ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
164
AVTOBUS BEKATLARINING UMUMIY TEXNIK TALABLARI VA ULARNI
LOGISTIK BOSHQARISHNI YAXSHILASH
Komilov A’zam Lutfullayevich,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti, o‘qituvchi
Suyunov Oltibek Do‘stmurodovich,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti, stajyor-o‘qituvchi
O‘rozov Asqar Davron o’g’li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti, talaba
Anotatsiya.
Mazkur maqolada
avtobus bekatlariga qo’yiladigan umumiy texnik
talablari keltirilgan. Shuningdek, maqolada aholi sonining oʻsishi va harakatchanligi
oʻzgarishlarni hisobga olgan holda jamoat transporti bekatlarini rejalashtirish, avtobus
bekatlarini loyihalash sohasidagi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, yoʻlovchi
tashish logistika tizimini rejalashtirish va rivojlantirish muhimligi taʼkidlangan.
Kalit so‘zlar.
Yo‘lovchi tashish, jamoat transporti, yo‘lovchi
,
avtobus bekati,
bekatlarni loyihalash, cho‘ntak.
Yo‘lovchi tashish shahar hayotini eng muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning
faoliyati aholi hayotining sifatini, shahar iqtisodiyot tarmoqlarining samaradorligini va
shaharsozlik va ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatidan foydalanish imkoniyatini belgilaydi.
So‘nggi yillarda respublika iqtisodiyoti va aholisiga jamoat transportida xizmat
ko‘rsatishni yaxshilash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirildi. Yo‘lovchi tashish
yo‘nalishlari tarmog‘i ko‘lami 1,6 baravarga ortdi, respublika bo‘yicha 120 dan ortiq
yo‘lovchi avtovokzali va avtostansiyasi faoliyat ko‘rsatmoqda. Harakatdagi tarkibni
zamonaviy, qulay avtobuslar, mikroavtobuslar bilan yangilash, yo‘nalishlarni oqilona
tashkil etish va kengaytirish, yo’lovchi tashishlarini xavfsizligi choralarini kuchaytirish
hisobiga aholining avtomobil tashishlariga ehtiyojini imkon qadar to‘laqonli ta’minlash
avtomobil transportini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishidir [1].
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
165
O‘zbekistan Respublikasi Prezidenti va Vazirlar Mahkamasi tomonidan shahar
yo‘lovchi transporti tizimini isloh qilish va aholiga dunyo andozalariga mos keladigan
transport xizmatini ko‘rsatish maqsadida bir qator qarorlar qabul qilindi.
2023-yil 16-fevral kuni O‘zbekistan Respublikasi Prezidentining “Jamoat
transporti tizimini isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 59-sonli qarori qabul qilingan
edi. [1].
Shaharlarning dinamik o‘sishi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi yangi turar joylar paydo
bo‘lishi tufayli biznes, savdo, ko‘ngilochar va sport markazlari, shahar aholisi turar-joy
tuzilmasidagi o‘zgarishlar kabi yo‘lovchi tashish uchun yangi marshrut liniyalarining
paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Transport infratuzilmasini modernizatsiyalash har bir davlat iqtisodiyoti uchun
ustuvor hisoblanadi. Hududlar orasida yo‘llarining mavjudligi bir bir joydan ikkinchi
joyga tezlik bilan o‘tish imkonini beradi. Avtobus to‘xtash punktining sig'imi jamoat
transporti tizimining muhim qismi bo'lib, jamoat avtobuslarining samaradorligi ushbu
punktlardagi yuqori ish qobiliyati va xizmat ko'rsatish darajasiga bog'liq [2, 3, 7].
Avtobus bekatlari shahar va yo‘l infratuzilmasining muhim elementi hisoblanadi.
Ular har ikki yo‘nalishdagi transport vositalarining o‘zaro yo‘lovchilar bilan, shuningdek,
yo‘nalishlar turli transport vositalar bilan a’loqa qilish joyi hisoblanadi.
Bekatlarning
joylashishi
shahar infratuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Termiz shahrida ham oraliq
bekatlarning qurilishi shahar normalariga mosligi talab darajasida emas. Jamoat
transportlari xarakatlanish davomida marshrut intevallariga amal qilinmaydi va aniq
belgilangan bekatlarga to’xtamaydi.
Biroq, o‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, aksariyat avtobus bekatlari daromad olish
shoxobchalariga aylantirilgan
.
Bekatlarning hajmi kichikligi va ularning maydonlarini
do‘konlar, fast-fud, kafelar egallaganligi sababli iste’molchilar avtobuslarni asosan
quyosh yoki yomg‘ir ostida kutishlariga to‘g‘ri kelmoqda.
Zamonaviy avtobus bekatlarining yana bir muhim muammolardan biri – nogironlar
aravachasi uchun suppachalarning yo`qligidir.
Bugungi kunda avtobus bekatlarini loyihalash va amaliyotga joriy qilish bo‘yicha
bir nechta me’yoriy-huquqiy hujjatlarda aks etgan. Ya’ni joriy me’yorlarda avtobus
bekatlarini loyihalashtirish talablarini tartibga soluvchi yagona aniq standart mavjud
emas. Agar u bir me’yor bo‘yicha loyihalasa, uning oldiga kelib, boshqa me’yorga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
166
asoslangan holda qoidabuzarlik bo’yicha ayblashlari mumkin. 1-jadvalda me’yoriy-
huquqiy hujjatlarda aks etgan tafovutlar misol keltirilgan
.
1-jadval
Avtobus bekatlarini loyihalash bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar tafovutlari
Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
1−2 ta
yo‘nalish
uchun bekat
uzunligi
2−3 va undan
ortiq
yo‘nalishlar
uchun bekat
uzunligi
Bekat
kengligi
qariyalar va nogironligi bo‘lgan
shaxslarning ehtiyojlarini
hisobga olgan holda obyektlarni
loyihalashtirish
12 metrdan kam
bo‘lmagan
24 metrdan
kam
bo‘lmagan
1,8 metrdan
kam
bo‘lmagan
harakatlanuvchi odamlar
foydalanadigan binolarni
loyihalash va qurish
to‘g‘risidagi 3.19-bandi
10 metrdan kam
bo‘lmagan
20 metrdan
kam
bo‘lmagan
1,5 metrdan
kam
bo‘lmagan
Davlat standarti
ko‘pi bilan 35
metr
45 metrdan
kam
bo‘lmagan
3 metrdan
kam
bo‘lmagan
Jamoat transporti bekatlarining joylashishi, birinchi navbatda, foydalanuvchilarning
(yo‘lovchilarning) ehtiyojlarini hisobga olishi muhim ahamiyat kasb etadi [5, 6, 8].
Bekatlarni quydagi joylarda loyihalashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
eng qulay va eng qisqa piyoda yo'nalishlari avtobus yo'nalishlariga
yaqinlashadigan joylarda;
muhim yo'nalishlarda yoki diqqatga sazovor joylarda;
boshqa jamoat transporti yo'nalishlari bilan kesishgan joylarda;
keyingi bekatgacha tegishli masofada (odatda 300-400 m);
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
167
to'xtatuvchi to'xtash joylari joylashgan joylarda.
Avtomobil yo‘llari toifasiga qarab, avtobus bekatlarida quyidagi elementlar:
chiqish maydonchasi, tushish maydonchasi, yopiq yoki ochiq (kanopli) kutish paviloni,
o‘tish chiziqlari, avtobuslar to‘xtashi uchun yo‘lning maxsus kengaytirilgan qismi,
ajratuvchi chiziq, trotuar va piyodalar yurish yo‘lakchalari, piyodalar o‘tish joyi,
avtopavilon, o‘rindiqlar, chiqindi uchun qutilar va yoritish uskunalari, jadvallar bilan
ma'lumot taxtalari va yo‘l harakatini tashkil etishning texnik vositalari (yo‘l belgilari,
belgilar, to‘siqlar); bo‘lishi lozim. Bekatlarda uskunalar elementlarini joylashtirishga
qo‘yiladigan umumiy talablar 1-rasmda keltirilgan.
1-rasm. Bekatlarda uskunalar elementlarini joylashtirishga qo‘yiladigan umumiy
talablar
Avtobus to‘xtash joyi turini tanlashga ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilardir:
•
transport harakati intensivligi,
•
transport oqimi,
•
yo‘l tarmog‘idagi joylashuvi (qishloq yoki shahar hududi, transport bog‘lanmasi,
•
avtomatlashtirilgan harakatni boshqarish tizimi va hokazo),
•
jamoat transporti uchun qo‘yiladigan talablar (masalan, xavfsiz harakatlanish),
•
avtobuslarning to‘xtash vaqti,
•
ruxsat etilgan tezlik, xarajatlar, mahalliy sharoitlar va shu kabi boshqa omillarni
hisobga olish talab etiladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
168
Masalan, harakat intensivligi yuqori va transport oqimi uzluksiz bo‘lgan joylarda
avtobus bekatlari cho‘ntak(yo‘l chetida maxsus ajratilgan to‘xtash joylari) ko’rinishida
joylashtirish maqsadga muvofiq sanaladi. Agar transport oqimi kam bo‘lsa yoki avtobus
to‘xtash joyi avtomatlashtirilgan harakatni boshqarish tizimiga ega hududda joylashgan
bo‘lsa, u holda yo‘lning o‘zida to‘xtashga ruxsat berilgan joylar yoki maxsus to‘xtash
bo‘limlari bo`lishi maqsadga muvofiq.
2-rasm. Chorrahalardan oldin va keyingi cho‘ntak bekatlar
Xulosa.
Yo‘lovchi transportida tashish jarayonlarini samarali tashkil etish –
yo‘nalishdagi transport vositalari to‘xtash bekatlarini ratsional belgilash va
ularning harakatini tartibga solish asosida yo‘lovchi oqimlarini jo‘natuvchi
manzildan etib borish manziligacha qisqa vaqtda yetkazishni ta’minlaydi.
Demak shahar jamoat transporti harakatini qat’iy va aniq belgilangan
bekatlarda to‘xtashini tashkil etish, yo‘lovchilar oqimini tahlil qilish, harakat
jadvallarini optimallashtirish kabi logistika operatsiyalarni amalga oshirish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, jamoat taransportidagi yechimini kutayotgan
muammolardan biri, avtobus bekatlarining to‘g‘ri loyihalashtirish va zamonaviy
talablar asosida qurish zarurligi hisoblanadi. Jamoat transportida qilinadigan ishlar
sohadagi ayrim nazariy va amaliy jihatlari yetarli darajada o‘rganilmaganligi
sababli, bu masalalarni yangicha yondashuvlar asosida tadqiq etishni taqozo etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Исхаков М. М. Выбор участка на остановочном пункте для обслуживания
пассажиров маршрутных транспортных средств // «Вестник Оренбургского
государственного университета». – 2011. – № 10. – с. 59–63.
2.
Kuziyev A. U., Suyunov O. D., Xurramov K. B. Improving the quality of passenger
service in city public transport //International bulletin of engineering and technology.
– Т. 2. – №. 12. – С. 157-161.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
169
3.
Urokovich K. A. et al. TERMIZ SHAHAR 3-SONLI AVTOBUS YO
‘NALISHINING XIZMAT KO ‘RSATISH SIFATINI OSHIRISH //Eurasian Journal
of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 4-1. – С. 7-12.
4.
Uroqovich K. A., Do‘Stmurodovich S. O., O‘G‘Li F. T. K. TERMIZ SHAHAR
JAMOAT TRANSPORTIDA AVTOBUSLAR ISH UNUMDORLIGIGA TA'SIR
ETUVCHI EKSPLUTATSION KO ‘RSATKICHLAR TAHLILI //Eurasian Journal
of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-2. – С. 177-183.
5.
Urokovich K. A., Do‘stmurodovich S. O. IMPROVING THE SERVICE QUALITY
OF BUS LINE 3 OF TERMIZ CITY.
6.
Xolikberdiyevich M. A., Do‘Stmurodovich S. O., O‘G‘Li T. S. P. TERMIZ SHAHAR
JAMOAT TRANSPORT FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH //Eurasian
Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-3. – С. 168-175.
7.
Комилов А. Л. ШАҲАР ЙЎЛОВЧИ ТРАНСПОРТИНИНГ МАРШРУТ
ТАРМОҚЛАРИНИ ЛОЙИҲАЛАШ ТАЖРИБАСИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ
(СУРХОНДАРЁ МИСОЛИДА) //Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 4-2. – С. 139-145.
8.
Комилов А. Л. Рационал маршрутда сутка соатлари бўйича йўловчилар
оқимининг тақсимланиши (Термиз шаҳри мисолида) //Scientific progress. – 2021.
– Т. 2. – №. 2. – С. 1449-1456.
9.
Komilov A. L. Methods for Optimizing and Modeling Routes for Selecting a Routing
Scheme for Passenger Transport in Buses //Methods. – 2020. – Т. 7. – №. 9.
10.
Комилов А. Л., Мирзаев А. Ш. Ў. МОДЕЛЬ ПРОПУСКНОЙ СПОСОБНОСТИ
ОСТАНОВОЧНОГО ПУНКТА (НА ПРИМЕРЕ ТЕРМЕЗА) //Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2025. – Т. 5. – №.
3. – С. 154-163.
11.
Coals B. U. T. INTEGRATION OF LOGISTICS FUNCTIONAL AREAS AND THE
PLACE OF WAREHOUSING IN THEM //International Journal Of Management And
Economics Fundamental. – 2023. – Т. 3. – №. 12. – С. 50-57.
12.
Oʻgʻli J. Z. M., Oʻgʻli Y. M. O., Shavkatovna A. N. SHAHAR KOʻCHALARI VA
YOʻLLARI FANIDAN SHAHAR KOʻCHALARIDA HARAKAT JADALLIGINI
AMALGA OSHIRISH JARAYONI //Research Focus. – 2025. – Т. 4. – №. 1. – С.
60-63.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
170
13.
Abdikodirov, S. A., Eshkaraev, S. C., & Turaev, K. K. RADIOMETRIC
DETERMINATION OF THE PRESENCE OF THE RADIONUCLIDE RADON-222
IN THE ATMOSPHERIC AIR OF THE KUMKURGAN DISTRICT OF THE
SURKHANDARYA
REGION.
ИЛМИЙ
ХАБАРНОМА
Серия:
Кимё
тадцицотлари
,
7
(11), 30.
14.
Sh A A. et al. DETERMINATION OF THE AMOUNT OF RADON-222 BY
RADIOMETRIC METHOD IN THE ATMOSPHERIC AIR OF THE CITY OF
TERMEZ, SURKHONDARYA REGION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
//Journal of Pharmaceutical Negative Results. – 2022. – Т. 13.
