"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
281
SINONIMLARNING INGLIZ TILIDAN O’ZBEK TILIGA TARJIMASI
MUAMMOSI
Kholmurodova Flyura Ulugbekovna
Faculty of Foreign philology
The National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
Annotation:
This article is dedicated to the issues related to synonyms in the
process of translating from English to Uzbek and the ways to overcome them.
Keywords:
Literal translation, word meaning, stylistic aspect, lexical meaning,
context, phrase, text content, idiomatic expression.
Аннотация:
Данная статья посвящена проблемам, связанным с
синонимами в процессе перевода с английского на узбекский язык и их
устранению.
Ключевые слова:
Дословный перевод, значение слова, стилистический
аспект, лексическое значение, контекст, словосочетание, содержание текста,
фразеологическое выражение.
Annotatsiya:
Ushbu maqola ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilish jarayonida
sinonimlar bilan bog’liq bo’ladigan muammolar va ularni bartaraf etish masalalariga
bag’ishlangan.
Kalit so’zlar:
So’zma-so’z tarjima, so’z ma’nosi, uslubiy jihat, lug’aviy
ma’no, kontekst, so’z birikmasi, matn mazmuni, frazeologik ibora.
Bugungi kunda globalizatsiya jarayoni va raqamli iqtisodiyotning tez
sur'atlarda rivojlanishi, ilmiy yangiliklarning doimiy ravishda paydo bo'lishi
insoniyatning leksik boyligida sezilarli o'zgarishlarni keltirib chiqaryapti. Jumladan,
turkum sintezining keng tarqalishi, shakldosh so'zlarning ko'payishi, tilda
polifunksional so'zlar sonining ortishi va nutqda konversiya hodisasining tez-tez
uchrashi kuzatilmoqda. Bunday o'zgarishlar, ayniqsa, sinonim (ma'nodosh) so'zlar
to'plamining o'ziga xos o'zgarishlarni boshdan kechirishiga olib kelmoqda.
Sinonimiya - bu til birliklari o'rtasidagi semantik munosabatlarning bir turi
bo'lib, leksik birliklar ma'nolarining bir-biriga to'liq (bu kamdan-kam hollarda
uchraydi) yoki qisman mos kelishidan iboratdir.
Sinonimiya 1) tilning leksik, frazeologik, grammatik va so'z yasash tizimlariga
xosdir; 2) umumjahon hodisa (til universaliyasi) hisoblanadi; 3) eng muhim
paradigmatik munosabatlardan biridir. Shuning uchun dunyo tilshunosligida
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
282
sinonimiya hodisasining o'rganilishi davr nuqtai nazaridan ham dolzarb masala
hisoblanadi[1.353].
Bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda so‘zning to‘g‘ri tanlovi muhim
ahamiyatga ega. Ayrim jumlalarni so‘zma-so‘z tarjima qilish mumkin bo‘lsa,
ba’zilarini kontekstga qarab qayta ishlab tarjima qilish talab etiladi. Bunday hollarda
tarjimon matn mazmunini to‘g‘ri yetkazish uchun sinonimlarni mohirona qo‘llay
bilishi zarur. Tarjimaning sifatini ta’minlashda har bir so‘zning ma’nosi va uslubiy
jihatini hisobga olish muhimdir. Tarjimon sinonimlarni kontekstga mos ravishda
tanlasa, ma'lumotlar aniq va tushunarli bo‘ladi.
Har doim ham bir so‘zning birlamchi lug‘aviy ma’nosi boshqa tilga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girilavermaydi. Masalan, “Oxford Dictionary” kitobiga ko’ra
ingliz tilidagi "to make a decision" iborasi o‘zbek tilida "qaror qabul qilish" deb tarjima
qilinadi. Agar ushbu iborani so‘zma-so‘z "qaror qilish" shaklida o‘girsak, u tushunarsiz
ko‘rinishi va ma’no aniq ifodalanmasligi mumkin. Shuning uchun sinonimlarni
qo‘llashda matnning uslubi va mantiqiy mazmunini saqlash muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ingliz tilida aksariyat so‘zlarning bir nechta ma’nosi mavjud bo‘lib, bu
tarjima jarayonini murakkablashtiradi. Xato sinonim tanlovi matn mazmunini noto‘g‘ri
tushunishga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, iboralar va so’z birikmalarini so‘zma-so‘z
tarjima qilish qiyin. Noto‘g‘ri tarjima matnning o‘qilishini murakkablashtiradi.
Masalan, “Dictionary for library and information science”ga ko’ra "to give up"
iborasini "berish" deb tarjima qilish noto‘g‘ri, negaki uning mazmuni "voz kechmoq"
yoki "taslim bo‘lmoq" kabi ma’nolarni anglatadi. Shuning uchun tarjima jarayonida
lug‘aviy ekvivalentlardan tashqari, uslub va konnotativ (qo‘shimcha) ma’nolar ham
e’tiborga olinishi lozim. Misol uchun, ingliz tilidagi "large" va "big" so‘zlari bir-biriga
yaqin ma’noga ega bo‘lsa-da, qo‘llanilish jihatidan farq qiladi. "Big mistake" ifodasi
kundalik so‘zlashuvda ishlatilsa, "large mistake" odatda rasmiyroq ohangda
qo‘llaniladi. Ikkalasini ham o‘zbek tiliga "katta xato" deb tarjima qilish mumkin,
ammo ularning stilistik farqini to‘g‘ri anglash matn mazmunining aniqligini
ta’minlaydi. Xuddi shuningdek, "huge" va "enormous" so‘zlari ham o‘z kontekstiga
qarab turli taassurot uyg‘otishi mumkin. Tarjimada bunday farqlarga e’tibor bermaslik
uslubiy moslashuvga putur yetkazadi.
O‘zbek tili ham sinonimlarga boy til bo‘lgani uchun ekvivalent tanlashda
qiyinchiliklar yuzaga keladi. Masalan, ingliz tilidagi "dark" so‘zi turli kontekstlarda bir
nechta sinonimga ega. "Longman Dictionary" ma’lumotlariga ko‘ra, bu so‘zning
to‘rtta asosiy ma’nosi mavjud:
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
283
O’zbek tilidagi
ma’nosi
Ingliz tilidagi
sinonimlar
Misol
I.
I.
Qorong’u
Dim, shadowy,
gloomy
The room was dark,
making it hard to see.
I.
II.
Yomon
Evil, sinister, wicked
He has a dark sense
of humour.
I.
III. Sirli
Mysterious,
enigmatic, obscure
There is a dark aura
around her past.
Ruhiy tushkunlik
[“Longman dictionary” – p-
290]
Depressed,
melancholic
She was in a dark
state.
Yuqoridagi misollarda so‘zning qaysi ma’noda ishlatilganini aniqlash
nihoyatda muhim. Aks holda, noto‘g‘ri sinonim tanlovi matnning ma’nosini buzishi
yoki noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin. Tarjima jarayonida sinonimlarning
to‘g‘ri tanlovi mazmunning aniqligi va uslubiy to‘g‘riligini ta’minlaydi.
So’z birikmalari va frazeologizmlar tarjimasida sinonimlarning o’rni juda
katta. Ma’lumki, iboralar bir tildan ikkinchi tilga so’zma-so’z tarjima qilinmaydi,
balki ularning muqobil sinonimlari qo’llaniladi va to’g’ri tarjima qilish sinonimlarni
puxta bilishga uzviy bog’liqdir. Masalan, ingliz tilida “spill the beans”
[dictionary.cambridge.org] iborasani o’zbek tilida “loviyalarni to’kib yubormoq” deb
tarjima qilinsa mazmun butunlay o’zgaradi, aslida esa “Sirni fosh qilish” deyilsa
to’g’ri bo’ladi. Chunki bu ibora bilmasdan yashirin gapni aytib qo’yishni anglatadi.
Frazologik birlik (so’z birikmalari) ham aslida qotib qolgan, ya’ni yaxlit bir
ma’no anglatadi. “run out of the time” birikmasini “vaqtdan chiqimoq” deyilsa,
mantiqsiz bolib qoladi, negaki bu birikma “tugamoq”, nimaningdir qolmay qolishi,
degani. Shunday ekan, “vaqtdan chiqish” emas, balki “vaqtimiz tugadi” bo’lishi lozim
ekan.
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjimada
sinonimlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi mazmunni aniq va uslubiy jihatdan to‘g‘ri
yetkazishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har bir tilning o‘ziga xos leksik boyligi va uslubi
borligi sababli, sinonimlar tanlashda nafaqat lug‘aviy ekvivalent, balki kontekst, uslub
va qo‘shimcha ma’nolar ham hisobga olinishi lozim. So‘zlarni so‘zma-so‘z tarjima
qilish har doim ham to‘g‘ri natija bermasligi tufayli iboralar, frazeologizmlar va so’z
birikmalari tarjimasida sinonimlarni mohirona qo‘llash alohida ahamiyatga ega.
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
284
Tarjimonning mahorati sinonimlar orqali mazmunning nozik jihatlarini aks ettirishda
ko‘rinadi. To‘g‘ri tanlangan sinonimlar matnni tushunarli, ravon va stilistik jihatdan
muvozanatli
qiladi.
Xato
sinonim
qo‘llash
esa
mantiqiy
xatolarga,
tushunmovchiliklarga olib keladi va matnning sifatiga putur yetkazadi. Shunday ekan,
tarjima jarayonida sinonimlarni puxta tahlil qilish, kontekstni chuqur tushunish va
uslubni saqlash nihoyatda muhimdir. Natijada, mazmun va uslubning uyg‘unligi
ta’minlanib, sifatli va tushunarli tarjima yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
1.
Abjalilova M.A. O'zbek tilidagi sinonimlar tasnifi. Available from:
https://www.researchgate.net/publication/379754263_O'zbek_tilidagi_sinonimlar_tas
nifi [accessed Nov 09 2024].
2.
2.
Tursunov U., Muxtorov J. Hozirgi o'zbek adabiy tili. - T., 1975.
3.
3.
Paulo Coelho. The Alchemist. HarperCollins Publishers, 2002, p.
160
4.
4.
Smith J. Translation and its impact on Language. Oxford University
Press. 2020.
5.
5.
Johnson A. The role of synonyms in translation. Journal of language
studies. P – 12(3), 45-60
6.
6.
Language Institute. Understanding Synonyms. Language Institute
Website: https:/www.languageinstitute,org/synonyms. 2021.
7.
7.
Joan M Reit. Dictionary for library and information science. 2004.
8.
8.
The Concise Oxford dictionary of current English Longman
Dictionary P – 290.
9.
9.
Longman Dictionary of Contemporary English. 2014
