ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
186
orcid: 0009-0000-0120-4011
YALPI HUDUDIY MAHSULOTGA ASOSIY KAPITALGA
INVESTITSIYALARNI TA’SIRINI BAHOLASH MODELINI ISHLAB
CHIQISH
Hojiqulova Feruza Dona qizi
Termez davlat universiteti o’qituvchisi
Abdusattorov sunnatjon ravshanovich
Termez davlat universiteti talabasi
Annotatsiya
Maqolada yalpi hududiy mahsulot hajmi haqida bo‘lib, Yalpi hududiy mahsulot
(YaHM) – iqtisodiy o‘sishning asosiy ko‘rsatkichi bo‘lib, mamlakat yoki mintaqaning
umumiy ishlab chiqarish hajmini o‘lchashda ishlatiladi. Asosiy kapitalga investitsiyalar
esa iqtisodiy o‘sishning barqaror va davomiy bo‘lishini ta’minlaydigan, iqtisodiyotning
rivojlanishiga hissa qo‘shuvchi muhim omil hisoblanadi. Ushbu modelning maqsadi
Surxondaryo viloyatida
yalpi hududiy mahsulotga asosiy kapitalga investitsiyalarning
ta’sirini o‘rganish va ularni analitik tarzda baholashdir.
Kalit so‘zlar
: Yalpi hududiy mahsulot, asosiy kapitalga investitsiyalar, iqtisodiy
o‘sish, regressiya tahlili, statistika tahlili, mahalliy iqtisodiyot.
РАЗРАБОТКА МОДЕЛИ ОЦЕНКИ ВЛИЯНИЯ ИНВЕСТИЦИЙ В
ОСНОВНОЙ КАПИТАЛ НА ВАЛОВЫЙ РЕГИОНАЛЬНЫЙ ПРОДУКТ
Hojiqulova Feruza Dona qizi ;
Преподаватель Термезского государственного университета
Abdusattorov sunnatjon ravshanovich;
Студент Термезского государственного университета
Абстрактный
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
187
В статье речь идет об объеме валового регионального продукта (ВВП)
является основным показателем экономического роста и используется для
измерения общего объема производства страны или региона. Инвестиции в
основной капитал являются важным фактором, обеспечивающим стабильный и
непрерывный экономический рост и способствующим развитию экономики. Целью
данной модели является изучение влияния инвестиций в основной капитал на
валовой региональный продукт Сурхандарьинской области и их аналитическая
оценка.
Ключевые слова:
Валовый региональный продукт, инвестиции в основной
капитал, экономический рост, регрессионный анализ, статистический анализ,
местная экономика.
STATISTICAL ANALYSIS OF THE VOLUME OF INVESTMENTS IN
INDUSTRIAL ENTERPRISES OF SURKHANDARYA REGION
Hojiqulova Feruza Dona qizi
Teacher at Termez State University
Abdusattorov sunnatjon ravshanovich
Student at Termez State University
Abstract
The article is about the volume of gross regional product. Gross regional product
(GRP) is a key indicator of economic growth and is used to measure the total production
volume of a country or region. Investments in fixed capital are an important factor that
ensures stable and sustainable economic growth and contributes to the development of the
economy. The purpose of this model is to study the impact of investments in fixed capital
on gross regional product in Surkhandarya region and to assess them analytically.
Key words:
Gross regional product, fixed capital investment, economic growth,
regression analysis, statistical analysis, local economy.
Kirish
Jahonda mintaqalar iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish, ishlab chiqarish
salohiyatidan samarali foydalanish, hududlar o‘rtasidagi nomutanosiblikni qisqartirish,
ularning mavjud ishlab chiqarish omillari samaradorligini oshirish, hududlarda jalb
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
188
etilgan investitsiyalarni optimal tartibga solish hamda hudud va sohalar kesimida samarali
taqsimlash yuzasidan qator maqsadli ilmiy izlanishlar amalga oshirilmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
O‘zbekistonda mintaqalar iqtisodiyoti barqarorligini ta’minlash, ular o‘rtasidagi
nomutanosiblikni qisqartirish, bunda ularning mavjud salohiyatidan samarali foydalanish,
jalb etilayotgan investitsiyalar ko‘lamini oshirish, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar
oqimini kengaytirish, hududlararo investitsiya loyihalarini amalga oshirish, kichik sanoat
va erkin iqtisodiy zonalarni tashkil qilish orqali investitsiyalarni optimal tartibga solish va
taqsimlashga hamda mintaqaviy investitsiya siyosatini samarali yuritishga e’tibor
qaratilmoqda. Hududlarda investitsiyalar ko‘lamini oshirish, ulardan samarali foydalanish
masalalari o‘zbek olimlari xususan, B.E. Turayev, N.R. Rajabov, T.D. Maxmudovlarning
ilmiy ishlarida o‘z aksini topgan.
Tadqiqot metodologiyasi
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda Surxondaryo viloyati Yalpi hududiy
mahsulotiga investitsiya va ularning iqtisodiy ta’sirini statistik tahlil qilish maqsadga
muvofiq deb hisoblaymiz.
Tahlil va natijalar muhokamasi
Hududiy sanoat tarmog‘i tomonidan yaratilayotgan mahsulot hajmini ishlab
chiqarish funktsiyasining yuqori cho‘qqisi, yaʼni natijaviy omil sifatida belgilab olgan
holda, unga taʼsir etuvchi omil sifatida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiya hajmi
ko‘rsatkichi tanlanib, statistik ma’lumotlar yig‘ilib quyidagi jadvalda akslandi(1-jadval).
1-jadval
Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsuloti va asosiy kapitalga investitsiyalar
hajmi (mlrd.so‘m)
1
Yillar Yalpi hududiy mahsulot
(mlrd.so‘m) (YaHM)=Y
Asosiy kapitalga
investitsiyalar(mlrd.so‘m) (AKI)=x1
2010
3 394,7
655,3
2011
5 217,1
802,9
1
Surxondaryo viloyati statistika ma’lumotlari.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
189
2012
6 436,4
980,3
2013
7 436,4
1 371,0
2014
9 213,2
1 509,1
2015
11 114,4
1 843,6
2016
12 179,6
2 142,4
2017
16 354,4
3 551,0
2018
21 229,4
7 240,6
2019
25 473,1
11 835,1
2020
27 571,6
9 923,0
2021
33 591,1
12 037,8
2022
39 201,8
11 507,3
2023
46 999,2
17
56,0
Yuqoridagi ma’lumotlarga asosan, Surxondaryo viloyatining Yalpi hududiy
mahsuloti (YaHM) va Asosiy kapitalga investitsiyalar (AKI) o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni tahlil qilamiz. Buning uchun quyidagi ko‘rsatkichlarni hisoblash va tahlil
qilish foydali hisoblanadi. Yalpi hududiy mahsulotning asosiy kapitalga investitsiyalar
bilan qanday bog‘liqligini tahlil qilish uchun regresiya tahlili yordamida o‘zgaruvchilar
o‘rtasidagi munosabatni aniqlash lozim. Bu model AKI (asosiy kapitalga investitsiyalar)
ning YaHM (yig‘ilgan mahsulot) ga ta’sirini ko‘rsatadi. Tahlilni qilish uchun uni
to‘plangan ma’lumotlardan foydalanib, regressiya natijasini tekshirib ko‘ramiz(2-rasm).
ВЫВОД
ИТОГОВ
Регрессио
нная
статист
ика
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
190
Множест
венный R
0,971621
R-квадрат 0,944047
Нормиро
ванный
R-квадрат
0,939385
Стандарт
ная
ошибка
3388,036
Наблюде
ния
14
Дисперси
онный
анализ
df
SS
MS
F
Значим
ость F
Регрессия
1
2,32E+0
9
232407
7405
202,46
7169
7,0944
E-09
Остаток
12
1,38E+0
8
114787
86,5
Итого
13
2,46E+0
9
Коэффиц
иенты
Станда
ртная
ошибка
t-
статис
тика
P-
Значен
ие
Нижни
е 95%
Верх
ние
95%
Ниж
ние
95,0
%
Верх
ние
95,0
%
Y-
пересечен
ие
4972,282
1336,41
4
3,72061
6257
0,0029
23577
2060,4
87075
7884,
077
2060,
487
7884,
077
x1
2,348983
0,16508
3
14,2290
9586
7,0944
E-09
1,9892
98187
2,708
669
1,989
298
2,708
669
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
191
2-rasm.Regressiya natijasi
2
Ushbu rasmni tahlil qiladigan bo‘lsak, Fisher va student mezoni ahamiyatli
ekanligini ko‘rish mumkin, ammo bu holatni modelga solib tekshirib, modelini ishlab
chiqishimiz lozim(3-jadval)
3-jadval
Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulotiga asosiy kapitalga
investitsiyalar hajmi ta’siri modeli
3
Model 1: OLS, using observations 1-14
Dependent variable: y
Coefficient
Std. Error
t-ratio
p-value
const
4972.28
1336.41
3.721
0.0029
***
x1
2.34898
0.165083
14.23
<0.0001 ***
Mean dependent var
18958.03 S.D. dependent var
13761.21
Sum squared resid
1.38e+08 S.E. of regression
3388.036
R-squared
0.944047 Adjusted R-squared
0.939385
F(1, 12)
202.4672 P-value(F)
7.09e-09
Log-likelihood
−132.5782 Akaike criterion
269.1563
Schwarz criterion
270.4344 Hannan-Quinn
269.0380
3-jadvalni tahlil qiladigan bo‘lsak, AKI koeffitsiyenti uchun standard error juda
kichik (0.165), bu modelning aniq va ishonchli ekanligini ifodalaydi. t-statistika qiymati
yuqori bo‘lgan sayin, o‘zgaruvchining ahamiyati yuqori bo‘ladi. AKI uchun t-statistika
juda yuqori (14.23), bu AKI ning YaHMga ta’siri statistik jihatdan muhimligini
ko‘rsatadi. p-Value juda kichik, bu AKI va konstanta uchun koeffitsiyentlarning
statistik
jihatdan ahamiyatli
ekanligini bildiradi. Agar p-value 0.05 dan kichik bo‘lsa,
koeffitsiyent ahamiyatli hisoblanadi. Bu yerda barcha p-value qiymatlari juda kichik,
shuning uchun model ishonchli. F-statistika katta qiymatga ega, bu modelning
umumiy
2
Muallif ishlanmasi.
3
Muallif ishlanmasi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
192
ahamiyatli
ekanligini bildiradi. F-test umumiy modelni tekshiradi, va agar p-value juda
kichik bo‘lsa (bu yerda
7.09e-09
), model ishonchli hisoblanadi. R-squared qiymati
0.944
yoki
94.4%
bo‘lishi, bu modelning YaHMni tushuntirishda
94.4%
muvaffaqiyatli
ekanligini bildiradi. Boshqacha qilib aytganda, model YaHMning o‘zgarishining 94.4%
qismini AKI orqali tushuntiradi. Bu qiymatlardan kelib chiqib, uning lineer regressiya
modelini ishlab chiqamiz:
YaHM=β0+β1*AKI+ε
(1)
YaHM=4972,282+2,35*AKI
(2)
Regressiya modelidan ko‘rinib turibdiki,
asosiy kapitalga investitsiyalar
YaHMning
o‘sishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Ya’ni,
AKI
ning 1 milliard so‘mga oshishi
YaHM
ni
2.35 milliard so‘mga oshiradi prognoz qiymatlarini keltiramiz(4-jadval):
4-jadval
Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining 3-xil ko‘rinishda prognoz natijalari
4
Yillar
1-ssenariy(Prognoz)
2-ssenariy(Pessimistik
prognoz)
3-ssenariy(Optimistik
prognoz)
2025
22 560,1
15 336,5
29 783,7
2026
24 867,6
14 973,9
34 761,4
2027
27 175,2
14 523,2
39 827,2
2028
29 482,8
13 949,7
45 015,8
2029
31 790,3
13 242,5
50 338,1
Ushbu prognozlar Surxondaryo viloyatining yalpi hududiy mahsuloti (YaHM)
uchun 2025-2029 yillar uchun uch xil ssenariy (1-ssenariy, 2-ssenariy, 3-ssenariy)
ifodalanib, ko‘rsatilgan. Har bir ssenariy, turli iqtisodiy sharoitlar va farazlar asosida
YaHMning o‘sish prognozini taqdim etadi. Keling, har bir ssenariyni tahlil qilaylik:
1-ssenariy (Prognoz). Bu ssenariy odatda o‘rtacha iqtisodiy sharoitlar va normal
o‘sish sur’ati hisobga olingan prognozdir. 2025 yilda YaHM 22,560.1 milliard so‘m
bo‘lishi kutilmoqda. Keyingi yillarda YaHMning o‘sishi davom etadi, 2026 yilda
4
Muallif ishlanmasi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
193
24,867.6 milliard so‘m, 2027 yilda 27,175.2 milliard so‘m, 2028 yilda 29,482.8 milliard
so‘m va 2029 yilda 31,790.3 milliard so‘mga yetadi. Bu ssenariyda o‘sish sur’ati yaxshi
va barqaror bo‘lib, viloyat iqtisodiyotining o‘rtacha va barqaror rivojlanishini ko‘rsatadi.
YaHMning yillik o‘sish sur’ati boshlanishda taxminan 9% va keyin 7-8% atrofida davom
etadi.
2-ssenariy (Pessimistik prognoz). Bu ssenariy, iqtisodiy tushkunlik yoki
resurslarning cheklanishi kabi pessimistik sharoitlar asosida qurilganligini ko‘rsatadi.
2025 yilda YaHM 15,336.5 milliard so‘m bo‘lishi kutilmoqda. Keyingi yillarda
YaHMning o‘sishi juda sekin bo‘ladi, 2026 yilda 14,973.9 milliard so‘m, 2027 yilda
14,523.2 milliard so‘m, 2028 yilda 13,949.7 milliard so‘m va 2029 yilda 13,242.5 milliard
so‘mga tushadi. Pessimistik ssenariyda YaHMning yillik o‘sish sur’ati kamayadi. Bu,
iqtisodiy inqiroz, bozor talabining pasayishi yoki cheklovlar va resurslar kamayishiga
sabab bo‘lishidir. YaHMning pasayishi, iqtisodiy muammolar va investitsiyalar
yetishmovchiligi bilan bog‘liqdir.
3-ssenariy (Optimistik prognoz). Bu ssenariy, yuqori iqtisodiy o‘sish va yaxshi
investitsiya muhiti sharoitida, viloyatning iqtisodiy o‘sishining eng yuqori variantini
ko‘rsatadi. 2025 yilda YaHM 29,783.7 milliard so‘m bo‘lishi kutilmoqda.
Keyingi yillarda YaHMning o‘sishi tezroq va yuqori bo‘ladi, 2026 yilda 34,761.4 milliard
so‘m, 2027 yilda 39,827.2 milliard so‘m, 2028 yilda 45,015.8 milliard so‘m va 2029 yilda
50,338.1 milliard so‘mga yetadi. Optimistik ssenariyda YaHMning yillik o‘sish sur’ati
juda yuqori, 2025 yildan boshlab o‘sish taxminan 31% atrofida bo‘ladi va keyingi yillarda
o‘sish sur’ati sezilarli darajada oshadi. Bu ssenariy, yuqori investitsiyalar, iqtisodiy
barqarorlik va ishlab chiqarishning tez rivojlanishini anglatadi. Ushbu holatni ko‘rinishini
2-rasmda shakllantirdik.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
194
2-rasm. Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining 3-xil ko‘rinishda prognoz natijalari
ko‘rinishi
5
Xulosa va takliflar
Ushbu rasmdan ko‘rinib turibdiki, har bir ssenariy o‘zining alohida iqtisodiy
muhitini va sharoitlarini ko‘rsatadi. Rivojlanishning optimal ssenariysi 1-ssenariy bo‘lib,
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va investitsiyalarni rag‘batlantirishga e’tibor qaratish
kerak. Pessimistik ssenariydan qochish va optimistik ssenariyga erishish uchun samarali
iqtisodiy siyosat va resurslarni to‘g‘ri boshqarish zarur ekanligini ifodalaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.B.E. Turayev. Surxondaryo viloyati qurilish materiallari sanoati ko‘rsatkichlarini
ekonometrik modellashtirish. “Mintaqani innovatsion va investitsion rivojlantirishni
ekonometrik modellashtirish” respublika onlayn ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari.
Urganch davlat universiteti. Urganch, 2022-yil. 84-89 betlar.
2.T.D.Maxmudov. Mintaqa iqtisodiyotiga investitsiyalar jalb etishning optimal tartibga
solish mexanizmini takomillashtirish(Surxondaryo viloyati misolida). Monografiya.
Termiz. 2024 yil. 134-bet.
3.N.R. Rajabov Hudud investitsion salohiyatidan samarali foydalanish //“Iqtisodiyot va
innovatsion texnologiyalar” ilmiy electron jurnali. № 3, may-iyun, 2019 yil.
4.https://www.surxonstat.uz/uz/rasmiy-statistika/macro-indicators-2.
5
Muallif ishlanmasi.
0,0
10 000,0
20 000,0
30 000,0
40 000,0
50 000,0
60 000,0
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029
x1
1-ssenariy(Prognoz)
2-ssenariy(Pessimistik prognoz)
3-ssenariy(Optimistik prognoz)
