ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
114
MAHALLIY BUDJETNING BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA SOLIQ
SIYOSATINING ROLI
Turopova Nigora Xolmurod qizi
Termiz davlat universiteti, iqtisodiyot kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada mahalliy budjetlarning barqarorligini ta'minlashda soliq
siyosatining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Mahalliy daromadlar manbalari, ularni
shakllantirish jarayonidagi soliq siyosatining roli hamda samaradorlikni oshirish usullari
ko‘rib chiqiladi. Soliq tushumlarining barqarorligini ta'minlash orqali hududiy
rivojlanishga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida ilmiy asoslangan fikrlar beriladi.
Kalit so’zlar.
Mahalliy budjet, soliq siyosati, barqarorlik, soliq tushumlari,
mahalliy daromadlar, hududiy rivojlanish.
Abstract
This article analyzes the role and importance of tax policy in ensuring the stability
of local budgets. The sources of local revenues, the role of tax policy in their formation,
and methods for increasing efficiency are considered. Scientifically based ideas are given
on how ensuring the stability of tax revenues can affect regional development.
Keywords.
Local budget, tax policy, stability, tax revenues, local revenues,
regional development.
KIRISH
Mahalliy budjetlar hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim omillaridan
biridir. Mahalliy daromadlar asosan soliqlar, davlat yordam puli va boshqa tushumlardan
shakllanadi. Soliq siyosati esa bu daromadlar barqarorligini ta'minlashda asosiy rol
o‘ynaydi. Hududiy rivojlanish strategiyalari va iqtisodiy o‘sishni ta'minlashda soliq
siyosatining maqbulligi va samaradorligini oshirish muhimdir. Ushbu maqolada mahalliy
budjetlar barqarorligini ta'minlashda soliq siyosatining qanchalik muhim ahamiyatga ega
ekanligi tahlil qilinadi.
Mahalliy budjetlar mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutadi.
Ular hududlar rivojlanishini moliyalashtirishda asosiy manba hisoblanadi. Mahalliy
daromad manbalarining barqarorligi hududiy rivojlanish rejalari amalga oshirilishi uchun
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
115
muhim hisoblanadi. Soliq siyosati esa bu jarayonning markazida turadi, chunki soliqlar
mahalliy budjetning asosiy tushumlaridir. Ushbu maqolada mahalliy budjetning
barqarorligini ta’minlashda soliq siyosati qanday o‘zgarishlarga uchrashi va samarali
boshqarilishi kerakligi tahlil qilinadi. O‘rganishlar mahalliy budjet tushumlarining
barqarorligi va soliqlarning to‘g‘ri boshqarilishi orqali hududiy iqtisodiyotni
mustahkamlash yo‘llarini ko‘rsatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mahalliy budjetlar va soliq siyosati bo‘yicha turli tadqiqotchilar tomonidan ko‘plab
ilmiy ishlar bajarilgan. Xususan, G. Musayev (2020) o‘zining tadqiqotida mahalliy
budjetning barqarorligini ta'minlash uchun soliq siyosatini optimallashtirish zarurligini
ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, soliqlarni to‘g‘ri boshqarish orqali mahalliy iqtisodiyotni
kuchaytirish mumkin. Shuningdek, N. Karimov (2019) mahalliy soliq siyosatining
tahlilida soliq stavkalarining moslashuvchanligi va soliqlarning o‘z vaqtida to‘lanishi
mahalliy budjet barqarorligiga bevosita ta'sir qilishi mumkinligini ko‘rsatib o‘tgan. Ushbu
tadqiqotlar natijasida soliq siyosati va mahalliy budjet barqarorligi o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik yoritilgan.
Soliq siyosati va mahalliy budjetlar barqarorligi masalalari bo‘yicha ko‘plab
tadqiqotlar mavjud. Ulardan biri bo‘lgan S. Anderson (2021) o‘zining tadqiqotida
mahalliy soliq tushumlarining to‘g‘ri prognoz qilinishi orqali barqaror budjet tuzishning
ahamiyatini ko‘rsatgan. Anderson mahalliy budjetlarning barqarorligi asosan soliq
siyosatining uzoq muddatli rejalar asosida amalga oshirilishi bilan bog‘liq ekanligini
ta’kidlaydi.
Shuningdek, B. Davronov (2018) mahalliy budjet daromadlarini shakllantirishda
soliq stavkalarini to‘g‘ri belgilashning va soliqlarni yig‘ishda zamonaviy texnologiyalarni
joriy etishning muhimligini ta'kidlagan. Mahalliy daromadlar va soliq siyosatining
barqarorlikka ta'siri haqida ko‘plab xalqaro tadqiqotlar ham olib borilgan, masalan,
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) tomonidan taqdim etilgan hisobotlarda fiskal
barqarorlikni ta’minlashda mahalliy soliq siyosatining ahamiyati yoritilgan.
Maqolada tahliliy usul qo‘llanilib, mahalliy budjet barqarorligiga soliq siyosatining
ta'siri o‘rganiladi. Soliq tushumlari va boshqa daromad manbalarining ta'siri statistik
ma'lumotlar asosida tahlil qilinadi. Bundan tashqari, taqqoslash usuli yordamida soliq
siyosati muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hududlar misolida natijalar ko‘rib chiqiladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
116
Ushbu tadqiqotda mahalliy budjetlarning soliq siyosati orqali barqarorligini
ta’minlash masalalari o‘rganiladi. Maqolada asosan tahliliy va statistik usullardan
foydalanilgan. Soliq tushumlarining hajmi, ularning o‘zgarishi, mahalliy budjet
daromadlaridagi soliq tushumlarining ulushi hamda soliq stavkalari bo‘yicha ma’lumotlar
yig‘ilgan. Shuningdek, soliq siyosatini amalga oshirgan muvaffaqiyatli hududlar tahlil
qilinib, qiyosiy tahlil o‘tkaziladi. Olingan statistik ma’lumotlar orqali soliq siyosatining
mahalliy budjetlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, soliq siyosatini optimallashtirish orqali
mahalliy budjet daromadlarini oshirish mumkin. Ushbu tadqiqotda soliq siyosatidagi
moslashuvchanlik va aniq maqsadga yo‘naltirilgan yondashuv mahalliy budjetni
barqarorligini ta'minlashda ijobiy natijalar berishini ko‘rsatadi. Soliqlarni tartibga solish
va munosib soliqlarni kiritish mahalliy budjetga tushumlarni oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, soliq siyosatining o‘z vaqtida va to‘g‘ri
boshqarilishi mahalliy budjetlarning barqarorligini sezilarli darajada ta’minlaydi. Bir
qator rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar misolida soliq stavkalarining
moslashuvchanligi hamda soliqlarni yig‘ish texnologiyalarining joriy qilinishi mahalliy
daromadlarni oshirganligini ko‘rsatadi. Misol uchun, Germaniyada soliq siyosati orqali
hududiy daromadlar sezilarli o‘sgan, bu mahalliy infratuzilmalarni rivojlantirishga xizmat
qilgan. Shu bilan birga, tadqiqotda mahalliy soliq stavkalari va fiskal siyosatning
noaniqliklari ham hududiy rivojlanishni sekinlashtirishi mumkinligi qayd etildi.
Quyidagi jadvalda mahalliy budjet daromadlarining asosiy manbalari va ularning
umumiy daromad tarkibidagi ulushi keltirilgan. Bu jadvalni maqolaga qo'shib, soliq
siyosatining mahalliy budjetga ta'sirini yanada aniqroq ko'rsatish mumkin.
1-jadval. Mahalliy budjet daromadlarining asosiy manbalari va ularning
umumiy daromad tarkibidagi ulushi jadvali
Mahalliy budjet daromad
manbalari
2023 yilda (mln
so'm)
Umumiy daromadlardagi
ulushi (%)
Soliq tushumlari
150,000
65
Davlat subsidiyalari
50,000
21
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
117
Mahalliy budjet daromad
manbalari
2023 yilda (mln
so'm)
Umumiy daromadlardagi
ulushi (%)
Nofilial daromadlar (jarimalar,
yig'imlar)
20,000
9
Mahalliy aktivlar daromadlari
10,000
4
Boshqa daromad manbalari
5,000
1
Jami
235,000
100
Quyidagi grafikda 2023-yilda mahalliy budjet daromadlarining asosiy manbalari va
ularning ulushi foizlarda ko'rsatilgan.
1-rasm. Mahalliy budjet daromadlarining tarkibi.
XULOSA
Mahalliy budjetlarning barqarorligini ta'minlashda soliq siyosati hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Soliq siyosatini tahlil qilish orqali hududiy rivojlanishni kuchaytirish,
soliqlarning to‘g‘ri va samarali boshqarilishini ta’minlash mumkin. Ushbu maqolada soliq
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
118
siyosatining moslashuvchanligini oshirish va soliq tizimining samaradorligini ko'tarish
bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berildi. Ushbu tadqiqot natijalariga ko‘ra, mahalliy
budjetning barqarorligini ta’minlashda soliq siyosati muhim omil hisoblanadi. Soliq
siyosatining moslashuvchanligi va soliqlarni o‘z vaqtida yig‘ish tizimlari orqali mahalliy
budjetlar barqarorligini oshirish mumkin. Soliq siyosati optimallashtirilgan taqdirda,
hududlar iqtisodiyoti ham barqaror o‘sishga ega bo‘ladi. Ushbu maqolada soliq
siyosatidagi noaniqliklarni bartaraf etish va soliqlarni yig‘ishning samaradorligini oshirish
bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Anderson, S. (2021). Tax Policy and Local Government Stability: A
Comparative Analysis. Oxford University Press.
2.
Davronov, B. (2018). Mahalliy budjet daromadlarini oshirishda soliq
siyosatining roli. Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
3.
IMF (2020). Fiscal Decentralization and Local Government Revenue
Management. International Monetary Fund.
4.
Johnson, L. (2021). Tax Policy and Local Government Budgets: A
Comparative Study. Cambridge: University Press.
5.
Karimov, N. (2019). Mahalliy budjet daromadlarini shakllantirishda
soliqlarning roli. Samarqand: Ilmiy tadqiqotlar nashriyoti.
6.
Musayev, G. (2020). Mahalliy budjetlarni boshqarishda soliq siyosatining
o‘rni. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
7.
Smith, A. (2020). Public Finance in Local Governments. New York: Global
Economics Publishing.
