ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
266
CHET TILI O‘RGANUVCHILARDA AUTENTIK MATNLAR O‘QISH
ORQALI IJODIY FIKRLASH KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH
Avilova Xolida Nabijanovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti katta o‘qituvchi
Annotatsiya
Hozirgi kunda chet tili o‘rganish jarayonida lingvistik bilimlarni egallash bilan bir
qatorda, o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish muhim vazifa hisoblanadi.
Autentik matnlar (gazeta va jurnal maqolalari, blog postlari, adabiy asarlar, intervyular va
boshqa turdagi asl materiallar) talabalar uchun hayotiy kontekstda tilni o‘rganish
imkoniyatini beradi. Ushbu maqolada autentik matnlarning chet tili ta’limida
o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishdagi roli tahlil qilinadi. Tadqiqotda
autentik matnlarning o‘quv jarayonida samaradorligi, ularni tatbiq etish usullari, duch
kelinadigan qiyinchiliklar va ularni yengib o‘tish strategiyalari yoritilgan. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, autentik matnlar talabalarni mustaqil fikrlashga, tanqidiy tahlil qilishga va
ijodiy yechimlarni ishlab chiqishga undaydi.
Kalit so‘zlar
Autentik matnlar, chet tili ta’limi, ijodiy tafakkur, tanqidiy fikrlash, o‘qish
strategiyalari, lingvistik kompetensiya, interfaol ta’lim metodlari.
Kirish
Hozirgi zamon ta’limi oldida turgan muhim vazifalardan biri o‘quvchilarning
mustaqil fikrlash va ijodiy tafakkur qilish qobiliyatini rivojlantirishdir. Faqatgina
grammatika va lug‘at boyligini egallash chet tili kompetensiyasini to‘liq shakllantirish
uchun yetarli emas. Tilni chuqur tushunish va uni erkin qo‘llay olish uchun o‘quvchilar
til tizimini real hayotiy kontekstda o‘rganishlari, uni yaratish va tahlil qilish qobiliyatlarini
rivojlantirishlari zarur.
Bu borada autentik matnlar muhim rol o‘ynaydi, chunki ular real hayotda
ishlatiladigan til materiali bo‘lib, o‘quvchilarga jonli muloqot muhiti yaratadi. Ushbu
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
267
maqolada autentik matnlarning til o‘rganish jarayonida o‘quvchilar tafakkurini
rivojlantirishga ta’siri, ijodiy tafakkurni shakllantirishga qo‘shadigan hissasi, amaliyotda
qo‘llash usullari va samaradorligi, duch kelinishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklar va ularni
yengib o‘tish yo‘llari batafsil tahlil qilinadi.
Zamonaviy texnologiyalar va informatsion jamiyat rivojlanishi bilan faqatgina
faktlarni bilish yetarli bo‘lmasdan balki, o‘quvchilarni mustaqil tahlil qilishga, yangi
g‘oyalar yaratishga, muammolarni ijodiy hal qilishga o‘rgatish lozim. Shu nuqtai
nazardan, ijodiy fikrlash muammolarni o‘zgacha yondashuv bilan hal qilish, yangi va
samarali yechimlarni ishlab chiqish, mavjud bilim va tajribalarni yangicha kontekstlarda
qo‘llash imkonini beradi.
Chet tilini o‘rganishda o‘quvchilar faqat grammatik qoidalarga asoslangan
an’anaviy mashqlar bilan cheklanib qolmasliklari kerak. Autentik matnlar ularning
tanqidiy tafakkur qilish qobiliyatini rivojlantiradi, matnni o‘z talqiniga ko‘ra sharhlash
imkoniyatini beradi, o‘z fikrini izohlash va yaratish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu
nuqtai nazardan kelib chiqib, reklama, maqola, hikoya yoki esse kabi ijodiy topshiriqlar
orqali mustaqil fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlarning ahamiyati juda
muhimdir.
Adabiyotlar Tahlili
Chet tili o‘rganuvchilar uchun autentik matnlar orqali ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish masalasi zamonaviy til ta’limida muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu mavzuda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar lingvistika, pedagogika va
psixologiya nuqtai nazaridan turli yondashuvlarni o‘z ichiga oladi.
Autentik matnlarning chet tili o‘rganishdagi o‘rni bo‘yicha ko‘plab tadqiqotchilar
autentik matnlarning chet tili o‘rganish jarayonidagi ahamiyatini ta’kidlab o‘tishgan.
Krashen tomonidan ilgari surilgan "Input Hypothesis" nazariyasiga ko‘ra, o‘quvchilar
uchun qiziqarli va tushunarli bo‘lgan tabiiy til materiallari (autentik matnlar) til o‘rganish
jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi [9]. Brown esa autentik matnlar til o‘rganish
jarayonini yanada tabiiy qilishini va madaniy kontekstni yaxshiroq tushunishga yordam
berishini qayd etadi [1].
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
268
“Ijodiy fikrlash – bu insonning yangi va original g‘oyalarni ishlab chiqish qobiliyati
bo‘lib, u chet tilini o‘rganish jarayonida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Guilford
tomonidan taklif etilgan ijodiy fikrlash modeli divergent va konvergent fikrlash
tushunchalariga asoslanadi [3]. Ushbu yondashuv chet tilini o‘rganish jarayonida ham
qo‘llanilib, autentik matnlar orqali talabalarning tahliliy va ijodiy tafakkur qilish
qobiliyatlarini rivojlantirish mumkinligini ko‘rsatadi [14]. Bundan tashqari, ijodiy
fikrlashning rivojlanishi o‘quvchilarning tilni o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini
oshirishi mumkin, chunki ular real hayotiy kontekstda mustaqil fikrlash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Bir qator tadqiqotlarda autentik matnlarning chet tilida ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishdagi roli tahlil qilingan. Masalan, Maley va Duff autentik matnlar asosida
ijodiy yozish va munozara mashg‘ulotlari o‘tkazish orqali o‘quvchilarning tanqidiy va
ijodiy fikrlash qobiliyatlarini oshirish mumkinligini ta’kidlaydi [12]. Harmer esa bunday
matnlar yordamida interfaol mashg‘ulotlar tashkil qilish orqali til o‘rganish jarayonini
yanada samarali qilish mumkinligini qayd etadi. Ushbu metodlar nafaqat til
kompetensiyasini rivojlantiradi, balki o‘quvchilarning o‘z fikrini aniq va mustaqil
ifodalash ko‘nikmalarini ham shakllantiradi [8].
Natijalar va muhokamalar
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, autentik matnlarni o‘quv jarayoniga kiritish ijodiy
fikrlashni rivojlantirishning samarali usuli hisoblanadi. Biroq, bu metodikadan
foydalanishda quyidagi muammolar ham kuzatildi:
Ba’zi matnlar juda murakkab bo‘lib, talabalar uchun tushunish qiyin bo‘lishi
mumkin;
O‘qituvchilarning autentik matnlarni ta’limga integratsiya qilish bo‘yicha yetarli
metodik tajribaga ega emasligi;
Matnlarni o‘rganish uchun yetarli vaqt ajratish zarurati;
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
Matnlarni talabalar darajasiga moslashtirish;
Interfaol yondashuvlar (bahslar, tahliliy savollar, ijodiy topshiriqlar)ni qo‘llash;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
269
O‘quvchilarga matn ustida ishlash uchun vaqt ajratish va mustaqil tahlil qilish
imkoniyatini berish.
Xulosa
Autentik matnlar chet tili o‘rganish jarayonida ijodiy fikrlash va tanqidiy tafakkurni
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, talabalar bunday
matnlar bilan ishlash orqali mustaqil fikrlash, tahlil qilish va o‘z nuqtai nazarini himoya
qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Brown, H. D. (2007). Principles of Language Learning and Teaching (5th ed.).
Pearson Education.
2. Bruner, J. S. (1983). Child’s Talk: Learning to Use Language. Norton &
Company.
3. Celce-Murcia, M. (2001). Teaching English as a Second or Foreign Language (3rd
ed.). Heinle & Heinle.
4. Cook, V. (2008). Second Language Learning and Language Teaching. Routledge.
5. Crystal, D. (1997). English as a Global Language. Cambridge University Press.
6.
Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. Basic
Books
7. Guilford, J. P. (1967). The Nature of Human Intelligence. McGraw-Hill.
8. Harmer, J. (2001). The Practice of English Language Teaching (3rd ed.). Pearson
Education.
9. Krashen, S. D. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition.
Pergamon Press.
10. Krashen, S. D. (1985). The Input Hypothesis: Issues and Implications. Longman.
11. Larsen-Freeman, D. (2000). Techniques and Principles in Language Teaching
(2nd ed.). Oxford University Press.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-2
270
12. Maley, A., & Duff, A. (2005). Drama Techniques: A Resource Book of
Communication Activities for Language Learners. Cambridge University Press.
13. Nunan, D. (1999). Second Language Teaching & Learning. Heinle & Heinle.
14. Richards, J. C. (2015). Key Issues in Language Teaching. Cambridge University
Press.
15. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2001). Approaches and Methods in Language
Teaching (2nd ed.). Cambridge University Press.
