ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
171
“GENDER TENGLIGI TAMOYILINING HUQUQIY
IMPLEMENTATSIYASI: XALQARO TAJRIBA VA O‘ZBEKISTON
AMALIYOTI”
Zulayho Usanova Turdimurod qizi
Termez davlat universiteti yuridik fakultetining 1-bosqich talabasi
Gulnoza jumayeva Sodiq qizi
Termiz davlat universiteti yuridik fakultetining 1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: Adham Avliyoqulov Alisherovich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada gender tengligi tamoyilining huquqiy va ijtimoiy
jihatlari chuqur yoritilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining ushbu yo‘nalishda olib
borayotgan islohotlari va amaldagi qonunchilik asoslari tahlil qilinadi. Gender tengligi —
erkaklar va ayollar hamda boshqa jinsiy orientatsiyalarga ega shaxslar o‘rtasida teng
huquqlar va imkoniyatlarni ta'minlashga qaratilgan muhim tamoyil sifatida ko‘rib
chiqiladi. Maqolada, O‘zbekiston konstitutsiyaviy hujjatlari, “Gender tengligi
to‘g‘risidagi” qonun, Mehnat va Oila kodekslari, hamda 2022–2026 yillar uchun Gender
strategiyasi asosida mavjud muammo va kamchiliklar ochib berilgan. Shuningdek,
xalqaro tajribalar — Skandinaviya davlatlari, Kanada va Ruanda misolida — samarali
yuridik mexanizmlar va gender siyosati tahlil qilingan. Maqolada gender tengligining
to‘laqonli amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar — ijtimoiy stereotiplar,
institutsional zaifliklar va qonunlarning amaliyotga yetarli darajada tatbiq etilmasligi —
ko‘rsatib o‘tilgan. Yakuniy xulosalarda esa O‘zbekistonda gender tengligini ta'minlash
uchun xalqaro tajribalarga asoslangan holda huquqiy, institutsional va ijtimoiy
islohotlarni chuqurlashtirish zarurligi ta'kidlanadi.
Kalit so`zlar:
gender tengligi, huquqiy mexanizmlar, diskriminatsiya, CEDAW
konvensiyasi, xalqaro tajriba, stereotiplar, ayollar huquqlari,
mehnat bozori, Oila
kodeksi, gender strategiyasi (2022–2026), gender kvotalari
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
172
Kirish
Bugungi kunda gender tengligi tamoyili global miqyosda bir nechta ijtimoiy,
siyosiy, iqtisodiy va huquqiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
jamiyatda adolat va tenglikni ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Gender tengligi
— bu erkaklar va ayollar, shuningdek, boshqa jinsiy orientatsiyalarga ega bo‘lgan
shaxslar o‘rtasidagi huquqiy, iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy tenglikni anglatadi. Ushbu
tamoyil nafaqat individual darajada tenglikni ta'minlash, balki jamiyatning barqaror
rivojlanishi uchun ham zarurdir. Gender tengligi tamoyili, nafaqat ijtimoiy huquqlarni
rivojlantirish, balki inson huquqlarini ta'minlash, siyosiy islohotlarni amalga oshirish
va jamiyatning o‘zgarishi uchun mustahkam asosdir. Gender tengligi o‘rnatilgan
jamiyatlar har tomonlama rivojlanish ko‘rsatkichlariga ega, chunki bu jamiyatlar
adolatli va barqaror iqtisodiy tizimlarga ega, ayollar va erkaklar o‘rtasida o‘zaro
hurmat va teng huquqlilikka asoslangan munosabatlar mavjud. Shu bilan birga, gender
tengligi huquqiy tizimdagi muvaffaqiyatli islohotlarni amalga oshirishda, ta'lim va
mehnat bozori kabi sohalarda ham samarali natijalarga olib keladi.
O‘zbekiston o‘zining gender tengligi bo‘yicha amalga oshirayotgan islohotlar va
huquqiy normativ bazasini mustahkamlashga alohida e'tibor qaratmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi hamda boshqa muhim huquqiy hujjatlar gender tengligi
tamoyilini belgilaydi, lekin amaldagi qonunchilikda va jamiyatda gender tengligi to‘liq
ta'minlanmagan. Shuningdek, gender tengligi masalalarida jamiyatda an'anaviy
qarashlar, stereotiplar va ijtimoiy muammolar mavjud bo‘lib, bu holat huquqiy tizimga
ham salbiy ta'sir ko‘rsatmoqda. Bu holat, jamiyatdagi ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar
va huquqiy inqiloblar orqasida gender tengligi masalasida qaror qabul qiluvchi
organlarning yanada samarali va inklyuziv siyosat yuritishi zarurligini ko‘rsatadi.
Hozirda gender tengligi tamoyilini yanada chuqurroq va samaraliroq tatbiq
etishning zarurligi va global miqyosda bu sohadagi o‘zgarishlar jiddiy dolzarb
masalalardan biridir. Gender tengligi jamiyatdagi barqarorlik va ijtimoiy muvozanatni
saqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u davlatning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy
tizimlarini mustahkamlashga yordam beradi. Shu bilan birga, O‘zbekiston amaliyoti
va xalqaro tajribalarini solishtirib, gender tengligi bo‘yicha huquqiy mexanizmlar
samaradorligini tahlil qilish juda muhimdir. Bu nafaqat O‘zbekistonning xalqaro
miqyosda o‘z pozitsiyasini kuchaytirishga, balki mamlakatdagi gender tengligi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
173
masalasidagi mavjud muammolarni hal etishda samara beradi. Shuning uchun, gender
tengligini ta'minlashda ilg‘or xalqaro tajribalardan foydalangan holda yangi qonunlar,
normativ-huquqiy hujjatlar va ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqish, ularning samarali
amaliyotini amalga oshirish zaruriyati mavjud.
Shu asosda, gender tengligi tamoyilini huquqiy jihatdan muvaffaqiyatli tatbiq etish
uchun chuqur yuridik tahlil, qonunlar va xalqaro hujjatlar bo‘yicha taqqoslash
metodologiyasi zarurdir. Tadqiqot davomida O‘zbekistonning gender tengligi
bo‘yicha huquqiy tizimining joriy holati va xalqaro tajribalarga asoslangan yangi
yuridik mexanizmlar ishlab chiqilishi muhim masala bo‘ladi. Gender tengligi tamoyili
jamiyatdagi barcha shaxslarning teng huquqlarini ta'minlash, ijtimoiy adolatni oshirish
va inson huquqlarini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. Bu tamoyil, erkaklar
va ayollar o‘rtasidagi jinsiy farqlarni bartaraf etish bilan birga, boshqa jinsiy
orientatsiyaga ega shaxslar uchun ham teng imkoniyatlar yaratishni ko‘zda tutadi.
Gender tengligi, nafaqat jinsiy identifikatsiya va biologik jinsga asoslangan, balki
jamiyatning shakllantirgan ijtimoiy rollarini o‘zgartirishni talab qiladi.
Biologik jins – bu insonning genetik va fiziologik xususiyatlari, ya'ni erkak va ayol
bo‘lishi, reproduktiv organlari va xromosomalariga bog‘liq. Gender esa, jinsga oid
jamiyatning shakllantirgan ijtimoiy rollari va kutishlariga asoslangan bo‘lib, bu
shaxsning jamiyatdagi o‘rni va uning xulq-atvorini belgilaydi. Gender rollari har bir
jamiyatda o‘ziga xos bo‘lib, ular vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Masalan, ilgari
erkaklar va ayollar o‘rtasidagi an'anaviy ijtimoiy rollar, bugungi kunda ortiqcha bo‘lib
qoldi va ayollar ham erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo‘lishi kerakligi haqida
dunyo miqyosida keng tarqalgan qarashlar mavjud.
Gender tengligi, biologi jinsdan farq qilgan holda, jamiyatda genderga asoslangan
kamsitish, diskriminatsiya va adolatsizlikni bartaraf etishni anglatadi. Gender
tengligini ta'minlash, shuningdek, o‘zaro hurmat, teng imkoniyatlar yaratish va adolatli
jamiyatni qurishga qaratilgan yondashuvni ko‘zda tutadi.
Gender tengligi tamoyili, inson huquqlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Inson
huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va CEDAW (Ayollarni diskriminatsiyalashga
qarshi konvensiya) kabi xalqaro hujjatlar gender tengligini ta'minlashni nazarda tutadi.
Gender tengligi o‘z ichiga faqat erkaklar va ayollar o‘rtasidagi adolatni emas, balki
barcha jinsiy orientatsiyalarga ega shaxslar uchun teng huquqlarni ta'minlashni
anglatadi. Shuningdek, bu huquqni ta'minlash, faqat huquqiy me'yorlar bilan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
174
cheklanmay, jamiyatda kamsitish, stereotiplar va diskriminatsiyani bartaraf etishga
qaratilgan ijtimoiy tashabbuslarni ham o‘z ichiga oladi.
Gender tengligi va inson huquqlari o‘rtasidagi munosabatni o‘rganishda,
kamsitmaslik tamoyili alohida ahamiyatga ega. Bu tamoyilga ko‘ra, jinsidan, jinsi yoki
jinsiy orientatsiyasidan qat'i nazar, har bir shaxs teng huquqlarga ega bo‘lishi kerak.
CEDAW va boshqa xalqaro hujjatlar, shuningdek, milliy qonunlar va konstitutsiyalar
gender tengligini ta'minlashga qaratilgan huquqiy mexanizmlar yaratadi.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi gender tengligini ta'minlashga
qaratilgan prinsiplarni o‘z ichiga oladi. Konstitutsiyada barcha fuqarolarga teng
huquqlar va erkinliklar taqdim etilgan bo‘lsa-da, gender tengligi masalasi alohida
e'tiborga sazovor. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida erkaklar va ayollar
o‘rtasidagi tenglik, jamiyatda kamsitish va diskriminatsiyaga qarshi qat'iy pozitsiya
mavjud. Shuningdek, Konstitutsiyada oilaviy munosabatlar, mehnat huquqlari, ta'lim
olish huquqi va boshqa sohalarda gender tengligini ta'minlashga doir normativlar
belgilangan. Biroq, amaldagi qonunchilikda gender tengligi masalasidagi ayrim
muammolar mavjud. Misol uchun, mehnat kodeksi va oilaviy kodeksda ayrim huquqiy
me'yorlar jamiyatda gender tengligini to‘liq ta'minlamayapti. O‘zbekistonda, ayniqsa,
ayollarni mehnat bozorida qo‘llab-quvvatlash, ularga teng imkoniyatlar yaratish
bo‘yicha huquqiy mexanizmlar ba'zan yetarli bo‘lmaydi. Gender stereotiplari,
an'anaviy qarashlar va ijtimoiy normativlar ba'zan huquqiy tizimga ham salbiy ta'sir
ko‘rsatadi.
Xalqaro tajriba, gender tengligi bo‘yicha amalga oshirilgan islohotlar va yuridik
mexanizmlarni tahlil qilish, O‘zbekiston amaliyoti uchun muhim o‘rnak bo‘lishi
mumkin. Bir qancha mamlakatlar, masalan, Skandinaviya davlatlari, gender tengligini
ta'minlashda muvaffaqiyatga erishgan. Ularning tajribalari, gender tengligini
ta'minlashda huquqiy mexanizmlarning samaradorligi, ayollarning mehnat bozoridagi
huquqlarini himoya qilish va oilaviy munosabatlardagi kamsitishni bartaraf etish
sohalarida O‘zbekistonga ham ko‘plab foydali tavsiyalarni beradi. Xalqaro
qonunchilik va amaliyotlar, shuningdek, gender tengligi bo‘yicha islohotlarni amalga
oshirgan davlatlar tajribalarini o‘rganish orqali, O‘zbekistonda huquqiy
mexanizmlarni takomillashtirish mumkin. Bu, o‘z navbatida, gender tengligini yanada
samaraliroq tatbiq etish, kamsitishning oldini olish va jamiyatda adolatni ta'minlash
uchun zarurdir.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
175
Gender tengligi — bu barcha insonlar uchun teng huquqlarni, imkoniyatlarni va
ijtimoiy resurslarni taqdim etish bo‘yicha muhim g‘oya bo‘lib, u xalqaro huquqda ham
keng o‘rin egallaydi. Xalqaro huquqning asosiy qadriyatlaridan biri bo‘lgan gender
tengligi, nafaqat ayollar, balki barcha jinslar o‘rtasida tenglikni ta'minlashga
qaratilgan. BMTning CEDAW (1979) — Ayollarni diskriminatsiyaga qarshi himoya
qilish konvensiyasi, gender tengligini ta'minlash bo‘yicha xalqaro huquqiy asoslarni
belgilovchi eng muhim hujjat hisoblanadi. CEDAW konvensiyasining maqsadi —
ayollarni kamsitishni to‘xtatish, ularga siyosat, iqtisodiyot, ta'lim, sog‘liqni saqlash va
boshqa sohalarda teng imkoniyatlar yaratishdan iborat. CEDAW ga imzo chekkan
mamlakatlar, shu jumladan O‘zbekiston, ayollarni diskriminatsiya va kamsitishga
qarshi qonunchilikni kuchaytirishga, ayollarning huquqlarini himoya qilishga
majburdirlar. Konvensiya, mamlakatlarning gender tengligini ta'minlash bo‘yicha
amalga oshirishi kerak bo‘lgan islohotlar ro‘yxatini taqdim etadi va bu islohotlar
ustidan doimiy monitoringni amalga oshiradi. Pekin platformasi (1995) va BMT
Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG 5) ham gender tengligini ta'minlashda
ahamiyatli hujjatlardir. Pekin deklaratsiyasi, ayollarni teng huquqlilikka erishtirish
uchun ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishni talab qiladi.
BMTning SDG 5 — gender tengligini ta'minlash bo‘yicha belgilangan global
maqsadlar, ayollar va qizlarning huquqlarini himoya qilishni, ularni barcha sohalarda
faol ishtirok etishga jalb qilishni nazarda tutadi. Bu maqsadlar nafaqat ayollarni, balki
barcha genderdagi shaxslarning tengligini ta'minlashga qaratilgan.
Shvetsiya, Norvegiya, Kanada va Ruanda kabi ilg‘or davlatlar gender tengligini
ta'minlashdagi muvaffaqiyatli tajribasi bilan tanilgan. Shvetsiya va Norvegiya
davlatlari, gender tengligini iqtisodiy va siyosiy tizimga joriy qilishda o‘zlarining
ilg‘or qonunchiligini va amaliyotlarini ishlab chiqqan. Shvetsiyada ta'lim, mehnat
bozorida ayollarni qo‘llab-quvvatlash va gender tengligini ta'minlashga qaratilgan
keng qamrovli siyosatlar mavjud. Norvegiyada esa gender kvotalari amalda
qo‘llanilib, ayollarning siyosatdagi ulushi oshirilgan va ular davlat ishlarida yuqori
lavozimlarda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lishgan. Kanada esa nafaqat
ayollarni siyosatga jalb qilishda, balki ish joylaridagi tenglikni ta'minlashda ham
muvaffaqiyatga erishgan. Keng qamrovli qonunchilik islohotlari orqali gender
tengligini ish joylarida va iqtisodiy tizimda amalga oshirishda yuqori natijalarga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
176
erishildi. Kanada hukumati, gender asosidagi kamsitishni bartaraf etish uchun ta'lim
tizimida va ish joylarida gender tengligini targ‘ib qilish uchun maxsus siyosatlar ishlab
chiqgan. Ruanda esa, gender tengligi bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribaga ega bo‘lgan
mamlakatlardan biridir. Bu mamlakatda parlamentda ayollarning ulushi dunyodagi
eng yuqori bo‘lib, siyosatda va iqtisodiy rivojlanishda ayollarning ulushi yuqori
darajada. Ruanda, gender tengligini ta'minlashda samarali yondashuvni qo‘llab-
quvvatlaydi va ayollarni siyosatdagi teng o‘rinlarga ega qilish uchun zarur
qonunchilikni amalga oshirgan.
Xalqaro tajriba, gender tengligini ta'minlashda bir qancha quvvatlovchi
mexanizmlarni qo‘llashni ko‘rsatadi. Bu mexanizmlardan eng mashhurlari gender
kvotalari va gender byudjetlashtirish hisoblanadi. Gender kvotalari ayollar uchun
siyosat, ta'lim, ish joylarida va boshqalarda ajratilgan o‘rinlarni belgilaydi. Bu
mexanizm orqali ayollarni o‘z o‘rinlarida teng ishtirok etishga rag‘batlantirish
mumkin. Gender byudjetlashtirish esa davlatning iqtisodiy resurslarini va byudjetini
gender tengligini ta'minlashga qaratilgan tarzda taqsimlashga yordam beradi. Bu
mexanizm, resurslarni ayollar va erkaklar o‘rtasida teng taqsimlashga qaratilgan
bo‘lib, davlatning barcha siyosat va qarorlarida gender nuqtai nazarini hisobga olishni
ta'minlaydi.
Gender tengligi bo‘yicha xalqaro monitoringlar, davlatlarning CEDAW kabi
konvensiyalarni amalga oshirishini nazorat qilish va ularning gender tengligi bo‘yicha
amalga oshirgan islohotlarini tahlil qilishga qaratilgan. CEDAW qo‘mitasi tomonidan
amalga oshirilgan monitoring, har bir mamlakatning gender tengligi bo‘yicha erishgan
yutuqlarini va kamchiliklarini ochib beradi. Bu hisobotlar, mamlakatlar uchun gender
tengligini ta'minlashda ko‘rilishi zarur bo‘lgan chora-tadbirlarni aniqlaydi. Xalqaro
reytinglar ham mamlakatlarning gender tengligi bo‘yicha holatini baholashda muhim
rol o‘ynaydi. Global Gender Gap Report kabi xalqaro reytinglar orqali
mamlakatlarning gender tengligi bo‘yicha o‘rni aniqlanadi va ularning yutuqlari yoki
kamchiliklari tahlil qilinadi. Ushbu reytinglar, mamlakatlarni o‘z siyosatida gender
tengligini ta'minlashga undaydi.
O‘zbekiston o‘zining gender tengligi bo‘yicha amalga oshirgan islohotlar va
huquqiy tizimdagi yutuqlari bilan alohida o‘rin tutsa-da, Global Gender Gap Report va
boshqa xalqaro reytinglarda uning o‘rni hali ham past bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonning gender tengligini ta'minlash bo‘yicha yutuqlari va kamchiliklarini
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
177
tahlil qilish va o‘zgarishlarni amalga oshirish zarur. O‘zbekistonning xalqaro
reytinglar bo‘yicha o‘rnini yaxshilash uchun amalga oshirilgan islohotlarni chuqurroq
tahlil qilish va ular bo‘yicha to‘g‘ri yo‘nalishlar belgilanishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasining gender tengligi bo‘yicha qonunchilik asoslari
O‘zbekiston Respublikasining gender tengligi bo‘yicha qonunchilik asoslari
mamlakatda gender tengligini ta'minlashga yo‘naltirilgan muhim huquqiy
mexanizmlardir. 2019-yilda qabul qilingan
"Gender tengligi to‘g‘risidagi qonun"
nafaqat ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tenglikni belgilaydi, balki gender asosidagi
kamsitishni oldini olishga qaratilgan bir qancha yangi yuridik tamoyillarni o‘z ichiga
oladi. Bu qonun orqali hukumat gender tengligini o‘rnatishda huquqiy va institutsional
baza yaratishga harakat qilgan bo‘lsa-da, uning to‘liq amalga oshirilishi o‘ziga xos
qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
O‘zbekiston Konstitutsiyasidagi gender tengligi tamoyili va uning amaldagi
qonunlardagi ifodasi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 27-moddasi gender tengligini
kafolatlaydi, unda fuqarolarning jinsiga, irqiga, millatiga yoki boshqa shaxsiy
belgilariga ko‘ra kamsitish man etilgan. Ammo, gender tengligi prinsipi faqat
qog‘ozda qolmasligi kerak, balki uning amaliyotga tatbiqi bo‘yicha muammolar
mavjud. Mehnat kodeksi, Oila kodeksi, va boshqa huquqiy hujjatlar gender tengligini
ta'minlashga qaratilgan bo‘lsa-da, ayrim hollarda jamiyatdagi an'anaviy qarashlar,
stereotiplar va boshqa ijtimoiy muammolar yuridik mexanizmlarning samarali
ishlashiga to‘sqinlik qilmoqda. Mehnat bozorida erkaklar va ayollar o‘rtasidagi ish
haqi va lavozimlar bo‘yicha tafovutlar, oila tizimidagi gender muammolarini
yengishdagi qiyinchiliklar mavjud.
Mehnat kodeksi va Oila kodeksi kabi asosiy normativ hujjatlar gender tengligini
ta'minlashda bir qator ijobiy qadamlar tashlagan bo‘lsa-da, amalda gender tengligini
ta'minlashga qaratilgan choralar hali to‘liq samarali emas. Ayollarning mehnat
bozorida o‘rni, ayollarning yuqori lavozimlarga tayinlanishdagi qiyinchiliklar,
o‘zgartirilgan ish joylarida gender asosidagi kamsitishlar va boshqa omillar yuridik
tahlilga olib keladi. Oila kodeksi esa, ayollarni oila ichidagi huquqlarini himoya
qilishga, oilaviy zo‘ravonlikni kamaytirishga qaratilgan muhim huquqiy instrument
bo‘lib xizmat qiladi. Biroq, oilaviy zo‘ravonlikni samarali oldini olish va ayollarning
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
178
o‘z huquqlarini himoya qilishni ta'minlash uchun qo‘shimcha huquqiy mexanizmlar
zarur.
O‘zbekiston Respublikasi
Gender tengligi strategiyasi (2022–2026)
mamlakatda
gender tengligini ta'minlashni muhim ijtimoiy va iqtisodiy maqsad sifatida belgilaydi.
Ushbu strategiya doirasida davlat tomonidan ayollarning siyosatda, iqtisodiy sohada
va ta'limda ishtirokini kengaytirish, gender stereotiplarini kamaytirish, ayollarni
yuqori lavozimlarga tayinlash va mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratishga
qaratilgan dasturlar amalga oshirilmoqda. Shunday bo‘lsa-da, strategiyaning amalga
oshirilishida hali ham ba'zi muammolar mavjud. Jamiyatdagi gender stereotiplari,
ayollarga nisbatan ijtimoiy bosim va huquqiy muammolar gender tengligini amalga
oshirishdagi muhim to‘siqlarga aylanishda davom etmoqda. Ijtimoiy stereotiplar va
gender rollari davlat siyosatining samarali ijrosiga to‘sqinlik qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining gender tengligi to‘g‘risidagi qonunlari, jumladan
Gender tengligi to‘g‘risidagi qonun
, muhim huquqiy asosni yaratgan bo‘lsa-da,
amaldagi qonunlar gender tengligini to‘liq ta'minlashga yetarli emas. Mehnat bozorida
ayollarga nisbatan kamsitish, ayollarning yuqori lavozimlarda yetarli darajada ishtirok
etmasligi va gender asosidagi boshqa muammolar qonunchilik tizimi tomonidan
samarali hal qilinmayapti.
O‘zbekistonda jamiyatda mavjud bo‘lgan an'anaviy gender stereotiplari ayollarni
uy-ro‘zg‘or ishlariga, erkaklarni esa oilada va mehnat bozorida faoliyat yuritishga
taalluqli bo‘lgan rollarga kiritadi. Bu holat ayollarning iqtisodiy va siyosiy hayotga
ishtirokini cheklaydi. Ayollarni faqat oila va bolalar parvarishiga jalb qilish g‘oyasi,
asosan ijtimoiy muammolarga sabab bo‘ladi.
Ayollar mehnat bozorida to‘liq teng huquqlarga ega bo‘lishga qaramay, ularning
ish haqi erkaklarga nisbatan past va ular ko‘pincha yuqori lavozimlarga
tayinlanmaydilar. Ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini kengaytirish, ularga
qo‘shimcha imkoniyatlar yaratish va gender asosidagi kamsitishni bartaraf etish uchun
yanada kuchli yuridik va iqtisodiy mexanizmlar zarur.
O‘zbekistonning gender tengligi bo‘yicha huquqiy islohotlar va amaliyotlar,
shubhasiz, ijobiy o‘zgarishlarga olib kelgan bo‘lsa-da, bu jarayonlar hali to‘liq
yakunlanmagan. Jamiyatda gender tengligini ta'minlashga qaratilgan islohotlar yanada
chuqurlashtirilishi, qonunchilik tizimida mavjud bo‘lgan kamchiliklar bartaraf etilishi
va ijtimoiy stereotiplar birmuncha kamaytirilishi zarur. Faqatgina bunday
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
179
yondashuvlar orqali O‘zbekiston gender tengligini ta'minlash va huquqiy tizimning
samarali ishlashini to‘liq amalga oshira oladi.
O‘zbekiston Respublikasining gender tengligi bo‘yicha qonunchilik asoslari
konstitutsiyaviy va normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. O‘zbekiston
Konstitutsiyasida har bir fuqaroning teng huquqlilik huquqi belgilangan bo‘lib, gender
tengligi ham bu huquqning bir qismi sifatida ko‘riladi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 7-moddasida "har kimning huquqlari va erkinliklari kafolatlanadi"
deb ta'kidlanadi, bu esa gender tengligini ta'minlashga alohida e'tibor qaratish
zarurligini anglatadi. 2019-yilda qabul qilingan Gender Tengligi to‘g‘risidagi Qonun
O‘zbekistonda gender tengligi masalasida huquqiy bazani mustahkamlashga xizmat
qilmoqda. Ushbu qonun gender tengligini ta'minlash, gender asosida kamsitishni
bartaraf etish va ayollarning huquqlarini himoya qilishni ko‘zda tutadi. Qonun ayrim
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalarda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tenglikni
ta'minlashga qaratilgan maxsus huquqiy mexanizmlar va mexanizmlar ishlab
chiqilgan.
O‘zbekistonning Mehnat kodeksi va Oila kodeksida gender tengligi masalalariga
alohida e'tibor qaratilgan. Mehnat kodeksida ayollarni mehnat bozori sharoitida
himoya qilish, ayollarga mehnat sharoitlarini yaxshilash va gender asosidagi
kamsitishning oldini olishga yo‘naltirilgan norma va qoidalar mavjud. Ayniqsa,
ayollarga bolalar parvarishi bilan bog‘liq dam olish muddatlari, ish joylaridagi teng
imkoniyatlar va jinsiy asosda kamsitishni bartaraf etishga oid qoidalar aniq
belgilangan.
Oila Kodeksida esa gender tengligi va ayollarning oila huquqlarini ta'minlashga
qaratilgan ijtimoiy me'yorlar mavjud. Ammo bu hujjatlar amalda ba'zi muammolarni
keltirib chiqarishi mumkin. Misol uchun, oila institutidagi ijtimoiy stereotiplar va
an'anaviy qarashlar gender tengligini to‘liq amalga oshirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Shuning uchun, ushbu qonunlarning yanada mustahkam va samarali ishlashini
ta'minlash uchun amaliyotda takomillashtirish zarur.
O‘zbekiston Respublikasi 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Gender Tengligi
Strategiyasini ishlab chiqdi. Ushbu strategiyaning asosiy maqsadi – gender tengligini
ta'minlash bo‘yicha huquqiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish, ayollar va
erkaklar o‘rtasidagi tenglikni rivojlantirish. Strategiyada gender asosida kamsitishni
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
180
kamaytirish, ayollarni mehnat bozoriga faol jalb etish, siyosiy va ijtimoiy hayotda
ularning ishtirokini oshirishga yo‘naltirilgan o‘zgarishlar amalga oshiriladi.
Biroq, amaldagi strategiyada hali ham ko‘plab ijtimoiy stereotiplar, jinsiy
tengsizlikning ildizlari va jamiyatdagi kamsitish amaliyotlari mavjud bo‘lib, bu
holatlar to‘liq bartaraf etilmagan. Ayniqsa, gender tengligini ta'minlashda mavjud
muammolar, gender stereotiplari va ayollarning siyosiy va iqtisodiy ishtirokini
kengaytirishdagi to‘siqlarni olib tashlash talab qilinadi.
O‘zbekiston qonunchiligida gender tengligi va kamsitishga qarshi choralar
ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, amaldagi huquqiy mexanizmlar to‘liq ishlamamoqda. Masalan,
Mehnat kodeksida ayollarga qulay sharoitlarni taqdim etish haqida so‘z boradi, biroq,
bu qonunlarning amaldagi samaradorligi ba'zan past darajada bo‘ladi. Shuningdek,
gender tengligi bo‘yicha ba'zi qonunlar mavjud bo‘lsa-da, ular real hayotda
qo‘llanilmayapti va jamiyatda gender tengligi bo‘yicha mavjud stereotiplar tufayli
amaliyotga to‘g‘ri ta'sir qilmayapti.
O‘zbekistonda gender tengligi bo‘yicha mavjud ijtimoiy stereotiplar jamiyatdagi
ayollar va erkaklarga bo‘lgan munosabatni shakllantiradi. Bu stereotiplar, ayniqsa,
ayollarga mehnat bozorida, oila va ijtimoiy hayotda kamroq imkoniyatlar berilishini
yuzaga keltiradi. O‘zbekiston hukumati tomonidan gender tengligini ta'minlash uchun
amalga oshirilgan qonuniy o‘zgarishlarga qaramasdan, jamiyatda ko‘p hollarda
“erkaklar va ayollar uchun alohida rollar”ni saqlab qoladigan qarashlar mavjud.
Mehnat bozorida gender tengligini ta'minlashdagi eng katta muammo – ayollarni
ishga joylashishda erkaklarga nisbatan kamroq imkoniyatlar mavjudligi. Ayollar
ko‘pincha yuqori lavozimlarda ishlashga imkoniyatga ega emaslar va ularning ish
joylaridagi roli cheklangan. Gender asosidagi kamsitishning oldini olish uchun
O‘zbekiston hukumati gender tengligini ta'minlash bo‘yicha yangi chora-tadbirlar,
masalan, kvotalar va maxsus dasturlarni joriy qilmoqda, ammo amaliyotda bu
mexanizmlar hali ham to‘liq samarali ishlamayapti.
O‘zbekistonning gender tengligi bo‘yicha qonunchilikda muhim yutuqlar mavjud
bo‘lishiga qaramasdan, amaldagi tizimda bir qator zaifliklar va muammolar mavjud.
Asosiy kamchiliklar quyidagilardan iborat:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
181
➢
Gender tengligi to‘g‘risidagi qonunlar, masalan, 2019-yilda qabul qilingan "Gender
tengligi to‘g‘risida"gi qonun ba’zi hollarda samarali amalga oshirilmayapti. Bu
qonunlar gender tengligi bo‘yicha umumiy prinsiplarni belgilasa-da, ularning
amaldagi hayotga tatbiq etilishida turli xil to‘siqlar mavjud. Bunga qonunlarni
joylarda amalga oshirishdagi kamchiliklar, zarur tizimlarning yo‘qligi va bu borada
xodimlarning malakasizligi kiritilishi mumkin.
➢
Jamiyatda mavjud bo‘lgan an’anaviy gender stereotiplar ayollarni ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy jihatdan pastroq pozitsiyalarda ko‘rishga olib keladi. Ko‘plab
hollarda, bu stereotiplar qonunchilik bilan ham to‘qnashadi va gender tengligini
ta’minlashni qiyinlashtiradi.
➢
Siyosiy ishtirokda ayollar soni hozirgi kunda yetarli emas. Ayollarning siyosiy
qarorlar qabul qilish jarayonlaridagi ishtirokini oshirish va gender asosidagi
cheklovlarni bartaraf etish maqsadida yanada ko‘proq amaliy islohotlar talab
etiladi.
Xalqaro tajriba asosida O‘zbekistonning gender tengligi bo‘yicha qonunchilik
tizimini takomillashtirish zarurati mavjud. Ba’zi xalqaro huquqiy tashkilotlar va
davlatlarning tajribasi O‘zbekistonga quyidagi takliflarni taqdim etadi:
➢
Gender tengligi bo‘yicha qonunchilikni modernizatsiya qilish zarur. Bu, ayniqsa,
CEDAW (1979) Konvensiyasi va Pekin Platformasi (1995) ga muvofiq yangi
normativ hujjatlarni ishlab chiqish orqali amalga oshirilishi mumkin. Ularning
maqsadi, nafaqat qonunchilikni yangilash, balki uning samarali ishlashini
ta’minlashdir.
➢
Kvotalar, gender byudjetlashtirish va boshqa qo‘llaniladigan mexanizmlar
yordamida gender tengligini ta’minlashda davlat va nodavlat sektorlari o‘rtasida
hamkorlikni kuchaytirish lozim. Xalqaro tajriba bu mexanizmlarning
muvaffaqiyatli ishlashini ko‘rsatdi va O‘zbekistonga ushbu tizimlarni tatbiq etish
tavsiya qilinadi.
O‘zbekistonda gender tengligi masalasida kelajak istiqbollari uchun bir qator
muhim o‘zgarishlar kutilmoqda:
➢
O‘zbekistonning gender tengligini ta’minlash bo‘yicha kelajakdagi islohotlari
qonunlarni yanada kuchaytirishni, gender tengligi uchun joriy etilgan
mexanizmlarni kengaytirishni ko‘zda tutadi. Shuningdek, gender tengligini
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
182
ta’minlashda ijtimoiy va siyosiy institutlarning hamkorligi, shuningdek, gender
asosidagi kamsitishni bartaraf etishga qaratilgan qonunlar mustahkamlanishi lozim.
➢
O‘zbekistonning xalqaro hamkorligini yanada kuchaytirish, xalqaro tashkilotlar
bilan hamkorlikda gender tengligi bo‘yicha samarali monitoring tizimlarini joriy
etish zarur. Shuningdek, BMT, CEDAW, va boshqa tashkilotlar tomonidan amalga
oshirilgan monitorinqlarning samaradorligini oshirish, global gender tengligi
reytinglarida O‘zbekiston o‘rnini yaxshilashga yordam beradi.
➢
Gender tengligini ta’minlashda innovatsion yondashuvlar va yangi texnologiyalarni
qo‘llash orqali gender stereotiplarini bartaraf etish va jamiyatdagi gender
o‘zgarishlarni tezlashtirish mumkin. Bu, ayniqsa, ta’lim, media va ommaviy
axborot vositalari orqali amalga oshirilishi kerak.
O‘zbekistonning gender tengligi bo‘yicha yuridik va amaliy islohotlarining samarali
amalga oshirilishi nafaqat huquqiy tizimni kuchaytiradi, balki jamiyatning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, ushbu jarayonni
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun qonunchilikdagi zaifliklarni bartaraf etish, gender
stereotiplarini yo‘q qilish va yangi islohotlarni amalga oshirish zarur.Shu birga, xalqaro
tajriba asosida yuridik islohotlar va yangi mexanizmlar joriy etish, O‘zbekistonning
gender tengligini ta’minlash borasidagi islohotlari uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Gender tengligi tamoyili bugungi kunda nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy, siyosiy va
iqtisodiy rivojlanishning ham muhim qismi sifatida tan olinadi. Ushbu tamoyil, har bir
shaxsning genderidan qat’iy nazar, teng huquqlilikka ega bo‘lishini ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, jamiyatning barcha sohalarida barqaror rivojlanish uchun zarurdir.
Gender tengligi, ayniqsa, huquqiy tizimda barcha fuqarolarning teng huquqliligini
ta’minlashga, iqtisodiy faoliyatda ayollar va erkaklar uchun bir xil imkoniyatlar
yaratishga, ijtimoiy adolatni mustahkamlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining gender tengligi bo‘yicha amalga oshirgan va amalga
oshirishi kerak bo‘lgan islohotlari, xalqaro huquqiy hujjatlar va tajribalar asosida yuridik
tizimni takomillashtirishga, gender tengligini ta’minlash uchun yangi mexanizmlar
yaratishga qaratilgan. O‘zbekistonning Konstitutsiyasi va boshqa muhim normativ-
huquqiy hujjatlarida gender tengligi tamoyili belgilangan bo‘lsa-da, amaldagi
qonunlarning samaradorligini oshirish va ijtimoiy stereotiplarga qarshi kurashish zarur.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
183
Ayniqsa, mehnat bozorida va siyosatdagi gender tengligi muammolari, gender asosidagi
kamsitish va diskriminatsiya hali ham mavjud.
Gender tengligini ta’minlash uchun qonunlarni kuchaytirish, yangi mexanizmlar joriy
etish, va jamiyatda gender tengligiga bo‘lgan qarashlarni o‘zgartirish zarur. Bu, o‘z
navbatida, O‘zbekistonning xalqaro huquqiy majburiyatlariga mos ravishda amalga
oshirilishi kerak. Xalqaro tashkilotlar, xususan, CEDAW (Konventsiyani Bekor Qilish)
va BMT Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDG 5), gender tengligini ta’minlash uchun
amaliy ko‘rsatmalar beradi va mamlakatlar qonunchiligini takomillashtirishga yordam
beradi. Xalqaro tajriba asosida, gender tengligi bo‘yicha islohotlar va yangi mexanizmlar
joriy etish, ayniqsa, normativ hujjatlarni kuchaytirish, o‘zaro hamkorlikni rivojlantirishni
talab etadi.
Kelajakda, gender tengligini ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilishi kerak bo‘lgan
islohotlar va yuridik mexanizmlar, O‘zbekistonning huquqiy tizimini mustahkamlash,
xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallashga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida,
ijtimoiy o‘zgarishlarga erishishga, gender tengligi masalasida xalqaro miqyosda
muvaffaqiyatli islohotlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, jamiyatdagi
gender tengligi haqidagi stereotiplarga qarshi kurashish va gender tengligini
rivojlantirishda ta’lim tizimi va ommaviy axborot vositalarining roli katta bo‘ladi. Gender
tengligiga oid ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun keng qamrovli
strategiyalar ishlab chiqish zarur, bunda davlat va fuqarolik jamiyati hamkorligi muhim
o‘rin tutadi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston gender tengligini ta’minlashda ilg‘or xalqaro
tajribalarni hisobga olib, yangi islohotlar va yuridik normativ hujjatlarni joriy etishi lozim.
Bu islohotlar jamiyatning ijtimoiy rivojlanishiga, iqtisodiy barqarorligiga, va siyosiy
tenglikka olib keladi. Gender tengligi borasidagi bu yirik o‘zgarishlar nafaqat huquqiy,
balki madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda ham ijobiy o‘zgarishlarga turtki beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi
(2023-yil
tahriri)
–
O‘zbekiston
Respublikasi,
Toshkent,
2023.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
184
2.
"Gender
tengligi
to‘g‘risida"gi
Qonun
–
Qabul
qilingan
sana:
02.09.2019,
Toshkent.
3.
CEDAW – Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination
Against
Women
–
United
Nations,
1979.
https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/
4.
O‘zbekiston Respublikasida gender tengligini ta’minlash bo‘yicha 2022–2026-
yillarga
mo‘ljallangan
strategiya
–
O‘zbekiston
Respublikasi
Gender
tengligi
komissiyasi.
https://gender.gov.uz/uz/strategy
5.
World
Economic
Forum.
Global
Gender
Gap
Report
2023
–
Geneva,
Switzerland,
2023.
https://www.weforum.org/reports/global-gender-gap-report-2023/
6.
UN Women. Gender Equality: Women’s Rights in Review 25 Years after
Beijing
– United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women,
2020.
https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2020/03/womens-
rights-in-review
7.
Ainura
Turdalieva.
Gender
Politics
in
Central
Asia
–
In:
Central
Asian
Affairs
,
Vol.
4,
No.
1,
2017.
https://brill.com/view/journals/caa/4/1/article-p60_60.xml
8.
Mahmudova D.A. – O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikni ta’minlash
yo‘nalishidagi
islohotlar
–
Iqtisodiyot
va
ta’lim
,
№4,
2022.
https://economyandeducation.uz/oz/articles/2022/4/51
9.
UNDP Uzbekistan. Gender Equality and Women's Empowerment in
Uzbekistan
–
United
Nations
Development
Programme,
2021.
https://www.uz.undp.org/content/uzbekistan/en/home/gender-equality.html
10.
Khabibullaevna, K. R. (2022). Gender tenglik – jamiyat taraqqiyotining
muhim
omili
sifatida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
185
–
Academic
research
in
educational
sciences
,
3(6),
1189–1195.
https://academicscience.uz/index.php/edu/article/view/2844
