"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
234
“LUG’AT SARLAVHASI VA SO’ZBOSHI LEMMA KO’RSATKICHLARI
SIFATIDA”
Yuldashova Adolat Adilbayevna
O’qituvchi, Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy universiteti Xorijiy
filologiya fakulteti Nemis filologiyasi kafedrasi,
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nemis tilshunosligida yaratilgan tilshunoslik
terminlariga oid lug’atlarda ularga sarlavha tanlanishi va so’zboshida ushbu lug’atlarga
berilgan ta’riflar to’g’risida so’z yuritiladi.
Kalit so’zlar
: lug’at sarlavhasi, so’zboshi, tilshunoslik sohasi, tilshunoslik
yo’nalishi, lingvistik leksikon, lingvistik terminologiya
Annotation:
This article discusses the selection of headings for linguistic terms
in dictionaries created in German linguistics, as well as the definitions given to these
dictionaries in the preface.
Keywords
: dictionary title, preface, field of linguistics, linguistic direction,
linguistic lexicon, linguistic terminology
Аннотация: В данной статье
рассматривается выбор заголовков для
лингвистических терминов в словарях, созданных в немецком языкознании, а
также определения, приведённые в предисловии к этим словарям.
Ключевые слова
: заголовок словаря, предисловие, область лингвистики,
направление лингвистики, лингвистический лексикон, лингвистическая
терминология
Lug’at yaratishda unga beriladigan sarlavha va so’zboshi muhim ahamiyat kasb
etadi. Chunki foydalanuvchi lug’at nomini o’qiganda u taxminan qaysi soha yoki
yo’nalishga oid terminlarni o’z ichiga olganini taxmin qilishi mumkin. Har bir
lug’atshunos lug’at yaratayotganda o’z oldiga biror soha yoki yo’nalish terminlarini
qamrab olishni ko’zlasa ham amalda bu ish deyarli imkonsiz hisoblanadi. Bunga
tilshunoslik sohasini misol qilib olinsa, ushbu fan ham boshqa fanlar singari tinimsiz
rivojlanib, unga yangidan-yangi yo’nalishlar kirib keladi, bu esa o’z navbatida fanga
yangi termin va atamalar kirib keladi hamda terminologiya qamrovi kengayib
boraveradi. Nemis lug’atshunosligidagi tilshunoslik terminlariga oid lug‘atlardan biri
bo’lgan
"Lexikon der grammatischen Terminologie"
[1,194] nomli lug’at nomiga ko’zi
tushgan foydalanuvchi unda kompyuter lingvistikasi terminologiyasini topishi
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
235
mumkinligi haqida o’ylamaydi. Xuddi shuningdek, „
Terminologie der generativen
Grammatik
“ kabi generativ grammatika terminologiyasiga oid asarda tarixiy
tilshunoslik atamalar to‘plamini topishdan ham umid qilinmaydi.
Biroq, metatilli lexikografiyada bunday aniq nomlanishlar kam uchraydi.
Odatda, lexikograflar mutlaqo istisnosiz xalqaro "lingvistika" yoki nemischa
"tilshunoslik" atamalaridan foydalanib, o‘z tadqiqot obyekti haqida tushuncha berishga
harakat qiladilar. Agar ular qo‘shimcha sarlavha keltirmasalar, aniqrog‘i, bu aniq
terminologik tushunarlilikka xizmat qilmaydi, chunki "lingvistika" atamasi
"tilshunoslik" bilan sinonim ham, unga nisbatan torroq ma’noda ham bo‘lishi mumkin.
Shunday ekan, lingvistik terminlar lug‘ati bilan tilshunoslik terminlari lug‘ati bir xil
sohani qamrab oladimi yoki "lingvistika leksikoni" "tilshunoslik leksikoni"dan farqli
atamalarni o‘z ichiga oladimi – bular faqatgina sarlavhadan kelib chiqib hal etilmaydi.
Bunday farqlarni, ehtimol, faqat muallifning so‘zboshi orqali aniqlash mumkin. Ammo
u yerdan ham juda katta yordam kutish to’g’ri emas. Ayrim leksikograflar bu borada
kam ma’lumot berishadi. Masalan, Helbig umuman o‘z tadqiqot sohasiga ta’rif
berishga harakat ham qilmaydi. Aksincha, u o‘z kitobini bilimdon auditoriya uchun
mo‘ljallangan deb hisoblaydi va muqaddimada faqatgina o‘zining
Kleines Wörterbuch
linguistischer Termini
(Kichik lingvistik terminlar lug’ati) lug’atining cheklangan
xususiyatini asoslash bilan kifoyalanadi:
"So‘nggi o‘n yilliklarda lingvistikaning jadal rivojlanishi shunchalik ko‘p yangi
terminlarni yuzaga keltirdiki, yangi tilshunoslik ishlarida yo‘nalish topish ko‘pincha
qiyinlashdi. Bundan tashqari, bu yangi terminlar turli lingvistik yo‘nalishlarda har xil
ma’noda qo‘llaniladi. Shu sababli, quyida ba’zi yangi va kam tanilgan terminlarni
jamlab, ularni izohlashga harakat qilinadi"[1,195]. Helbig singari tilshunoslik va
lingvistika atamalarini sinonim sifatida ishlatadigan Konrad ham sarlavha tanlash
borasida izoh berish bilan shug‘ullanmaydi. Biroq, u Helbigga qaraganda o‘quvchiga
ancha aniqroq ma’lumot taqdim etadi. Chunki Helbig o‘z tadqiqot doirasini faqat
formal jihatdan belgilasa, Konrad esa mazmuniy yo‘nalishni ham aniqlashga harakat
qiladi. U
Kleines Wörterbuch linguistischer Termini
lug‘atida ko‘rib chiqilgan barcha
mavzularni tuzuvchilarga muvofiq tartibda batafsil sanab o‘tadi: umumiy asosiy
tushunchalar, til nazariyasi, tilshunoslik tarixi va uslublari, grammatika nazariyasi,
fonetika/fonologiya, morfologiya, til tipologiyasi, yozuv, sintaksis, tarixiy grammatika
va fonetika, leksikologiya, so‘z yasalishi, etimologiya, onomastika, dialektologiya,
ijtimoiy lingvistika, poetika va stilistika, til oilalari [4,3]. O‘n yil o‘tib, u
Lexikon
sprachwissenschaftlicher Termini
( Tilshunoslik terminlari leksikoni) lug’atining
so‘zboshi orqali oldingi asariga yana qaytadi va uning terminologik taklifini hozirgi
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
236
tadqiqot darajasiga mos kelmay qolgan joylarini kengaytirib, ko‘plab yangi sohalarni
qo’shadi. Uning asosiy mazmuni
Kleines Wörterbuch linguistischer Termini
lug‘atidan
kelib chiqqan bo‘lsa-da, u an’anaviy tilshunoslik sohalari, jumladan, klassik
strukturalizm va generativ grammatika bilan birga, so‘nggi 10-15 yil ichida lingvistik
tadqiqot markaziga aylangan sohalarni ham o‘z ichiga oladi."
Busman ham o‘zining
Lexikon der Sprachwissenschaft
(Tilshunoslik leksikoni) katta
lug’ati orqali o‘qituvchilar va o‘quvchilarga lingvistik terminlarning keng doirasini
taqdim etish maqsadini ko‘zlaydi[2,7]. Biroq, Konraddan farqli ravishda, u so‘zboshi
davomida darhol lingvistikaning so‘nggi rivojlanish bosqichlariga e’tibor qaratmaydi.
Aksincha, avval o‘zining umumiy maqsadini quyidagicha bayon qiladi:
"Uzoq yillik o‘qituvchilik tajribasidan kelib chiqqan ushbu leksikonning asosiy
maqsadi — sinxron va diaxron tilshunoslikning ilmiy terminologiyasini to‘liq
ro‘yxatga olish va uni tushunarli tarzda izohlash." Shundan keyingina u mazmuniy
aniqlik kiritib, alohida asosiy yo‘nalishlarni sanab o‘tadi, lekin buni Konrad kabi
mukammal va batafsil ro‘yxat shaklida emas keltirmaydi,masalan:
(a) Leksikonning asosini sinxron va diaxron tilshunoslikning asosiy tushunchalari
tashkil qiladi. Bu tushunchalar tegishli yo‘nalishlar, metodlar va modellar bilan bog‘liq
(masalan, so‘z, subyekt, modus, yosh grammatiklar maktabi, strukturalizm).
(b) Qo‘shimcha e’tibor tilshunoslikning amaliy sohalari terminologiyasiga qaratilgan
(masalan, chet tillarni o‘qitish metodikasi, lingvistik ma’lumotlarni qayta ishlash, nutq
buzilishlari).
(c) Yana bir muhim yo‘nalish — alohida tillar va til oilalari (masalan, nemis tili,
german tillari, hind-yevropa tillari).
(d) Shuningdek, ushbu leksikon lingvistikaga yaqin bo‘lgan fanlar hamda so‘z
birikmasi bilan bog‘liq lingvistik yo‘nalishlarga oid tushunchalarni o‘z ichiga oladi
(masalan, formal mantiq, ijtimoiy lingvistika, psixolingvistika)
Busman o‘zining yakuniy izohida, leksikonning maqolalarini (lemmalarini) tanlashda
"an’anaviy" va "zamonaviy" terminologiya o‘rtasida muvozanat saqlashga intilganini
ta’kidlaydi. Bu esa o‘quvchida, hatto maktab grammatikasiga oid yoki XIX asr
tilshunosligi tomonidan shakllantirilgan terminlarga ham munosib o‘rin ajratilgan keng
qamrovli ma’lumotnoma kutish mumkinligi haqida ishonch uyg‘otadi. Biroq,
Levandovski o‘zining
Linguistisches Wörterbuch
(Linguistik lug‘ati) lug’atini (1973)
juda qisqa so‘zlar bilan ochib beradi va unda lug‘at tarkibi haqida aniq ma’lumot
deyarli yo‘q [6,5]. U yerda foydalanuvchiga "lingvistika"ning qanday tushunilishi
haqida hech qanday tushuntirish berilmaydi. Aksincha, faqat shunchaki, ushbu soha
juda keng doirada ko‘rib chiqilgani ta’kidlanadi. Aniq nomi bilan tilga olingan faqat
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
237
ayrim qo‘shimcha sohalar bo‘lib, ular orasida an’anaviy yo‘nalishlar ham,
lingvistikaning turli amaliy yo‘nalishlari ham bor. Lekin aynan amaliy lingvistika bu
davrda hali chetga surilgan mavqeini egallaydi va faqat keyingi so‘zboshlarda ko‘proq
e’tibor qozonadi:
"Ushbu ikki jildlik lug‘at 1000 dan ortiq asosiy terminlarni o‘z ichiga oladi. U
lingvistikani tor yoki tizimli-nazariy ma’noda emas, balki kommunikatsiya ilmi hamda
ilmiy-nazariy nuqtai nazarni hisobga olgan holda keng tushunchada ko‘rib chiqadi.
Shuningdek, so‘zlar ro‘yxatiga sotsiolingvistika, psixolingvistika, matn lingvistikasi
va pragmalingvistika yo‘nalishlarining atamalari ham kiritilgan.
Levandovski faqat bitta jihatni aniq tushuntiradi: mavjud joy chegaralanganligi
sababli, u ablativ, artikl, aorist kabi (maktab) grammatika tushunchalarini izohlashdan
voz kechgan va ularni kelishik, so‘z turkumlari, zamon kabi umumiyroq
kategoriyalarga bog‘lagan. Shu bois, so‘zboshi orqali o‘quvchi hech bo‘lmaganda
Levandovskining lug‘atida nimani topa olmasligini yoki faqat bilvosita yo‘llar orqali
tushunishi mumkinligini bilib oladi.
Knoblox esa bunday da’voni 1961-yildan beri qismlarga bo‘lib chop etilayotgan
"
Sprachwissenschaftliches Wörterbuch
" uchun ilgari suradi: „ Bu lug‘at
tilshunoslikning butun terminologiyasini hamda ish maydonlari kesishadigan darajada
unga yaqin fanlarning ham atamalarini imkon qadar qisqa va tushunarli shaklda
yoritishi lozim.“ Knoblox nemischa atama "Sprachwissenschaft" ni afzal ko‘rgan
bo‘lsa-da, unga teng variant sifatida "Linguistik" xalqaro atamasidan ham
foydalanadi[1,196].Mavzular tilshunoslik nazariy muammolaridan tortib xorijiy
tillarni o‘qitish amaliyotigacha bo‘lgan yo‘nalishlarni qamrab oladi va ular
muqaddimada batafsil bayon etilgan bo‘lib, natijada mazkur qo‘llanmaning
chegaralarini aniq belgilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
[1] Kreuder H.-D. Metasprachliche Lexikographie. Max Niemeyer Verlag,2003.
[2] Bußmann H. Lexika der sprachwissenschaftlichen Terminologie. Bericht über eine
vernachlässigte Gattung. – In: Deutsche Sprache 2. 1974.
[3] Bußmann H. Lexikon der Sprachwissenschaft. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart,
2008.
[4] Conrad R.Lexikon der sprachwissenschaftlicher Termini. Bibliographisches
Institut, Leipzig, 1985
[5] Heupel C. Linguistisches Wörterbuch. Deutscher Taschenbuch, München, 1978
[6] Lewandowski Th. Linguistisches Wörterbuch. Wissenschaft, 1975
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
238
Mamatova, F. M. The Process of Conceptualization as a Basis for Categorization.
International Journal on Integrated Education.
Mamatova, F. (2021). Cross-Cultural Analysis: Representation of Some Aspects of a
Parent-Child Relationship (on the Examples of English and Uzbek Proverbs). In SHS
Web of Conferences (Vol. 100, p. 02008). EDP Sciences.
