ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
33
ODAMDAGI ENDOKRIN BEZLAR FAOLIYATI. GIPOFIZ BEZI TUZILISHI
VA ODAM ORGANIZMIDAGI O‘RNI
Absamatova Iroda Kamoliddin qizi
Pediatriya fakulteti Pediatriya ishi yo'nalishi
Musulmonova Hilola
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali
anatomiya va klinik anatomiya kafedrasi assissenti
Annotatsiya
Ushbu mavzuda gipofiz bezining anatomik tuzilishi, funksional qismlari va inson
organizmidagi biologik ahamiyati yoritib berilgan. Gipofiz bezi — endokrin tizimning
asosiy bezlaridan biri bo‘lib, u bosh miyaning pastki qismida joylashgan va ko‘plab
gormonlar ishlab chiqaradi. Mazkur bezning old, orqa va o‘rta qismlari turli xil gormonlar
sekretsiyasini boshqaradi, bu esa o‘sish, moddalar almashinuvi, jinsiy yetilish va stressga
javob reaksiyalarida muhim rol o‘ynaydi. Mavzuda shuningdek, gipofiz gormonlarining
ichki a’zolar faoliyatiga ta’siri, ularning kam yoki ortiq ishlab chiqarilishi natijasida
yuzaga keladigan kasalliklar (masalan, gigantizm, nanizm, giperprolaktinemiya) haqida
ham ma’lumotlar keltirilgan. Bu mavzu tibbiyot va biologiya sohalarida o‘qiyotgan
talabalar uchun gipofiz bezining hayotiy ahamiyatini tushunishda muhim o‘rin tutadi.
Абстрактный
В данной теме рассматриваются анатомическое строение, функциональные
части и биологическое значение гипофиза в организме человека. Гипофиз — одна
из основных желез эндокринной системы. Он расположен в основании мозга и
вырабатывает множество гормонов. Передняя, задняя и средняя части этой железы
контролируют секрецию различных гормонов, которые играют важную роль в
росте, обмене веществ, половом созревании и реакциях на стресс. В разделе также
представлена информация о влиянии гормонов гипофиза на работу внутренних
органов, а также о заболеваниях, возникающих вследствие их недостаточной или
избыточной выработки (например, гигантизм, карликовость, гиперпролактинемия).
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
34
Эта тема важна для студентов, изучающих медицину и биологию, чтобы понять
жизненно важное значение гипофиза
Abstract
This topic covers the anatomical structure, functional parts, and biological
significance of the pituitary gland in the human div. The pituitary gland is one of the
main glands of the endocrine system, located at the base of the brain and producing many
hormones. The anterior, posterior, and middle parts of this gland control the secretion of
various hormones, which play an important role in growth, metabolism, sexual
maturation, and stress responses. The topic also provides information about the effect of
pituitary hormones on the functioning of internal organs and diseases that result from their
under- or overproduction (for example, gigantism, nanism, hyperprolactinemia). This
topic is important for students studying medicine and biology to understand the vital
importance of the pituitary gland.
Kalit so‘zlar:
gipofiz bezi, adenogipofiz, neyrogipofiz, gormonlar, endokrin tizim, o‘sish
gormoni,
ADG,
oksitosin,
gomeostaz,
gigantizm,
nanizm,
akromegaliya,
giperprolaktinemiya.
Asosiy qismi.
Endokrin tizim - bu gormonlar (yunoncha hormao - qo'zg'ataman, qo'zg'ataman) va
biologik faol moddalar ishlab chiqaradigan ichki sekretsiya bezlari yig'indisidir[1].
Gomeostazni saqlash va inson tanasining normal ishlashini ta'minlashda asosiy rol
o'ynaydigan murakkab, yuqori darajada tashkil etilgan mexanizm. Endokrin bezlar
faoliyatidagi buzilishlar o'z vaqtida tashxis qo'yish va samarali davolanishni talab
qiladigan jiddiy kasalliklarga olib kelishi mumkin. Endokrin fiziologiya va patologiya
asoslarini bilish inson salomatligini saqlab qolish, ushbu muammolarni tezda aniqlash va
tuzatish imkonini beradi. tanamizda muhim rol o'ynaydi, metabolizm, o'sish, rivojlanish,
ko'payish va stressga moslashish kabi ko'plab asosiy jarayonlarni tartibga soladi. Bu tizim
tananing bir qismidan boshqasiga signallarni uzatuvchi, barcha organlar va tizimlarning
muvofiqlashtirilgan ishlashini ta'minlaydigan gormonlar ishlab chiqaradigan turli
bezlardan iborat.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
35
Endokrin tizimning asosiy bezlari
Endokrin tizimning asosiy bezlari gipofiz, qalqonsimon bez, paratiroid bezlari,
buyrak usti bezlari, oshqozon osti bezi, timus va jinsiy bezlardir. Ushbu bezlarning har
biri tanadagi turli funktsiyalar uchun mas'ul bo'lgan o'ziga xos gormonlar ishlab chiqaradi.
Masalan, gipofiz bezi boshqa endokrin bezlarning ishini boshqaradi, qalqonsimon bez
metabolizmni tartibga soladi, jinsiy bezlar esa ikkilamchi jinsiy xususiyatlarning
rivojlanishi uchun javobgardir.
Gormonlar va ularning vazifalari
Gormonlar endokrin bezlar tomonidan ishlab chiqariladigan va qon orqali turli
maqsadli organlarga uzatiladigan biologik faol moddalardir. Ular o'sish, rivojlanish,
metabolizm, ko'payish, stressga javob berish va boshqalar kabi ko'plab fiziologik
jarayonlarni tartibga solishda asosiy rol o'ynaydi. Asosiy gormonlar tiroksin, insulin,
adrenalin, kortizol, jinsiy gormonlar va boshqalar. Ushbu gormonlarning nomutanosibligi
jiddiy kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Endokrin tizimning funktsiyalari
Inson tanasining funktsiyalarini gumoral (kimyoviy) tartibga solishni ta'minlash.
Doimiy ichki muhitni saqlash (gomeostaz). Organizm va reproduktiv tizimning jinsiy
differentsiatsiyasi, o'sishi, rivojlanishini tartibga solish. Energiyani shakllantirish,
ishlatish va saqlash jarayonlariga ta'siri. Insonning hissiy reaktsiyalari va aqliy faoliyatini
ta'minlashda ishtirok etish. Endokrin tizimni tartibga solish Gipotalamus asab va endokrin
tizimlar o'rtasidagi aloqadir. U gipofiz bezi tomonidan gormonlar sekretsiyasini
rag'batlantiradigan yoki inhibe qiluvchi maxsus ajratuvchi gormonlarni ishlab chiqaradi.
"Asosiy bez" deb ataladigan gipofiz bezi tropik gormonlar ishlab chiqaradigan ko'pgina
endokrin bezlarning ishini tartibga soladi. U gipotalamusdan signallarni oladi va javoban
o'z gormonlarini chiqaradi. Teskari aloqa Endokrin tizimi salbiy teskari aloqa printsipi
asosida ishlaydi. Agar ma'lum bir gormonning kontsentratsiyasi juda yuqori yoki juda past
bo'lsa, muvozanatni tiklashga qaratilgan mexanizmlar ishga tushiriladi. Biroq, ikkala
tizim bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, eng mashhuri gipotalamus va gipofiz bezi
o'rtasidagi bog'liqlikdir. Gipotalamik neyrosekretor hujayralar portal qon tomirlariga
chiqariladigan va oldingi gipofiz beziga (adenohipofiz) etkaziladigan moddalar ishlab
chiqaradi, bu erda ular adenogipofiz gormonlarining sekretsiyasini tartibga soladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
36
Boshqa gipotalamus neyronlari o'z aksonlarini orqa gipofiz beziga yuboradi, u erda
mahsulotlarini bevosita qon oqimiga chiqaradi. Asab va endokrin tizimlar ichki sekretsiya
bezlarining innervatsiyasi orqali yanada bog'langan. Ko'pgina ichki sekretsiya bezlari, shu
jumladan jinsiy bezlar, qalqonsimon bez va buyrak usti bezlari qon oqimini va ularning
sekretsiya faoliyatini boshqaradigan innervatsiyaga ega. O'z navbatida, endokrin tizim
asab tizimining faoliyatini tartibga soladi. Masalan, gonadal va adrenal steroidlar bevosita
markaziy asab tizimiga ta'sir qiladi, bu neyronlarning sekretor faolligini inhibe qiladi yoki
rag'batlantiradi, ular mos ravishda gipofiz-gonadal va gipofiz-buyrak usti bezining
o'qlarini (ya'ni, luteinizatsiya qiluvchi gormon-relizing gormoni (LH) va korretik gormon-
relizing gormoni) ishlab chiqaradi. (CRH).
Endokrin tizimning buzilishi
Gipofunktsiya.
Endokrin bezlar tomonidan gormonlar ishlab chiqarishning etishmasligi
hipofunktsiyaga olib keladi, masalan, hipotiroidizm, hipokortisizm, gipogonadizm.
Alomatlar charchoq, depressiya, vazn yo'qotish va sekin o'sishni o'z ichiga olishi mumkin.
Giperfunktsiya.
Gormonlarning haddan tashqari ishlab chiqarilishi ularning giperfunktsiyasini
keltirib chiqaradi, masalan, tirotoksikoz, Kushing sindromi, akromegaliya. Bunday
sharoitlar faollik, tashvish, uyqu buzilishi va kilogramm ortishi bilan birga keladi.
Yangi o'sishlar
Ichki sekretsiya bezlarining yaxshi va xavfli o'smalari gormonlarning ortiqcha yoki
etarli darajada ishlab chiqarilmasligiga olib kelishi mumkin, bu o'z vaqtida tashxis qo'yish
va davolashni talab qiladi.
Otoimmün kasalliklar
Immunitet tizimining buzilishi, Graves kasalligida, qalqonsimon bez kasalliklarida
bo'lgani kabi, endokrin bezlarga zarar etkazishi mumkin.
Gipofiz (
hypophysis
) ponasimon suyakdagi turk egarining gipofiz chuqurchasida
joylashgan. Uning ko‘ndalang o‘lchami 10-17 mm, oldingi-orqa o‘lchami 5-15 mm,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
37
vertikal olchami 5-10 mm, og‘irligi erkaklarda 0,5 g, ayollarda 0,6 g. Gipofiz tashqi
tomondan g‘ilof bilan o‘ralgan. Gipofiz ikki kurtakdan taraqqiy etgani uchun uning ikki
bo‘lagi bor. Oldingi bo‘lagi adenogipofiz (lobus anterior) nisbatan katta bo‘lib, gipofiz
massasining 70-80%ini tashkil qiladi. Adenogipofiz tarkibiga oldingi, o‘rta yoki oraliq va
do‘mboq qismlari kiradi. Orqa bo‘lak-neyrogipofiz(lobus posterior) tarkibiga orqa bo‘lak
quyg‘ich, adenogipofiz va gipotalamus o‘rtasida joylashgan o‘rta tepalik kiradi.
Gipofiz bezi inson organizmidagi eng muhim endokrin bezlardan biri bo‘lib, u “bosh
bez” deb ham ataladi. U miya pastki qismida, sella turcica deb ataluvchi suyak
chuqurchasida joylashgan bo‘lib, juda kichik hajmga ega bo‘lsa-da, butun gormon
tizimini boshqarish vazifasini bajaradi. Gipofiz bezi ikki bo‘limdan iborat: oldingi bo‘limi
(adenohipofiz) va orqa bo‘limi (neyrohipofiz). Bu bez tomonidan ishlab chiqariladigan
gormonlar organizmda o‘sishni boshqarish, moddalar almashinuvini tartibga solish,
qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari va jinsiy bezlar faoliyatini muvofiqlashtirishda
muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, u sut ishlab chiqarishni faollashtirish, tana suvi
muvozanatini saqlash va bachadon qisqarishini boshqarish kabi ko‘plab hayotiy
jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi. Gipofiz bezining to‘g‘ri ishlashi inson salomatligi uchun
juda muhim bo‘lib, uning faoliyatidagi buzilishlar turli endokrin kasalliklarga olib kelishi
mumkin.
Gipofizning oldingi bo‘lagi
hujayralari boshqa endokrin bezlar faoliyatini
boshqaruvchi gormonlar ishlab chiqaradi. Uning gormonlaridan somatotropin oqsillar
sintezini kuchaytiradi va yog‘ning parchalanishini tezlatadi, shuning uchun o‘sish davrida
bolalar va o‘smirlarda yog‘ to‘planishi pasayadi.
Agar bolalik davrida somatotropin kam ishlab chiqarilsa
gipofizar
karlikizmga
, ko‘p
ishlab chiqarilsa
gipofizar gigantizmga
olib keladi. Agar bu gormon katta yoshdagi
odamlarda ko‘payib ketsa, kallaning yuz qismi, oyoq panjasi suyaklari kattalashi,
akromelogiya holati paydo bo‘ladi.
Kortikotropin yoki AKTG buyrak usti bezining dastali va to‘r qavati o‘sishini va
gormonlar ishlab chiqarishini kuchaytiradi.
Tirotropin gormoni
qalqonsimon bez follikulasi epiteliysi yetilishini boshqaradi.
Gonadotropin
erkaklarda moyaklar o‘sishini va spermatogenezni kuchaytiradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
38
Ayollarda ovulatsiya va sariq tana hosil bo‘lishiga ta’sir qiladi.
Gipofizning o‘rta bo‘lagi
gormoni melotonin teri pigmentatsiyasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Gipofizning
orqa
bo‘lagi
neyroglial
hujayralardan,
gipotalamusdan
neyrogipofizga keluvchi nerv tolalaridan va neyrosekretor tanachalardan iborat.
Neyrogipofiz gormonlari gipotalamusning ko‘ruv bo‘rtig’i ustidagi va bo‘rtiqosti
sohasining qorincha atrofidagi o‘zaklarida hosil bo‘lib, aksonlar orqali neyrogipofizga
tushadi.
Vazopressin
buyrak naychalarida suvning qayta so‘rilishini kuchaytirib,
antidiuretik ta’sir ko‘rsatadi, natijada siydik ajralishi kamayadi. Oksitotsin bachadon
mushaklarining qisqarishini kuchaytirib, tug‘ish jarayonini tezlatadi. Bundan tashqari, u
sut bezlarining faoliyatini oshiradi.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqda gipofiz noksimon shaklida bo‘lib, o‘rtacha og‘irligi
0,12 g. Gipofiz bola hayotining ikkinchi yilida, 4-5 va 11- 12 yoshlarda tez o‘sadi. Bola
10 yoshga to‘lganida uning og‘irligi ikki marta, 15 yoshda esa uch marta oshadi. 20
yoshda u eng katta og‘irlikka (530-560 mg) ega bo‘ladi. Hamma yoshda ham gipofizning
o‘lchamlari va og‘irligi ayollarda kattaroq bo‘ladi. Gipofizning faoliyati homila davrida
boshlanib, bu davrda u boshqa endokrin bezlarga ta’sir qiluvchi gormonlar ishlab chiqara
boshlaydi.
Gipofiz bezi — bu inson organizmida endokrin tizimning asosiy boshqaruv markazi
hisoblanadi. U gipotalamus bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ko‘plab hayotiy muhim
funksiyalarni bajaradi. Gipofiz bezining asosiy vazifasi — turli ichki sekretsiya
bezlarining faoliyatini tartibga soluvchi gormonlarni ishlab chiqarishdir. U orqali
qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari, jinsiy bezlar kabi ko‘plab a’zolar faoliyati
boshqariladi.
Gipofiz bezidan ajraladigan o‘sish gormoni organizmning umumiy o‘sishi va
rivojlanishini ta’minlaydi. Tireotrop gormon qalqonsimon bezni faollashtirib, modda
almashinuvini boshqaradi. Adrenokortikotrop gormon esa stressga qarshi kurashish va
immun tizimini qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Neyrogipofiz orqali
ajraladigan oksitosin va ADG esa suv muvozanati, bachadon qisqarishi va laktatsiyani
boshqaradi.
Gipofiz bezining normal faoliyati gomeostaz — ya’ni organizmdagi ichki muhit
barqarorligini saqlash uchun muhimdir. Undagi har qanday buzilish organizmda endokrin
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
39
kasalliklar, o‘sish va rivojlanish nuqsonlari, reproduktiv muammolar va suyuqlik
almashinuvi buzilishlariga olib kelishi mumkin. Shu sababli, gipofiz bezining sog‘lom
ishlashi inson salomatligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Xulosa
Gipofiz bezi inson organizmida markaziy endokrin bez sifatida muhim hayotiy
jarayonlarni boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. U ishlab chiqaradigan gormonlar
boshqa ichki sekretsiya bezlarining faoliyatini tartibga soladi, modda almashinuvi, o‘sish,
rivojlanish, suv muvozanati va reproduktiv funksiyalarni nazorat qiladi.
Gipofizning old, orqa va o‘rta qismlari o‘ziga xos tuzilish va funksiyalarga ega
bo‘lib, ular orqali turli gormonlar ajraladi. Ushbu gormonlar nafaqat birlamchi endokrin
organlarga, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri tana to‘qimalari va a’zolariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Gipofiz faoliyatining buzilishi turli endokrin kasalliklar, o‘sish muammolari,
gormonal disbalans va organizm barqarorligining buzilishiga olib keladi. Shuning uchun
gipofiz bezining normal ishlashi tibbiy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Uning
funksional holatini o‘z vaqtida baholash va muammolarni aniqlash, inson salomatligini
saqlashda asosiy omillardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov D. K., To‘xtayeva Sh. N. Odam anatomiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2020.
2.
Jo‘rayev Q. X., Ro‘ziyev A. S. Normal fiziologiya. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2019.
3.
G‘ofurov A. M., Tursunov S. O. Endokrinologiya asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
4.
Ahmedov Akmal Odam anatomiyasi. T.<<O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi>>
davlat ilmiy nashriyoti, 2005-y.
5.
Gray, H. (2015). Gray’s Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (41
st ed.). Elsevier.
