"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
399
NEMIS VA O‘ZBEK TILLARI LEKSIKASIDA GENDER TAHLILI
Yusupova Gulxumor
tayanch doktorant
Tarjima nazariyasi va amaliyoti kafedrasi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
Abstract:
This article analyzes gender-related vocabulary in German and
Uzbek, highlighting their linguistic structures and the role of language in shaping social
perceptions of gender. German has a grammatical gender system that explicitly
distinguishes between masculine, feminine, and neutral forms, including occupational
titles. In contrast, Uzbek lacks grammatical gender but exhibits lexical gender
differences, often associating certain professions with men. Modern linguistic trends
in both languages reflect efforts toward gender inclusivity, with German incorporating
gender-neutral forms and Uzbek gradually adopting gender-specific occupational
terms. This comparative analysis provides insight into how languages reinforce or
challenge gender norms.
Keywords:
gender linguistics, grammatical gender, lexical gender, inclusive
language, German, Uzbek, occupational titles, sociolinguistics.
Аннотация:
В данной статье рассматривается гендерная лексика в
немецком и узбекском языках, анализируются их лингвистические структуры и
роль языка в формировании социальных представлений о гендере. Немецкий
язык имеет грамматическую категорию рода, различая мужской, женский и
нейтральный роды, включая названия профессий. В узбекском языке
грамматического рода нет, но наблюдаются лексические различия, при этом ряд
профессий традиционно ассоциируется с мужчинами. Современные
лингвистические
тенденции
показывают
стремление
к
гендерной
инклюзивности: в немецком языке появляются гендерно-нейтральные формы, а
в узбекском – новые феминативы. Сравнительный анализ позволяет выявить,
каким образом язык может закреплять или трансформировать гендерные
стереотипы.
Ключевые слова:
гендерная лингвистика, грамматический род,
лексический род, инклюзивный язык, немецкий язык, узбекский язык, названия
профессий, социолингвистика.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nemis va o‘zbek tillarida gender leksikasi tahlil
qilinib, ularning lingvistik tuzilmalari va jamiyatdagi gender tasavvurlarini
shakllantirishdagi roli ko‘rib chiqiladi. Nemis tilida grammatik jins tizimi mavjud
bo‘lib, u erkak, ayol va neytral shakllarni, shu jumladan kasb nomlarini ham aniq
farqlaydi. O‘zbek tilida esa grammatik jins mavjud emas, lekin leksik jihatdan gender
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
400
tafovutlari yaqqol kuzatiladi va ayrim kasblar ko‘pincha erkaklarga xos deb qaraladi.
Har ikkala til zamonaviy tilshunoslik doirasida gender inklyuzivligini ta’minlashga
intilmoqda: nemis tilida gender neytral shakllar joriy etilayotgan bo‘lsa, o‘zbek tilida
yangi feminativlar paydo bo‘lmoqda. Ushbu qiyosiy tahlil tilning gender normalarini
mustahkamlash yoki o‘zgartirishdagi rolini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
gender lingvistikasi, grammatik jins, leksik jins, inklyuziv til,
nemis tili, o‘zbek tili, kasb nomlari, sotsiolingvistika.
Til – jamiyatning ijtimoiy tuzilishi, madaniyati va qadriyatlarini aks ettiruvchi
asosiy vosita bo‘lib, u ijtimoiy guruhlar, shu jumladan, genderga oid tasavvurlarni
shakllantirish va mustahkamlash jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Lingvistika va
sotsiolingvistika sohalarida gender va til o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganish
muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Chunki til jinslar o‘rtasidagi ijtimoiy
munosabatlarni, ularning jamiyatdagi mavqeini aks ettiruvchi hamda ushbu
munosabatlarni saqlab qoluvchi yoki o‘zgartiruvchi vosita bo‘lishi mumkin. Mazkur
maqolada nemis va o‘zbek tillarida gender leksikasi tizimli tahlil qilinib, ushbu
tillarning jinsga oid til birliklari orqali ijtimoiy va madaniy tasavvurlarni qanday
ifodalashi o‘rganiladi.
“Gender” termini fanda, ayniqsa, Oʻzbekistonda yangi tushunchadir. Hozirgi
vaqtda ushbu atama turli bilim sohalarida keng qoʻllanilib kelinmoqda [4;19].
Tilshunoslikda til materialiga boʻlgan gender yondashuv grammatik rod
kategoriyasining biologik va ijtimoiy jins gʻoyasi bilan munosabati tushunchalarni
lisoniy vositalar yordamida ro‘yobga chiqishini oʻzaro bogʻlaydi [2; 142].
Nemis tili grammatik jihatdan jins kategoriyasiga ega bo‘lgan tillardan biri
bo‘lib, unda uchta jins farqlanadi:
Erkak jins (maskulin, der) – der Mann (erkak), der Vater (ota)
Ayol jins (feminin, die) – die Frau (ayol), die Mutter (ona)
Neytral jins (neutrum, das) – das Kind (bola), das Mädchen (qiz bola)
Tilning rivojlanish jarayonida ayrim so‘zlarning jinsiy tasnifi mantiqiy
bo‘lmagan shakllarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan,
das Mädchen
(qiz bola) so‘zi
grammatik jihatdan o‘rta jinsga mansub bo‘lsa-da, semantik nuqtayi nazardan ayol
jinsiga oid. Bunday hodisalar nemis tilining tarixiy taraqqiyoti va morfologik
xususiyatlari bilan bog‘liq.
Shuningdek, nemis tilida genderga asoslangan kasb va lavozim nomlari mavjud
bo‘lib, ular so‘z oxiridagi qo‘shimchalar orqali jinsiy tafovutni aks ettiradi:
Ingenieur
(muhandis, erkak) –
Ingenieurin
(muhandis, ayol)
Kellner
(ofitsiant, erkak) –
Kellnerin
(ofitsiant, ayol)
Zamonaviy nemis tilida gender tengligini ta’minlash maqsadida inkluziv
tilshunoslik yondashuvlari rivojlanmoqda. Jumladan, gendergerechte Sprache (gender
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
401
jihatdan adolatli til) tamoyiliga muvofiq, gender neytral shakllar (masalan,
Lehrkräfte
– o‘qituvchilar) yoki inkluziv belgilardan (
Studentinnen*
– talabalar) foydalanish
ommalashmoqda.
O‘zbek tili grammatik jins kategoriyasiga ega bo‘lmagan tillardan biri
hisoblanadi. Biroq, leksik jihatdan jinsiy farqlanish aniq kuzatiladi.
O‘zbek tilida ko‘plab kasb va lavozim nomlari gender neytral shaklda qo‘llanilsa
ham, ularning erkak kishilar bilan bog‘lanishi odatiy holdir. Masalan,
o‘qituvchi,
shifokor, olim
so‘zlari erkak kasblari sifatida tushunilishi mumkin, holbuki ayollar
ham ushbu sohalarda faoliyat yuritadi. So‘nggi yillarda gender tengligini ta’minlash
maqsadida ayol kasb nomlarini ifodalovchi shakllar (masalan, olim – olimа, shoir –
shoirа) faol qo‘llanila boshladi.
Nemis va o‘zbek tillarida gender leksikasining ifodalanish usullari turlicha
bo‘lsa-da, har ikkisi ham jamiyatda gender tushunchalarining shakllanishida muhim
rol o‘ynaydi. Nemis tilida jins grammatik kategoriya sifatida qat’iy belgilangan bo‘lib,
kasb va lavozim nomlarida erkak va ayol variantlari aniq ajratiladi. Bu esa gender
farqlarini grammatik jihatdan mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘zbek tilida esa
grammatik jins mavjud emas, lekin leksik darajada gender tafovutlar yaqqol namoyon
bo‘ladi. Kasb va lavozim nomlari asosan gender neytral bo‘lsa-da, ularning semantik
talqini ko‘pincha erkaklarga nisbatan qo‘llanadi.
Zamonaviy tilshunoslikda gender tengligini ta’minlashga qaratilgan inklyuziv
yondashuvlar rivojlanib bormoqda. Nemis tilida gender neytral shakllarning keng joriy
etilishi bu jarayonning asosiy ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbek tilida esa
genderga oid yangi atamalar va qo‘shimchalarning paydo bo‘lishi ayol va erkak kasb
nomlarini ajratish tendensiyasini shakllantirmoqda. Shu sababli, kelajakda har ikkala
tilda gender tengligini aks ettirishga yo‘naltirilgan lingvistik o‘zgarishlar yanada
chuqurlashishi kutilmoqda.
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
402
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Jo‘raxolova B. Q. O‘zbek va nemis tillarida «ayol» va «erkak»
tushunchalarining gender farqlari, stereotiplari o‘zbek va nemis xalq maqollari
misolida. //Ilmiy axborotnoma. — 2020. —№ 4. [122] — B. 50-53.
2. Chutpulatov M.Ch. Ingliz, rus va oʻzbek tillaridagi gender leksikasi semantik
xususiyatlarining qiyosiy-chogʻishtirma tahlili // O‘zbekistonda xorijiy tillar. — 2024.
— 10 jild, № 6. — B.140-162.
3. M., Jabborova S. O‘zbek tilida gender masalasi: tilshunoslik nuqtai nazaridan
// Modern science аnd research. 2024. — B.237-140.
4. Yusupova G. Tilshunoslikda gender tadqiqining nazariy asoslari //
O‘zbekistonda xorijiy tillar. — 2023. — № 2 (49). — B. 18-37
