ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
116
O’QUVCHILARDA IJODIY FIKRLASH QOBILYATNI RIVOJLANTIRISH
YO’LLARI
Boyqarayeva Navro’zgul Allaberdi qizi
Sherobod tumani, 13-umumiy o’rta ta’lim maktabi psixologi
Annotatsiya
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning ijodiy
fikrlash qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish masalalari tahlil qilinadi. Zamonaviy
ta’limda ijodiy fikrlashni o‘rgatish, yosh avlodni innovatsion tafakkurga yo‘naltirish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqotda o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni
rag‘batlantirish uchun ta’lim uslublari, interfaol metodlar, darsdagi ijodiy topshiriqlar,
ochiq muammoli savollar va o‘yin elementlaridan foydalanishning samaradorligi tahlil
qilindi. Amaliy kuzatuvlar asosida muallif ta’lim jarayonida yaratuvchanlikni
rivojlantirishning aniq yo‘llarini asoslaydi. Maqola pedagoglar, psixologlar va metodistlar
uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar.
Ijodiy fikrlash, innovatsion ta’lim, o‘quvchilar, metodika, muammoli
vazifa, interfaol metodlar, kreativlik, tafakkur, didaktika, o‘qituvchi.
Abstract
This article analyzes the issues of forming and developing students' creative
thinking skills in secondary general education institutions. In modern education, teaching
creative thinking and directing the younger generation to innovative thinking is of great
importance. The study analyzed the effectiveness of using teaching methods, interactive
methods, creative tasks in the lesson, open-ended problematic questions and game
elements to stimulate creative thinking in students. Based on practical observations, the
author substantiates specific ways to develop creativity in the educational process. The
article is of practical importance for educators, psychologists and methodologists.
Keywords.
Creative thinking, innovative education, students, methodology,
problem-based learning, interactive methods, creativity, thinking, didactics, teacher.
KIRISH
XXI asr – bu tafakkur asri. Bugungi globallashuv sharoitida har bir inson, ayniqsa,
o‘sib kelayotgan yosh avlod zamonaviy bilimlar bilan bir qatorda mustaqil va ijodiy
fikrlay olishi zarur. Chunki hozirgi kunda jamiyatda murakkab muammolar yuzaga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
117
kelmoqda va ularni standart yondashuvlar bilan hal qilib bo‘lmaydi. O‘quvchilarni
maktab davridayoq ijodiy fikrlashga yo‘naltirish, ularni har qanday muammoli vaziyatda
yangicha qarorlar qabul qilishga o‘rgatish ta’limning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qoldi.
Ijodiy fikrlash – bu yangi g‘oyalarni ilgari surish, mavjud bo‘lgan bilimlarni
yangicha tarzda qo‘llay olish, noan’anaviy yondashuvni qo‘llab-quvvatlash qobiliyatidir.
Bu jarayon inson tafakkurining eng yuqori bosqichini ifodalaydi. Ijodiy fikrlashni
rivojlantirish orqali o‘quvchilarda faollik, muammolarga boshqacha qarash, o‘z ustida
ishlash va tanqidiy tahlil qilish kabi muhim sifatlar shakllanadi. Ayniqsa, maktab
yoshidagi bolalarning ongi sezgir, tafakkuri esa moslashuvchan bo‘lgani sababli, bu
bosqichda ijodiy fikrlashni rivojlantirish alohida o‘rin tutadi.
Mazkur maqolada o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirishga qaratilgan
samarali metodlar, tajribaviy yondashuvlar va psixologik-pedagogik asoslar o‘rganiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi, birinchi navbatda, milliy ta’lim tizimida innovatsion
yondashuvlarning joriy etilayotganligi va ijodkor shaxsni tarbiyalash borasidagi
ehtiyojning kuchayib borayotganligi bilan izohlanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ijodiy fikrlash nazariyasi ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. G. Wallas
ijodiy fikrlashning to‘rt bosqichini ajratib bergan: tayyorgarlik, inkubatsiya, ilhom
(illumination) va tekshiruv. Bu model asosida inson tafakkurida yangi g‘oya qanday
tug‘ilishi ilmiy izohlangan. Guilford (1956) esa divergent fikrlash tushunchasini kiritgan
bo‘lib, ijodiylikni o‘lchashda muhim mezon sifatida taklif qilgan. Torrance (1974) esa
kreativ tafakkurni o‘lchash bo‘yicha testlar ishlab chiqqan va ularni ta’lim amaliyotiga
tatbiq etgan.
O‘zbek olimlari orasida N. To‘xtasinov, M. Sharipova, Z. Islomova kabi
mutaxassislar maktab o‘quvchilarining tafakkurini faollashtirish usullari haqida
yozganlar. Ular ta’limda muammoli vaziyatlar yaratish, darslarni dramatizatsiyalash,
loyiha asosida o‘qitish, guruhlarda ishlash metodlarining ijodiy fikrni rivojlantirishdagi
o‘rnini qayd etishgan.
Xalqaro yondashuvlarda o‘qituvchilarni ijodkorlikka yo‘naltirish uchun STEM,
CLIL, PBL (Project Based Learning) kabi metodlar taklif qilinmoqda. Ayniqsa,
metakognitiv yondashuv orqali o‘quvchilarni o‘z fikrlash jarayonini anglashga o‘rgatish,
ularni tahlil qilish, baholash va yangi g‘oya ishlab chiqishga tayyorlash bo‘yicha tizimli
uslublar ishlab chiqilgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
118
Tadqiqotda sifatli va miqdoriy yondashuv uyg‘unlashtirildi. Asosiy metodlar
quyidagilardan iborat:
Empirik kuzatuv – 5–9-sinflarda o‘tkazilgan 20 dan ortiq darslar jarayonida
o‘quvchilarning faol ishtiroki, savol-javoblardagi kreativlik, mustaqil fikr bildirishi
baholandi.
So‘rovnoma va intervyu – 30 nafar o‘qituvchi va 100 nafar o‘quvchi ishtirokida
ijodiy fikrlashga oid savollar orqali ma’lumotlar yig‘ildi.
Eksperimental metod – sinfda tajriba guruhi va nazorat guruhi tashkil etilib, 1 oylik
davrda muammoli topshiriqlar, ijodiy yozuv mashqlari orqali farqlar kuzatildi.
Tahliliy metod – adabiyotlar asosida mavjud nazariy yondashuvlar tahlil qilindi,
amaliy yondashuvlar bilan solishtirildi.
Ma’lumotlar SPSS dasturida qayta ishlanib, tafovutlar T-test yordamida baholandi.
O‘quvchilarning darsga nisbatan motivatsiyasi, mustaqil fikr bildirishga tayyorligi va
kreativlik darajasi ko‘rsatkichlari solishtirildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
1.
So‘rovnoma natijalari:
o
O‘quvchilarning 72% ijodiy fikr bildirish imkonini beruvchi mashqlarni
yoqtirishini bildirgan.
o
64% o‘qituvchilar sinfdagi ijodiy topshiriqlarning samarali natija berganini
tasdiqlagan.
o
48% o‘quvchilar o‘z fikrini ochiq aytishda qiynalishini bildirgan – bu esa
ijodiy fikr rivojiga to‘siqdir.
2.
Eksperiment natijalari:
Tajriba guruhi va nazorat guruhi o‘rtasidagi farq quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan:
Ko‘rsatkichlar
Tajriba guruhi (ball) Nazorat guruhi (ball)
Muammoga yangicha yondashuv
4.5
3.2
Mustaqil fikr bildirishi
4.3
2.9
G‘oya taklif qilish darajasi
4.7
3.1
3.
Amaliy kuzatuvlar:
Interfaol usullardan foydalanilgan darslarda o‘quvchilar savollarga kengroq va
original javoblar bergan, nutq madaniyati rivojlangan, darsdagi ishtirok faollashgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
119
4.
Innovatsion metodlar samarasini solishtirish:
•
“Aqliy hujum”, “Venn diagrammasi”, “Konseptual xaritalar”, “STEM faoliyati”,
“Rolli o‘yinlar” ijodiy fikrlashda eng samarali deb topildi.
•
“Muammoli savollar” – o‘quvchilarning tahliliy fikrlashini rag‘batlantirgan.
•
“Erkin yozuv mashqlari” – tasavvur va tafakkurni kuchaytirgan.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘quvchilarda ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish uchun quyidagi yondashuvlar muhim:
1.
Muammoli vaziyatlar yaratish
– oddiy savollar o‘rniga ochiq, tahlil talab
qiluvchi savollar berish.
2.
Ijodiy topshiriqlar
– hikoya tuzish, rolga kirish, o‘xshatish, metafora bilan
ishlash.
3.
Tadqiqotga asoslangan ta’lim
– o‘quvchilar mustaqil tadqiqot olib borib,
xulosa chiqarishlari kerak.
4.
O‘qituvchining roli
– o‘qituvchi yo‘lboshchi, maslahatchi, ilhomlantiruvchi
bo‘lishi lozim.
5.
Baholash tizimini yangilash
– ijodiy fikrlar ham ball orqali
rag‘batlantirilmog‘i zarur.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
120
Ijodiy fikrlashga ega o‘quvchi faqat bilim emas, balki yangi bilim yaratishga qodir
shaxsdir. Shunday shaxsni tarbiyalash esa zamonaviy pedagogikaning asosiy mezoniga
aylanishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Guilford J.P. (1956). The structure of intellect. Psychological Bulletin.
2.
Torrance, E. P. (1974). Torrance Tests of Creative Thinking.
3.
Wallas, G. (1926). The Art of Thought.
4.
To‘xtasinov N. “Ijodiy fikrlash va metodika”. – Toshkent, 2019.
5.
Islomova Z. “Pedagogik texnologiyalar asosida ijodiylikni shakllantirish”. –
2021.
6.
Begmatov A. “O‘qituvchida kreativ yondashuv madaniyatini shakllantirish”.
// “Xalq ta’limi”, 2020, №4.
7.
National Research Council (2000). How People Learn: Brain, Mind,
Experience, and School. Washington, DC: The National Academies Press.
8.
Sternberg, R. J. (2003). Wisdom, intelligence, and creativity synthesized.
Cambridge University Press.
9.
Fadel C., Bialik M., Trilling B. (2015). Four-Dimensional Education.
10.
Kadirova D. “Yangi avlod darslarida ijodiylikni o‘stirish usullari”. –
Samarqand, 2022.
