ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
135
BUYRAKLARDA URAT TOSHLARINI XOSIL BO‘LISHI VA DAVOLASH
YO‘LLARI
Djurakulova Azizaxon Karshiyevna
Boltayeva Zaynab Qulmat qizi
Email-zaynabboltayeva06@gmail.com
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti
Аnnotatsiya:
siydik kislotasi nefrolitiazi, buyrak tosh kasalligi ning bir shakli,
buyraklarda siydik kislotasi kristallarining to'planishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu
kristallar toshlarga to'planib, og'riqli va potentsial takrorlanadigan siydik yo'llarining
obstruktsiyalariga olib kelishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
siydik kislotasi, nefrolitiaz, buyrak tosh, kristallar, og'riq, potentsial,
obstruktsiyalar.
Резюме
: Мочекислый нефролитиаз — форма почечнокаменной болезни,
обусловленная накоплением кристаллов мочевой кислоты в почках. Эти кристаллы
могут накапливаться в камн ях, вызывая болезненные и потенциально
повторяющиеся обструкции мочевыводящих путей.
Ключевые слова:
мочевая кислота, нефролитиаз, камни в почках, кристаллы, боль,
потенциал, обструкция.
Abstract
: Uric acid nephrolithiasis, a form of kidney stone disease, is caused by the
accumulation of uric acid crystals in the kidneys. These crystals can form stones, causing
painful and potentially recurrent urinary tract obstructions.
Keywords:
uric acid, nephrolithiasis, kidney stones, crystals, pain, potential, obstructions.
Siydik tarkibida ko'plab erigan minerallar va tuzlar mavjud. Agar siydikda ushbu
minerallar va tuzlar yuqori bo'lsa, siz toshlarni hosil qilishingiz mumkin. Buyrak toshlari
kichikdan boshlanishi mumkin, lekin kattalashib, hatto buyrakning ichki bo'shliq
tuzilmalarini to'ldirishi mumkin. Ba'zi toshlar buyrakda qoladi va hech qanday muammo
tug'dirmaydi. Ba'zida buyrak toshlari siydik pufagidan, buyrak va siydik pufa gi orasidagi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
136
naychadan pastga tushishi mumkin. Agar tosh siydik pufagiga etib borsa, u siydik bilan
tanadan tashqariga chiqishi mumkin. Agar tosh siydik yo'liga kirib qolsa, u buyrakdan
siydik oqimini to'sib qo'yadi va og'riq keltiradi.
Buyraklar va siydik tizimi
Buyraklar tanadagi suyuqlik va kimyoviy darajalarni boshqaradigan musht
o'lchamdagi organlardir. Aksariyat odamlarda ikkita buyrak bor, umurtqa pog'onasining
har ikki tomonida jigar, oshqozon, oshqozon osti bezi va ichaklar orqasida. Sog'lom
buyraklar qondan chiqindilarni tozalaydi va ularni siydik bilan olib tashlaydi. Ular
qondagi natriy, kaliy va kaltsiy darajasini nazorat qiladi. Buyraklar, siydik yo'llari va
siydik pufagi siydik yo'llarining bir qismidir. Siydik chiqarish yo'llari organizmda si ydik
hosil qiladi, tashiydi va saqlaydi. Buyraklar siydikni suvdan va tanangizning
chiqindilaridan hosil qiladi. Keyin siydik siydik yo'llari orqali siydik pufagiga tushadi va
u erda saqlanadi. Siydik tanangizni siydik yo'llari orqali tark etadi. Buyrak toshlari
buyrakda hosil bo'ladi. Ba'zi toshlar buyrakdan siydik yo'liga o'tadi. Siydik chiqarish
yo'llari buyraklardan siydik pufagiga olib boradigan naychalardir. Agar tosh buyrakdan
chiqib, siydik yo'liga tiqilib qolsa, u siydik yo'li tosh deb ataladi.
Buyrak toshlari nimadan yasalgan?
Buyrak toshlari turli xil rang va turlarda bo'ladi. Ularga qanday munosabatda
bo'lishingiz va yangi toshlar paydo bo'lishini to'xtatishingiz qanday tosh turiga bog'liq.
Kaltsiy toshlari (toshlarning 80 foizi) Kaltsiy toshlari buyrak toshlarining eng keng
tarqalgan turidir. Kaltsiy toshlarining ikki turi mavjud: kaltsiy oksalat va kaltsiy fosfat.
Kaltsiy oksalat kaltsiy toshining eng keng tarqalgan turi hisoblanadi. Ba'zi odamlar
siydigida juda ko'p kaltsiy bor, bu ularning kal tsiy toshlari xavfini oshiradi. Siydikda
normal miqdorda kaltsiy bo'lsa ham, boshqa sabablarga ko'ra kaltsiy toshlari paydo
bo'lishi mumkin. Siydik kislotasi toshlari (toshlarning 5 -10 foizi) Urik kislotasi tanadagi
kimyoviy o'zgarishlar natijasida paydo bo'ladigan chiqindi mahsulotdir. Siydik kislotasi
kristallari kislotali siydikda yaxshi erimaydi va buning o'rniga siydik kislotasi toshini hosil
qiladi. Siydikning kislotaliligi quyidagilardan kelib chiqishi mumkin:
• Ortiqcha vaznli bo'lish
• Surunkali diareya
• 2-toifa diabet (yuqori qon shakar)
• Podagra
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
137
• Hayvonlar oqsiliga boy, meva va sabzavotlarga boy parhez
• Struvit/infeksion toshlar (toshlarning 10 foizi)
Struvit toshlari keng tarqalgan tosh turi emas. Ushbu toshlar surunkali siydik yo'llarining
infektsiyalari (UTI) bilan bog'liq. Ba'zi bakteriyalar siydikni kamroq kislotali va asosiy
yoki ishqoriy qiladi. Ishqoriy siydikda magniy ammoniy fosfat (struvit) toshlari hosil
bo'ladi. Bu toshlar ko'pincha katta, shoxlari bor va ular ko'pincha juda tez o' sadi.
Surunkali UTI bilan og'rigan odamlar, masalan, buyraklari yoki siydik pufagida uzoq
muddatli naychalari bo'lganlar yoki nevrologik kasalliklar (falaj, ko'p skleroz va orqa
miya bifida) tufayli siydik pufagining yomon bo'shatilishi bo'lgan odamlarda bu toshlar
paydo bo'lish xavfi yuqori. Sistin toshlari (toshlarning 1 foizidan kamrog'i)
Sistin - ma'lum oziq-ovqatlarda mavjud bo'lgan aminokislota; bu proteinning
qurilish bloklaridan biridir. Sistinuriya (siydikda juda ko'p sistin) kam uchraydigan, irsiy
metabolik kasallikdir. Bu buyraklar siydikdan sistinni qayta singdira olmaganida.
Siydikda ko'p miqdorda sistin bo'lsa, toshlar paydo bo'lishiga olib keladi. Toshlar
ko'pincha bolalikdan shakllana boshlaydi.
Simpomlar
Buyrak toshlarining umumiy belgilari orqa va yon tomonda o'tkir, krampli og'riqni o'z
ichiga oladi. Bu tuyg'u ko'pincha qorinning pastki qismiga yoki mozorga o'tadi. Og'riq
ko'pincha to'satdan boshlanadi va to'lqinlar shaklida keladi. Tana toshdan qutulishga
harakat qilganda, u kelishi va ket ishi mumkin. Buyrak toshining boshqa belgilariga
quyidagilar kiradi:
• Siydik chiqarishga bo'lgan kuchli ehtiyoj hissi.
• Tez-tez siyish yoki siyish paytida yonish hissi.
• Qon tufayli qoramtir yoki qizil rangli siydik. Ba'zida siydikda oddiy
ko'z bilan ko'rinmaydigan kichik miqdordagi qizil qon tanachalari mavjud.
• Ko'ngil aynishi va qayt qilish.
• Erkaklar uchun siz jinsiy olatni uchida og'riqni his qilishingiz mumkin.
Sabablari
Past siydik miqdori Buyrak toshlari uchun asosiy xavf omili doimiy past siydik
miqdoridir. Siydikning kam miqdori qattiq jismoniy mashqlar, ish yoki issiq joyda
yashash yoki etarli miqdorda suyuqlik ichmaslik natijasida suvsizlanish (tana
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
138
suyuqliklarining yo'qolishi) natijasida yuzaga kelishi mumkin. Siydik miqdori kam bo'lsa,
siydik konsentratsiyalangan va quyuq rangga ega. Konsentrlangan siydik tuzlarni eritib
turish uchun kamroq suyuqlik borligini anglatadi. Suyuqlikni ko'paytirish siydikdagi
tuzlarni suyultiradi. Shunday q ilib, tosh paydo bo'lish xavfini kamaytirishingiz mumkin.
Tosh hosil qiluvchi kattalar kuniga kamida 2,5 litr ( ⅔ gallon) siydik chiqarish uchun
etarli miqdorda suyuqlik ichishlari kerak. O'rtacha, bu kuniga taxminan 3 litr (100 untsiya)
suyuqlik iste'mol q iladi. Suv ichish uchun eng yaxshi suyuqlik bo'lsa-da, eng muhimi,
etarli miqdorda suyuqlik olishdir.
Parhez
Diyet ham tosh hosil bo'lish ehtimoliga ta'sir qilishi mumkin. Buyrakdagi kaltsiyli
toshlarning eng keng tarqalgan sabablaridan biri siydikda kalts iyning yuqori darajasidir.
Siydikdagi kaltsiyning yuqori darajasi tanangiz kaltsiyni qabul qilish usuli bilan bog'liq
bo'lishi mumkin. Bu har doim ham qancha kaltsiy iste'mol qilish bilan bog'liq emas.
Ratsiondagi kaltsiy miqdorini kamaytirish kamdan -kam hollarda toshlar paydo bo'lishini
to'xtatadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, dietada kaltsiyni cheklash suyak salomatligi
uchun yomon bo'lishi va buyrak toshlari xavfini oshirishi mumkin. Tibbiy yordam
ko'rsatuvchi provayderlar odatda siydikdagi kaltsiyni kamaytirish uchun odamlarga
dietali kaltsiyni cheklashni aytmaydilar. Ammo kaltsiy miqdori juda yuqori bo'lmasligi
kerak. Ratsiondagi kaltsiy miqdorini kamaytirish o'rniga, sizning shifokoringiz natriy
(tuz) iste'molini kamaytirish orqali siydikdagi kaltsiy darajasini kamaytirishga harakat
qilishi mumkin. Ratsionda juda ko'p tuz kaltsiy toshlari uchun xavf omilidir. Buning
sababi shundaki, juda ko'p tuz siydikga o'tib, kaltsiyni siydikdan va qonga qayta
so'rilishini oldini oladi. Ratsionda tuzni kamaytirish siydikdagi kaltsiyni kamaytiradi, bu
esa kaltsiy toshlarining paydo bo'lishi ehtimolini kamaytiradi. Oksalat eng keng tarqalgan
buyrak toshining (kaltsiy oksalat) tarkibiy qismi bo'lganligi sababli, oksalatga boy oziq -
ovqatlarni iste'mol qilish bu toshlarn ing paydo bo'lish xavfini oshirishi mumkin. Mol
go'shti, baliq, tovuq va cho'chqa go'shti kabi hayvonlarning oqsiliga boy parhez tanadagi
va siydikdagi kislota darajasini oshirishi mumkin. Yuqori kislota darajasi kaltsiy oksalat
va siydik kislotasi toshlar ining shakllanishini osonlashtiradi. Go'shtning siydik
kislotasiga bo'linishi ham kaltsiy va siydik kislotasi toshlarining paydo bo'lish ehtimolini
oshiradi.
Ichak holati
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
139
Diareya (masalan, Kron kasalligi yoki yarali kolit) yoki operatsiyalar (masalan,
oshqozonni aylanib o'tish operatsiyasi) keltirib chiqaradigan ichakning ba'zi kasalliklari
kaltsiy oksalat buyrak toshlarini hosil qilish xavfini oshirishi mumkin. Diareya tanadan
ko'p miqdorda suyuqlik yo'qotilishiga olib kelishi mumkin, bu siydik hajmini kamaytiradi.
Sizning tanangiz, shuningdek, ichakdan ortiqcha oksalatni o'zlashtirishi mumkin, natijada
siydikda ko'proq oksalat paydo bo'ladi. Siydikning past miqdori ham, siydik oksalatining
yuqori darajasi ham kaltsiy oksalat buyrak toshlarining paydo bo'li shiga yordam beradi.
Semirib ketish
Semirib ketish toshlar uchun xavf omilidir. Semirib ketish siydikdagi kislota darajasini
o'zgartirishi mumkin, bu esa tosh shakllanishiga olib keladi.
Tibbiy sharoitlar
Ba'zi tibbiy sharoitlar buyrak toshlari xavfini osh iradi. Kaltsiy metabolizmini
boshqaradigan bir yoki bir nechta paratiroid bezlarining anormal o'sishi qon va siydikda
yuqori kaltsiy miqdorini keltirib chiqarishi mumkin. Bu buyrak toshlariga olib kelishi
mumkin. Tanadagi kislota to'planishi bo'lgan distal buyrak tubulyar atsidoz deb
ataladigan yana bir holat buyraklardagi kaltsiy fosfat toshlari xavfini oshirishi mumkin.
Ba'zi noyob, irsiy kasalliklar, shuningdek, ayrim turdagi toshlarni ko'paytirishi mumkin.
Masalan, sistinuriya, ya'ni siydikdagi aminokislota sistinining haddan tashqari ko'pligi va
jigarda juda ko'p oksalat ishlab chiqaradigan birlamchi giperoksaluriya.
Dori-darmonlar
Ba'zi dorilar, kaltsiy va S vitamini qo'shimchalari tosh hosil bo'lish xavfini oshirishi
mumkin. O'zingiz qabul qilgan barc ha dori-darmonlar va qo'shimchalar haqida tibbiy
yordam ko'rsatuvchi provayderingizga ayting, chunki ular tosh paydo bo'lish xavfiga ta'sir
qilishi mumkin. Tibbiy yordam ko'rsatuvchi provayderingiz sizga aytmasa, ulardan hech
birini qabul qilishni to'xtatm ang.
Oila tarixi
Agar sizning oilangizda, masalan, ota -onangiz yoki aka -ukangizda tosh bo'lsa, buyrak
toshlari bo'lish ehtimoli ancha yuqori.
Diagnostika
"Jim" buyrak toshlari, hech qanday alomat keltirmaydigan toshlar ko'pincha tibbiy ko'rik
paytida rentgenogramma olinganda topiladi. Boshqa odamlarda tosh o'tayotganda
to'satdan og'riq paydo bo'lganda, toshlar tashxis qilinadi va tibbiy yordam kerak. Agar
odam siydikda qon (gematuriya) bo'lsa yoki to'satdan qorin yoki yon tomonda og'riqlar
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
140
bo'lsa, ultratovu sh yoki kompyuter tomografiyasi kabi testlar toshga tashxis qo'yishi
mumkin. Ushbu ko'rish testlari tibbiy yordam ko'rsatuvchi provayderga toshning
qanchalik katta ekanligini va qaerda joylashganligini aytadi. Toshga shubha bo'lsa, tez -
tez ERda kompyuter tomografiyasi qo'llaniladi. U tez va aniq tashxis qo'yishi mumkinligi
sababli qo'llaniladi.
Davolash
Davolash toshning turiga, uning qanchalik yomonligiga va simpomlar qancha vaqt davom
etganiga bog'liq. Tanlash uchun turli xil davolash usullari mavjud. Siz uchun eng yaxshisi
haqida tibbiy yordam ko'rsatuvchi provayderingiz bilan gaplashish muhimdir. Tosh o'z-
o'zidan o'tib ketishini kuting Ko'pincha siz toshning o'tishini kutishingiz mumkin.
Kichikroq toshlar kattaroq toshlarga qaraganda o'z -o'zidan o'tish ehtimoli ko'proq.
Toshning to'rt-olti haftagacha o'tishini kutish, agar og'riq bardoshli bo'lsa, infektsiya
belgilari bo'lmasa, buyrak to 'liq bloklanmagan va tosh o'tib ketishi mumkin bo'lgan
darajada kichik bo'lsa, xavfsizdir. Toshning o'tishini kutayotganda, siz normal miqdorda
suv ichishingiz kerak. Noqulaylik paydo bo'lganda sizga og'riq qoldiruvchi vositalar kerak
bo'lishi mumkin.
Dori-darmonlar
Ba'zi dorilar toshning o'tish ehtimolini oshirishi ko'rsatilgan. Shu sababli buyurilgan eng
keng tarqalgan dori bu tamsulosindir. Tamsulosin (Flomax) siydik yo'lini bo'shashtiradi,
bu toshning o'tishini osonlashtiradi. Toshdan o'tishni kutayotganda sizga og'riq va ko'ngil
aynishiga qarshi dori kerak bo'lishi mumkin.
Jarrohlik
Siydik yo'li yoki buyrakdan toshni olib tashlash uchun jarrohlik kerak bo'lishi
mumkin. Tosh o'tib ketmaydi. Og'riq toshning o'tishini kutish uchun juda katta. Tosh
buyraklar faoliyatiga ta'sir qiladi. Buyrakdagi kichik toshlar, agar ular og'riq yoki
infektsiyaga olib kelmasa, yolg'iz qolishi mumkin. Ba'zi odamlar kichik toshlarini olib
tashlashni afzal ko'rishadi. Ular toshning kutilmaganda o'ta boshlashi va og'riq
keltirishidan qo'rqishlari uchun shunday qilishadi. Buyrak toshlari siydikda takroriy
infektsiyalarga sabab bo'lsa yoki buyrakdan siydik oqishini to'sib qo'ysa, jarrohlik yo'li
bilan olib tashlanishi kerak. Bugungi kunda jarrohlik odatda kichik yoki hech qanday kes
malar (kesishlar), kichik og'riqlar va ishdan bo'shatishning minimal vaqtini o'z ichiga
oladi. Buyraklar yoki siydik yo'llaridagi toshlarni olib tashlash bo'yicha operatsiyalar
quyidagilardir:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
141
Shok to'lqinli litotripsi (SWL)
Shok to'lqinli litotripsiya (SWL) buyrak va siydik yo'llarida toshlarni davolash uchun
ishlatiladi. Shok to'lqinlari toshni aniqlash uchun rentgen nurlari yoki ultratovush
yordamida toshga qaratilgan. Toshga zarba to'lqinlarining takroriy otilishi odatda toshning
kichik bo'laklarga bo'l inishiga olib keladi. Bu mayda toshlar bir necha hafta davomida
siydik bilan chiqib ketadi Shok to'lqinlari tufayli yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
noqulaylik va protsedura davomida nafas olishni nazorat qilish zarurati tufayli, ko'pincha
behushlikning qanda ydir shakli talab qilinadi. SWL qattiq toshlarda, masalan, sistin,
kaltsiy oksalat va kaltsiy fosfat toshlarining ayrim turlari yoki juda katta toshlarda yaxshi
ishlamaydi. SWL bilan siz protsedura bilan bir kunda uyga borishingiz mumkin. Ikki -uch
kundan keyin normal faoliyatingizga qaytishingiz mumkin. O'tayotganda tosh bo'laklarini
yig'ish uchun sizga filtr ham berilishi mumkin. Ushbu qismlar sinov uchun laboratoriyaga
yuboriladi. SWL keng tarqalgan bo'lib qo'llanilsa va juda xavfsiz deb hisoblansa -da, u
hali ham yon ta'sirga olib kelishi mumkin. Davolanishdan keyin bir necha kun davomida
siydikda qon bo'lishi mumkin. Ko'pchilik tosh bo'laklari og'riqsiz o'tadi. Kattaroq
bo'laklar siydik yo'liga yopishib qolishi mumkin, bu og'riq keltirishi va boshqa olib
tashlash muolajalarini talab qilishi mumkin.
Ureteroskopiya (URS)
Ureteroskopiya (URS) buyrak va siydik yo'llarida toshlarni davolash uchun ishlatiladi.
URS ureteroskop deb ataladigan juda kichik teleskopni siydik pufagiga, siydik yo'liga va
buyrakka o'tka zishni o'z ichiga oladi. Qattiq teleskoplar siydik pufagi yaqinidagi siydik
yo'llarining pastki qismidagi toshlar uchun ishlatiladi. Moslashuvchan teleskoplar yuqori
siydik yo'llari va buyraklardagi toshlarni davolash uchun ishlatiladi. Ureteroskop urologga
kesma (kesish) qilmasdan toshni ko'rish imkonini beradi. Umumiy behushlik URS
protsedurasi davomida sizni qulay qiladi. Urolog toshni ureteroskop bilan ko'rgandan
so'ng, kichik, savatga o'xshash qurilma kichikroq toshlarni ushlaydi va ularni olib
tashlaydi. Agar toshni bir bo'lakda olib tashlash uchun juda katta bo'lsa, uni lazer yoki
boshqa tosh sindirish asboblari bilan kichikroq qismlarga ajratish mumkin. Tosh butunlay
yoki bo'laklarga bo'linib olingandan so'ng, shifokor siydik yo'liga vaqtinchalik stent
qo'yishi mumkin. Stent - bu siydikni buyrakdan siydik oqishi uchun siydik yo'lini ochiq
ushlab turishga yordam beradigan qattiq plastik naycha. Kateter yoki PCNL drenaj
trubkasidan farqli o'laroq, bu trubka butunlay tanada joylashgan va siydik to'plash uchun
tashqi sumkani talab qilmaydi. Siz URS bilan bir kunda uyga borishingiz va ikki -uch
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
142
kundan keyin normal faoliyatni boshlashingiz mumkin. Agar urologingiz stent qo'ysa, u
4 -10 kundan keyin uni olib tashlaydi. Ba'zan stentning uchida ip qoldir iladi, shuning
uchun uni o'zingiz olib tashlashingiz mumkin. Sog'liqni saqlash provayderingiz sizga
aytganida stentni olib tashlash juda muhimdir. Stentni uzoq vaqt davomida qoldirish
infektsiyaga va buyrak funktsiyasining yo'qolishiga olib kelishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Storozheva K.D., Perevozchikova M.A., Semukova A.A.
PIELOECTASIA // Ilmiy sharh. Pedagogika fanlari. - 2019 yil - No 5-3. – S. 122-125.
2. Averyanova N.I., Dolotkazina E.V., Shirinkin A.V., Balueva L.G. Postnatal
ultratovush tekshiruvi ma'lumotlariga ko'ra bolalarda tug'ma buyrak patologiyasining
chastotasi va tabiatini tahlil qilish. // Fan va ta'limning zamonaviy muammolari. - 2017.
- No 6.
3. Urologiya. Klinik tavsiyalar. Ed. Yu.G. Alyaeva, P.V. Glibochko, D.Yu.
Pushkarya. M.: GEOTAR-Media, 2016. 480 s.
