari bo‘yicha yig‘imlar
3.
Davlat subsidiyalari va transferlar
:
o
Respublika budjetidan ajratiladigan mablag‘lar
o
Ijtimoiy dasturlar uchun grant va subsidiyalar
4.
Mahalliy davlat mulkidan tushumlar
:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
291
o
Davlat mulkidan ijara to‘lovlari
o
Korxonalardan olinadigan dividendlar
Mahalliy budjet daromadlarini shakllantirish holati
Surxondaryo viloyatida mahalliy budjet daromadlarini shakllantirish quyidagi
omillar ta’sirida yuzaga keladi:
•
Soliq solish bazasining kengayishi
– yangi ishlab chiqarish korxonalari va
tadbirkorlik subyektlarining ko‘payishi natijasida daromadlar oshmoqda.
•
Qishloq xo‘jaligi va turizm sohasi rivojlanishi
– agrar sektor va turizmning
mahalliy budjetga qo‘shayotgan hissasi ortib bormoqda.
•
Mahalliy soliq imtiyozlari
– kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida berilayotgan soliq imtiyozlari daromadlarni qisqartirishi mumkin.
•
Respublika budjetidan transferlar hajmi
– viloyat o‘zining moliyaviy
mustaqilligini ta’minlash uchun subsidiya va grantlarga bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
1-jadval. Surxondaryo viloyati mahalliy budjeti daromadlarining tarkibi va ulushi
foizlarda aks ettirilgan
Daromad Manbalari
Foiz ulushi (%)
Umumdavlat soliqlari bo'yicha ajratmalar
40
Mahalliy soliqlar va yig'imlar
20
Davlat bojlari va jarimalar
10
Davlat mulkini ijaraga berish
8
Transfertlar
15
Boshqa tushumlar
7
Surxondaryo viloyatining mahalliy budjeti daromadlari tarkibi va ularni
shakllantirish holatini tahlil qilish uchun mavjud ma'lumotlarga tayanamiz.
1. Mahalliy budjet daromadlari tarkibi
Surxondaryo viloyatining 2023-yilgi mahalliy budjeti tasdiqlangan qarorga ko'ra,
viloyat budjeti daromadlari quyidagi manbalardan shakllantiriladi:
Umumdavlat soliqlari bo'yicha ajratmalar: Bu soliqlar viloyat budjetiga ajratmalar
shaklida o'tkaziladi.
Mahalliy soliqlar va yig'imlar: Viloyat hududida to'planadigan soliqlar va yig'imlar
to'liq hajmda mahalliy budjetga yo'naltiriladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
292
Davlat bojlari va jarimalar: Qonun hujjatlarida belgilangan miqdorlarda davlat
bojlari va jarimalaridan tushgan mablag'lar.
Davlat mulkini ijaraga berishdan tushumlar: Davlat mulkini ijaraga berish orqali
olingan daromadlar.
Boshqa tushumlar: Qonun hujjatlarida belgilangan boshqa daromad manbalari.
Shuningdek, respublika budjetidan ajratiladigan tartibga soluvchi budjetlararo
transfertlar ham viloyat budjetining muhim daromad manbalaridan biridir.
2. Mahalliy budjet daromadlarini shakllantirish holati
Surxondaryo viloyatining mahalliy budjeti daromadlarini shakllantirishda quyidagi
holatlar kuzatiladi:
Soliq tushumlari: Viloyatning iqtisodiy faolligi va soliq bazasiga bog'liq holda
umumdavlat soliqlaridan ajratmalar va mahalliy soliqlar orqali daromadlar shakllanadi.
Transfertlar: Mahalliy budjetning xarajatlarini qoplash maqsadida respublika
budjetidan ajratiladigan transfertlar muhim rol o'ynaydi.
Boshqa daromad manbalari: Davlat mulkini ijaraga berish, davlat bojlari va
jarimalar kabi manbalar orqali qo'shimcha daromadlar olinadi.
Umuman olganda, Surxondaryo viloyati mahalliy budjeti daromadlari tarkibi turli
manbalardan shakllanadi va ularni shakllantirishda viloyatning iqtisodiy faolligi, soliq
siyosati va respublika budjeti bilan o'zaro munosabatlar muhim ahamiyatga ega.
XULOSA
Surxondaryo viloyatida mahalliy budjet daromadlarining tarkibi turli manbalardan
shakllansa-da, ularni yanada kengaytirish va samaradorligini oshirish zarur. Soliq bazasini
kengaytirish, yangi iqtisodiy manbalar yaratish va davlatning qo‘shimcha moliyaviy
ko‘magini jalb qilish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi lozim. Bu hududning
barqaror rivojlanishi va iqtisodiy mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, Surxondaryo viloyatining mahalliy budjeti
daromadlarining asosiy qismini soliq tushumlari tashkil etadi. Biroq, mahalliy
daromadlarning ko‘payishini ta’minlash uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:
•
Soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish
– soliq to‘lovchilarni
rag‘batlantirish va yashirin iqtisodiyotni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni
kuchaytirish;
•
Investitsiyalarni jalb qilish
– yangi ishlab chiqarish korxonalarini ochish
va sanoat zonalarini rivojlantirish orqali daromad bazasini kengaytirish;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-1
293
•
Tashqi moliyaviy manbalarni jalb qilish
– xalqaro grant va kreditlardan
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish;
•
Turizm va qishloq xo‘jaligini qo‘llab-quvvatlash
– bu sohalarni
rivojlantirish orqali mahalliy daromadlarni ko‘paytirish.
Ushbu tahlil Surxondaryo viloyati mahalliy budjetining moliyaviy barqarorligini
oshirish va hudud iqtisodiyotini rivojlantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Karimov, I. (1995). O‘zbekistonning iqtisodiy islohotlari. Tashkent:
O‘zbekiston.
2.
Xudoyberdiyev, B. (2020). Mahalliy budjetlar tarkibi va ulardan foydalanish.
Tashkent: Moliyachi.
3.
World Bank Group (2021). Subnational Budgets and Economic
Development.
