"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
378
INGLIZ TILIDAGI FUTBOL TERMINLARINI O‘ZBEK TILIGA
TARJIMA QILISHDAGI MUAMMO VA YUTUQLAR.
Ergashov Hurmatillo Solijon o'g'li
O’zbekiston Milliy Universiteti tayanch doktoranti
E-mail: tilloharlamov@gmail.com Tel: +998 90 633 66 99
Annotatsiya
: Ushbu maqolada ingliz tilidagi futbol terminlarini oʻzbek tiliga
tarjima qilishda uchraydigan asosiy muammolar, yechimlar va yutuqlar yoritilgan.
Tarjimada kontekstga moslik, xalqaro tajriba, texnologik yangiliklar va sport
jurnalistikasi tili alohida e’tiborda tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
futbol, termin, tarjima, o‘zbek tili, lingvistika, VAR, offside
Аннотация
: В статье рассматриваются основные трудности и достижения
в переводе английских футбольных терминов на узбекский язык. Особое
внимание уделяется контексту, международному опыту, технологическим
новшествам и языку спортивной журналистики.
Ключевые слова:
футбол, термин, перевод, узбекский язык, лингвистика,
VAR, офсайд
Annotation:
This article explores the main challenges and accomplishments in
translating English football terminology into Uzbek. The analysis focuses on
contextual relevance, international practice, technological innovations, and the
language of sports journalism.
Keywords
: football, terminology, translation, Uzbek language, linguistics, VAR,
offside
Kirish
.
Futbol bugungi kunda global darajadagi eng ommaviy sport turlaridan biri
hisoblanadi. Shu sababli, futbolga oid terminlarning xalqaro miqyosda aniq va
tushunarli tarjima qilinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, ingliz tilidan oʻzbek
tiliga tarjima qilishda bir qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Terminlar — har bir
sohaga xos bo‘lgan maxsus lug‘aviy birliklar bo‘lib, ular aniq tushunchalarni
ifodalaydi. Bunday terminlar qisqa, aniq va ko‘pincha madaniy konnotatsiyalarga ega
bo‘ladi. Tarjima jarayonida kontekst, auditoriya va xalqaro qo‘llanilishi hisobga
olinmasa, maʼnolar noto‘g‘ri tushunilishi mumkin.
O‘zbek tilshunosi D. Murodov (2022) esa: “Terminlarni milliylashtirishda
ularning xalq ongida qanday qabul qilinishi, tushunarli bo‘lishi va aniq ifoda topishi
muhimdir.”
B. Ashurov (2020): “Futbol terminlarining tarjimasi ommaviylik va aniqlik
o‘rtasidagi muvozanatni topishni talab qiladi.”
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
379
Futbol terminlari oʻzining ixchamligi, metaforali xususiyati va kontekstga
bogʻliqligi bilan ajralib turadi. Bunday terminlarning oʻzbek tilidagi muqobillarini
topish doimo ham oson kechmaydi. Masalan, «offside» (oʻyindan tashqari holat), «hat-
trick», «pressing», «winger», «corner kick» (burchak toʻpi), «save» (toʻpni qaytarish)
kabi atamalar koʻp hollarda asl shaklida qoldirilib, oʻzbek tiliga toʻliq tarjima
qilinmaydi. Shuningdek, darvozabonni ingliz tilida «keeper» deb atash ham oʻzbek
tilida keng ishlatilmoqda. Bu holatlar futbol muxlislari va jurnalistlar orasida
koʻnikmaga aylangan.
Lingvistik olimlarning fikrlari
Lingvist olim A.Karimovning taʼkidlashicha, "sport terminlarini tarjima qilishda
asliyatini saqlab qolish yoki oʻzbek tiliga mos keladigan ekvivalentlarini topish
zarurati oʻrtasida doimiy muvozanat mavjud" (Karimov, 2021). Shuningdek,
B.Ashurovning fikricha, "terminlarning mahalliylashtirilishi ularning xalq orasida
keng ommalashuvi uchun muhimdir, biroq baʼzi hollarda xalqaro terminlarni
oʻzgartirmasdan ishlatish ham maqsadga muvofiqdir" (Ashurov, 2020).
Chet ellik olimlardan J.Brownning fikricha, "futbol terminlarining tarjimasida
har doim madaniy va lingvistik jihatlar hisobga olinishi kerak, chunki aynan shu
jihatlar terminlarning toʻliq va toʻgʻri tushunilishini taʼminlaydi" (Brown, 2019).
Shuningdek, taniqli sport lingvisti P.Smithning qayd etishicha, "terminlarni toʻliq
tarjima qilishdan koʻra, baʼzan xalqaro shaklida saqlab qolish terminning aniq
tushunilishi uchun foydaliroq boʻladi" (Smith, 2017).
Tarjima jarayonidagi yutuqlar
Soʻnggi yillarda oʻzbek tilida sport jurnalistikasi va futbolga oid lugʻatlar
shakllanib, mazkur sohada katta yutuqlarga erishildi. Ayrim terminlarning, masalan
"penalty" soʻzining «penalti» shaklida umumlashuvi kabi holatlar tarjima jarayonidagi
yutuqlarga misol boʻla oladi. Shuningdek, mahalliy media vositalarida futbol
atamalarini ommalashtirish boʻyicha olib borilayotgan ishlar ijobiy natijalar bermoqda.
1. Terminlarning kontekstga mosligini hisobga olish
"Pressing" termini futbol kontekstida «raqibga bosim o‘tkazish» deb tarjima
qilinadi. Ammo siyosiy matnda bu so‘z «siyosiy bosim» ma’nosini anglatishi mumkin.
Demak, tarjimada aynan sport konteksti e’tiborga olinishi kerak.
P. Smith (2017) shunday deydi: “Tarjimada termin o‘z kontekstida tahlil
qilinmasa, u butunlay boshqacha ma’no kasb etishi mumkin. Ayniqsa, sport
terminologiyasida bu holat tez-tez uchraydi.”
2. Xalqaro amaliyotda keng tarqalgan terminlarni oʻzlashtirish "Hat-trick",
"VAR", "penalty" kabi atamalar aksariyat tillarda aynan inglizcha shaklida qabul
qilingan. Bu ularning xalqaro maqomga ega bo‘lganidan dalolat beradi.
J. Brown (2019): “Xalqaro sport terminlarining bir xil shaklda saqlanishi global
auditoriya uchun yagona tushuncha maydonini yaratadi.”
"ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI"
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
380
3.Mahalliy til meʼyorlariga mos va keng ommaga tushunarli boʻlishini
taʼminlash**\"Save\" so‘zining o‘zbekcha ekvivalenti sifatida “to‘pni qaytarish”
iborasi ko‘proq tushunarli. Shu bilan birga, \"corner kick\" o‘rniga “burchak to‘pi” yoki
“burchak zarbasi” deyish o‘zbek tili me’yorlariga mos keladi.
D. Murodov (2022): “Terminlarni milliylashtirishda ularning xalq ongida
qanday qabul qilinishi, tushunarli bo‘lishi va aniq ifoda topishi muhimdir.”
4.Terminlarning
oʻzbek
tilidagi
mavjud
ekvivalentlarini
faolroq
ishlatish\"Goalkeeper\" o‘rniga “darvozabon”, \"offside\" o‘rniga “o‘yindan tashqari
holat” degan so‘zlar mavjud va ular O‘zbekistonda ommalashib bormoqda. Bu o‘zbek
terminologiyasini boyitadi. B. Ashurov (2020): “O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan
ekvivalentlarni taklif qilishning o‘zi kifoya emas — ularni faol qo‘llash orqali
ommaviylashtirishga erishish mumkin.”
XULOSA
Futbol terminlarini tarjima qilish jarayonida tilshunoslik, jurnalistika, madaniyat
va zamonaviy texnologik omillarni hisobga olish zarur. Har bir termin kontekstda tahlil
qilinib, imkon qadar milliy tilga moslashtirilgan holda ishlatilsa, bu nafaqat
tushunarlilikni, balki til rivojini ham ta’minlaydi.
ADABIYOTLAR
:
2. Ashurov, B. (2020). Oʻzbek tilidagi futbol terminlari. Filologiya masalalari,
№4.
3. Brown, J. (2019). Football terminology in translation. International Journal of
Sports Linguistics, 12(3).
4. Smith, P. (2017). Linguistic challenges in sports translation. Sport Translation
Journal, 8(2).
5. Yunusov, S. (2022). Zamonaviy futbol atamalari. SamDU Ilmiy
Axborotnomasi, №2.
