ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
121
MUAMMOLI TA’LIM METODLARI VA ULARNING PSIXOLOGIK TA’SIRI
Qodirova Shaxlo Muzafarovna
Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat Salomatligi texnikumi maxsus fan o`qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola muammoli ta’lim metodlari va ularning psixologik
jihatlariga oid nazariy hamda amaliy masalalarni o‘z ichiga oladi. Muammoli ta’lim - bu
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammoni tahlil qilish, tanqidiy va ijodiy
yondashuvlarni shakllantiradigan samarali pedagogik texnologiyalardan biridir.
Maqolada muammoli ta’limning ilmiy asoslari, metodik yondashuvlari, turli yoshdagi
o‘quvchilarga ta’siri va pedagogik jarayonda yuzaga keladigan psixologik omillar tahlil
qilinadi. Shuningdek, metodni amaliyotda qo‘llash bo‘yicha takliflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
muammoli ta’lim, psixologik ta’sir, kognitiv rivojlanish, ijodiy
fikrlash, o‘quv motivatsiyasi, emotsional o‘sish, metodik yondashuv.
Zamonaviy pedagogikaning asosiy talablari - bu shaxsni har tomonlama
rivojlantirish, ijtimoiy faollikka undash, mustaqil fikrlash, muammoni hal qila olish,
yangilik yaratish qobiliyatlarini shakllantirishdan iborat. An’anaviy ta’lim tizimi
o‘quvchini ko‘proq tayyor bilimlarni yod olishga yo‘naltirgan bo‘lsa, muammoli ta’lim
bu yondashuvni tubdan o‘zgartiradi. O‘quvchi bu yerda passiv emas, balki faol
ishtirokchi, bilim yaratuvchidir. Muammoli ta’lim o‘quvchilarda kognitiv faoliyatni
kuchaytiradi, fikrlashni rag‘batlantiradi, psixologik faollikni ta’minlaydi. Shu sababli bu
metodni chuqur o‘rganish, uning samaradorligini psixologik nuqtai nazardan tahlil qilish
dolzarb masalalardan biridir.
Muammoli
ta’lim
metodlarining
nazariy
asoslari.
Muammoli ta’lim - bu o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtirishga yo‘naltirilgan,
ularni mustaqil tarzda ilmiy muammolarni aniqlash, tahlil qilish va yechimini topishga
yo‘naltiradigan metoddir. Bu metod XX asrning o‘rtalarida V.V. Davidov, L.S.
Vygotskiy, J. Bruner, J. Dewey va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
122
Ushbu metod asosida quyidagi pedagogik prinsiplar yotadi:
- Aktiv ishtirok prinsipi - o‘quvchi bilim oluvchi emas, bilim yaratuvchidir.
- Muammoli vaziyat yaratish - o‘quvchi muammoni his etadi va uni hal qilishga intiladi.
- Fikrlashni faollashtirish - masalani tahlil qilish, asoslash, qarama-qarshiliklarni ko‘rish.
Didaktik interaktivlik - o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi faol muloqot.
Muammoli ta’limning asosiy bosqichlari:
1. Muammoli vaziyat yaratish
2. Savol yoki masala qo‘yish
3. Ilgari surilgan taxminlarni muhokama qilish
4. Axborot izlash va tahlil qilish
5. Xulosa chiqarish va bilimni umumlashtirish
Muammoli ta’limning psixologik ta’siri:
1. Motivatsiya va ichki harakatlantiruvchilar. Muammoli vaziyatlarda o‘quvchilar bilimga
ehtiyoj sezadi. Bu ehtiyoj, Vygotskiy ta’rificha, “yaqin rivojlanish zonasi”ni
shakllantiradi. Ichki motivatsiya o‘quvchining shaxsiy faolligini uyg‘otadi, irodaviy
kuchini oshiradi.
2. Kognitiv rivojlanish. O‘quvchilar muammoli masalalarni yechishda tahlil, sintez,
induksiya, deduksiya kabi fikrlash amallarini bajaradilar. Bu esa:
- Mantiqiy fikrlash
- Tanqidiy fikrlash
- Yaratuvchan yondashuv
- Mustaqil qaror qabul qilish
kabi psixologik ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
123
3. Emotsional va ijtimoiy o‘sish. Muammoli metodlar emotsional barqarorlik, o‘ziga
ishonch, stressga chidamlilik kabi jihatlarni ham shakllantiradi. Guruhda muammoni hal
qilish jarayoni esa:
- Ijtimoiy muomala
- Empatiya
- Liderlik va tinglash madaniyatini rivojlantiradi.
Muammoli ta’lim metodlarining turlari:
1. Muammoli suhbat - savol-javob asosida fikr yuritiladi.
2. Muammoli topshiriqlar - nazariy va amaliy masalalar qo‘yiladi.
3. Tadqiqotli yondashuv - o‘quvchilar mustaqil ilmiy izlanishlar olib boradilar.
4. Muammoli o‘yinlar - rolli o‘yinlar orqali fikrlash faoliyati kuchaytiriladi.
5. Kross-muammolar - fanlararo bog‘lanish orqali murakkab muammolar yechiladi.
Har bir usul o‘quvchilarning yoshiga, intellektual darajasiga va psixotipiga mos tarzda
qo‘llanilishi lozim.
O‘quvchi va o‘qituvchi yondashuvi:
1. O‘qituvchi roli:
- Muammo yaratish va nazorat
- Yo‘naltiruvchi savollar berish
- Muammoni ijtimoiy-psixologik jihatdan boshqarish
- Xatolarga to‘g‘ri munosabatda bo‘lish
2. O‘quvchi roli:
- Fikr bildirish va asoslash
- Muloqotda faol ishtirok
- Tashabbus ko‘rsatish
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
124
- Javobgarlikni his qilish
Amaliy tavsiyalar va muammolar.
Tavsiyalar: O‘qituvchi muammoni o‘quvchilarning bilim va tajribasiga moslab tanlashi
kerak, O‘quvchilarning fikrini qoralamaslik, xatoni tan olishga rag‘batlantirish, Guruhli
ishlash orqali ijtimoiy rivojlanishga erishish, Har bir darsga savol va muammo bilan
kirish.
Muammolar:
- Tayyor bilimga o‘rgangan o‘quvchilarda qiyinchilik
- Haddan ortiq murakkab muammolar o‘quvchini tushkunlikka tushiradi
- Tashkiliy jihatdan vaqt va resurslar yetishmovchiligi
Tadqiqot va statistikalar. 2023-yilda O‘zbekistonning bir necha umumta’lim
maktablarida o‘tkazilgan tajriba darslarida muammoli ta’lim usullarini qo‘llash orqali:
- 75% o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalari ortgani
- 68% hollarda baholarda ijobiy o‘sish kuzatilgani
- 82% o‘quvchilarda ta’limga qiziqish kuchaygani aniqlangan
XULOSA
Muammoli ta’lim metodlari shaxsni har tomonlama rivojlantirishga xizmat
qiladigan kuchli pedagogik vositadir. Ularning psixologik ta’siri chuqur: fikrlashni
faollashtiradi, motivatsiyani kuchaytiradi, emotsional barqarorlikni shakllantiradi, ijodiy
yondashuvni rivojlantiradi. Bu metodlar yordamida o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki
uni qayta ishlash, tahlil qilish va hayotiy vazifalarga moslashtirishga o‘rganadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Vygotskiy L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva, 1991.
2. Bruner J. The Process of Education. Harvard University Press, 1960.
3. Yuldashev Q. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Toshkent, 2022.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
125
4. Sharipova N. Pedagogik yondashuvlarda innovatsiyalar. Toshkent, 2021.
5. Dewey J. Democracy and Education. New York, 1916.
6. www.pedagog.uz - pedagogik portallar.
7. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi nashrlari, 2023.
