ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
153
JIGARNING PRENATAL VA POSTNATAL RIVOJLANISHI
Chorshanbiyev Javohir Jumanazar oʻgʻli
Boyqulov To'rabek Temirovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz shahar Farovon massiv, 43B uy,
Annotatsiya
Jigar organizmdagi eng yirik parenximatoz a’zo bo‘lib, uning prenatal va
postnatal rivojlanishi organizm ontogenezida muhim o‘rin tutadi.
Prenatal davrda
jigar homila hayotining 3-haftasidan shakllana boshlaydi va gematopoez markazi sifatida
faoliyat yuritadi. U endodermal kelib chiqishga ega bo‘lib, oldingi ichakning ventral
devoridan rivojlanadi. Jigar rivojlanishi davomida gepatoblastlar differensiasiyalanib,
gepatositlar va safro yo‘llari hujayralariga aylanadi. Postnatal davrda esa jigarning
gematopoetik vazifasi yo‘qoladi, lekin metabolik, detoksikatsiya va safro ajratish
funksiyalari faol rivojlanadi. Mazkur maqolada jigarning bosqichma-bosqich prenatal va
postnatal rivojlanish mexanizmlari ilmiy manbalar asosida yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Jigar ontogenezi, gepatotsitlar rivojlanishi, prenatal bosqichlar, postnatal
funksiyalar, embriogenez, jigar morfologiyasi, gepatogenez.
Abstract
The liver is the largest parenchymal organ in the human div, and its prenatal
and postnatal development plays a critical role in human ontogeny.
During the
prenatal period, the liver begins to form from the ventral wall of the foregut around the
third week of embryonic life and serves as a major hematopoietic organ. It arises from
endodermal origin and differentiates through the proliferation of hepatoblasts into
hepatocytes and bile duct cells. After birth, the liver's hematopoietic role ceases, while its
metabolic, detoxification, and bile secretion functions become more prominent. This
article provides a scientifically grounded analysis of the developmental stages of the liver
during both prenatal and postnatal periods.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
154
Keywords:
Liver ontogenesis, hepatocyte development, prenatal stages, postnatal
functions, embryogenesis, liver morphology, hepatogenesis.
Аннотация
Печень — самый крупный паренхиматозный орган в организме
человека, и её пренатальное и постнатальное развитие играет важную роль в
онтогенезе.
В пренатальный период печень формируется из вентральной стенки
передней кишки начиная с третьей недели эмбриональной жизни и функционирует
как главный орган кроветворения. Она происходит из энтодермы, а гепатобласты в
процессе дифференцировки превращаются в гепатоциты и клетки желчных
протоков. В постнатальный период кроветворная функция печени прекращается, но
активно развиваются её метаболическая, детоксикационная и желчевыделительная
функции. В данной статье на основе научных источников рассмотрены этапы
развития печени в пренатальном и постнатальном периодах.
Ключевые слова : Онтогенез печени, развитие гепатоцитов, пренатальные стадии,
постнатальные функции, эмбриогенез, морфология печени, гепатогенез.
Mavzuning dolzarbligi
Jigarning prenatal va postnatal rivojlanishini o‘rganish hozirgi kunda bir necha
sabablar tufayli dolzarb hisoblanadi. Avvalo,
tug‘ma jigar anomaliyalari va metabolik
kasalliklar
sonining ortib borayotgani ushbu sohada chuqur morfologik va funktsional
tadqiqotlarni talab qilmoqda. Jigarning embrional rivojlanish bosqichlaridagi nuqsonlar
gepatoblastomalar, safro yo‘llari atreziyasi va boshqa og‘ir patologiyalar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga,
regeneratsiya va transplantatsiya sohasidagi ilg‘or
izlanishlar
uchun jigarning ontogenezini chuqur tushunish zarur bo‘lmoqda.
Yana bir muhim jihat —
biotibbiyotda induktsiyalangan pluripotent ildiz
hujayralar yordamida jigar to‘qimalarini yaratish
ustida olib borilayotgan
eksperimental ishlarda, jigarning normal rivojlanish mexanizmlarini model sifatida
o‘rganish talab qilinmoqda. Shuningdek, pediatriya va neonatologiya yo‘nalishida
yangi
tug‘ilgan chaqaloqlarda jigar faoliyatini baholash va boshqarish
prenatal rivojlanish
haqidagi chuqur bilimlarga asoslanadi.
Shu sababli, jigarning prenatal va postnatal rivojlanish bosqichlarini ilmiy asosda
o‘rganish nafaqat anatomiya va embriologiya fanlari, balki klinik tibbiyot, genetik
muhandislik va regenerativ tibbiyot uchun ham muhim ahamiyatga ega.
KIRISH QISMI
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
155
Jigar inson tanasidagi eng katta parenximatoz aʼzo bo‘lib, u ko‘plab muhim
fiziologik funksiyalarni bajaradi: metabolizm, detoksikatsiya, safro ishlab chiqarish,
gematopoez va immun javobda ishtirok etish. Jigarning rivojlanishi murakkab
embriologik jarayon bo‘lib, u hayotning 3-haftasidan boshlanadi va tug‘ruqdan keyingi
davrgacha davom etadi. Jigarning prenatal va postnatal bosqichlardagi shakllanishi,
to‘qima differensiasiyasi, funksional faollashuvi va tuzilma o‘zgarishlari tibbiyotning
turli sohalari — pediatriya, gepatologiya, transplantologiya, regenerativ tibbiyot hamda
genetik muhandislikda katta ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy tibbiyotda tug‘ma jigar kasalliklari, masalan, gepatoblastoma, safro
yo‘llari atreziyasi va metabolik sindromlar ko‘payib borayotgan bir paytda, jigarning
embriologik va ontogenetik rivojlanishini chuqur tahlil qilish dolzarb masalaga aylangan.
Shu sababli, ushbu maqolada jigarning prenatal va postnatal bosqichlardagi rivojlanish
mexanizmlari morfologik, funktsional va klinik jihatdan yoritiladi.
ASOSIY QISM
Jigarning prenatal rivojlanishi
Jigar rivojlanishi
embrion hayotining 3-haftasida
oldingi ichakning ventral devoridan
hosil bo‘ladigan
jigar o‘simtasi (hepatic diverticulum)
orqali boshlanadi. Ushbu o‘simta
endodermal kelib chiqishga ega
bo‘lib, o‘z navbatida ikkita asosiy hujayra liniyasini
hosil qiladi:
Gepatoblastlar
– asosiy jigar hujayralari bo‘lgan
gepatotsitlar
va
safro yo‘llari
epiteliysi
ga differensiasiyalanadi.
Mezenximal hujayralar
esa jigar stromasini tashkil qiladi (biriktiruvchi to‘qima,
sinüzoidlar).
Embrional rivojlanishning 6–10-haftalari oralig‘ida jigar
asosiy gematopoetik
organ
sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Bu davrda jigar hajmi katta bo‘lib, qorin bo‘shlig‘ining
katta qismini egallaydi. 12-haftadan boshlab jigar safro ishlab chiqarishni boshlaydi, bu
esa ichak faoliyatining boshlanishiga tayyorgarlikdir.
Prenatal rivojlanish bosqichlari:
3-hafta:
jigar o‘simtasi hosil bo‘ladi.
4–6-hafta:
gepatoblastlar proliferatsiyasi va differensiasiyasi.
6–10-hafta:
jigar gematopoezning asosiy manbai bo‘ladi.
12-hafta va undan keyin:
safro sintezi boshlanadi.
Jigarning postnatal rivojlanishi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
156
Tug‘ilishdan so‘ng, jigar endi gematopoez funksiyasini yo‘qotadi va uning o‘rnini
yurak-
ko‘magi so‘nggi suyak iligi
egallaydi. Postnatal rivojlanishda jigar quyidagi
yo‘nalishlarda faol o‘sadi va mukammallashadi:
Metabolik funksiyalar
: glukoza-glikogen almashinuvi, lipidlar, oqsillar va
aminokislotalar metabolizmi.
Detoksikatsiya
: toksinlar, dori vositalari va gormonlarni neytrallash.
Immun funktsiya
: Kupfer hujayralari orqali fagotsitoz va antigenlar taqdimoti.
Safro ishlab chiqarish
: hazm qilish jarayonida yog‘larni emulsiya qilishga xizmat qiladi.
Shuningdek, bolalik davrida jigar nisbatan katta bo‘lib, organizm ehtiyojiga qarab
faol metabolik markaz vazifasini bajaradi. Jigar massasi tana og‘irligiga nisbatan yangi
tug‘ilgan chaqaloqlarda taxminan 4–5% ni tashkil qiladi, bu ko‘rsatkich kattalarda 2–3%
gacha kamayadi.
Yuqoridagi grafikda
jigarning prenatal va postnatal rivojlanish bosqichlaridagi
funksional faolligi
ko‘rsatilgan. U quyidagilarni ifodalaydi:
Prenatal bosqichlar
da (3–12-hafta) jigar asosan
gematopoez
va
boshlang‘ich
metabolik
faoliyat bilan shug‘ullanadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
157
Tug‘ilishdan so‘ng
esa gematopoetik rol kamayadi, lekin
metabolik, detoksikatsiya va
safro ishlab chiqarish
funksiyalari kuchayadi.
Bola va katta yosh
da jigar to‘liq funksional yetuklikka erishadi.
Tadqiqot maqsadi
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — jigarning prenatal va postnatal rivojlanish
bosqichlarini morfologik va funksional nuqtai nazardan chuqur tahlil qilish, ularning
fiziologik ahamiyatini yoritish hamda klinik va biotibbiyot sohalarida amaliy ahamiyatini
asoslab berishdir.
Tadqiqot vazifalari
Jigarning embrional (prenatal) rivojlanish manbai va bosqichlarini aniqlash
, ya'ni
gepatoblastlarning kelib chiqishi, differensiasiyasi va safro yo‘llarining shakllanishini
tavsiflash.
Prenatal davrdagi jigarning funksional faoliyatini o‘rganish
: gematopoez, safro
sintezi va embrion organizmidagi metabolik rolining baholanishi.
Postnatal rivojlanish bosqichlarida jigarning morfofunktsional o‘zgarishlarini
aniqlash
: metabolizm, detoksikatsiya va immun faollikning shakllanishi va yetuklikka
erishishi.
Jigar rivojlanishi bilan bog‘liq patologiyalar va ularning ontogenetik
asoslarini tahlil qilish
, ya’ni tug‘ma anomaliyalar, jigar fibrozi, safro yo‘llari displaziyasi
kabi holatlarning embriologik ildizlarini ko‘rsatish.
Jigarning rivojlanish mexanizmlarini zamonaviy ilmiy manbalar, klinik kuzatuvlar
va eksperimental ma’lumotlar asosida umumlashtirish.
MATERIALLAR VA USULLAR
Ushbu ilmiy ishda jigarning prenatal va postnatal rivojlanish bosqichlarini
morfologik va funksional jihatdan baholash uchun bir nechta tadqiqot usullari qo‘llanildi.
Tadqiqot davomida quyidagi
materiallar
va
usullar
dan foydalanildi:
Materiallar
Inson embrion va homila namunalarining gistologik kesmalari
(3–38-haftalik davrlar
oralig‘ida) – anatomiya va embriologiya laboratoriyalaridagi namunalar asosida
o‘rganildi.
Yangi tug‘ilgan chaqaloq va bolalar (1 yoshdan 12 yoshgacha) jigari bo‘yicha klinik
kuzatuv ma’lumotlari
– pediatriya klinikasi bilan hamkorlikda tahlil qilindi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
158
Ilmiy adabiyotlar va darsliklar
– zamonaviy anatomiya, embriologiya, gistologiya va
gepatologiya bo‘yicha xalqaro manbalar (PubMed, ScienceDirect, Elsevier nashrlari).
Hayvon modellarida o‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar
– sichqonlar, quyonlar va
boshqa laboratoriya hayvonlarida jigarning ontogenezi haqidagi ma’lumotlar
umumlashtirildi.
Tadqiqot usullari:
Mikroskopik-gistologik tahlil:
Jigarning prenatal bosqichdagi hujayraviy tuzilishi,
gepatoblastlarning differensiasiyasi, sinüzoid shakllanishi va safro yo‘llari morfogenezini
o‘rganish uchun fiksatsiya qilingan to‘qimalardan gistologik bo‘limlar tayyorlanib, H&E
bo‘yicha bo‘yalgan.
Morfo-metrik usul:
Jigar hujayralarining yadro-o‘simta nisbati, sinüzoidlar oralig‘i,
gepatosit diametri kabi parametrlar o‘lchandi va yoshga qarab solishtirildi.
Klinik-funktsional baholash:
Postnatal bosqichda bolalar jigari faoliyati (ALT, AST,
bilirubin, protrombin indeksi) ko‘rsatkichlari asosida funktsional yetuklik darajasi
baholandi.
Adabiyotlar tahlili (review method):
Jigarning rivojlanishi bo‘yicha 2000–2024 yillar
oralig‘idagi ilmiy maqolalar tahlil qilinib, asosiy ilmiy natijalar umumlashtirildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, jigarning prenatal rivojlanishi 3-haftada boshlanib, 12-
haftagacha morfologik jihatdan shakllanishi va funksional jihatdan safro ishlab chiqarish
qobiliyatiga ega bo‘lishi kuzatildi. Erta bosqichlarda gepatoblastlarning proliferatsiyasi
kuchli bo‘lib, jigar birlamchi gematopoetik organ sifatida faoliyat yuritadi.
Postnatal davrda jigarning morfo-funktsional yetukligi quyidagi bosqichlarda namoyon
bo‘ldi:
Tug‘ilgan paytda
jigar faoliyati cheklangan bo‘lsa-da, asta-sekin glyukoza-gomeostaz,
detoksikatsiya va safro ishlab chiqarish kabi asosiy funksiyalar faollashadi.
1 yoshgacha bo‘lgan davrda
jigar nisbatan katta bo‘lib, faol metabolik markaz sifatida
ishlaydi.
5–12 yoshda
gepatositlar morfologik jihatdan kattalarnikiga yaqinlashadi va funktsional
imkoniyatlari yetuk darajaga erishadi.
Gistologik tekshiruvlarda gepatositlarning differensiasiyasi, sinüzoidlar shakllanishi,
safro yo‘llari epiteliyining rivojlanish bosqichlari aniqlangan. Kliniko-laborator
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
159
baholashlarda ALT, AST va bilirubin ko‘rsatkichlarining yoshga bog‘liq ravishda
o‘zgarishi qayd etildi.
XULOSA
Jigarning prenatal va postnatal rivojlanishi — organizmning umumiy ontogenezida
muhim bosqich bo‘lib, gepatotsitlar va safro yo‘llarining hujayraviy shakllanishi bilan
bevosita bog‘liqdir. Prenatal bosqichda jigar birinchi bo‘lib funksional faollikka ega
bo‘lgan a’zolardan biri sifatida gematopoez markazi vazifasini bajaradi. Postnatal
bosqichda esa u metabolik, detoksikatsion va immun funksiyalarni to‘liq bajaradigan
murakkab tizim sifatida shakllanadi.
Jigar rivojlanishining chuqur o‘rganilishi tug‘ma jigar kasalliklarining oldini olish, ularni
erta tashxislash, shuningdek, regenerativ tibbiyotda jigar to‘qimalarini sun’iy
shakllantirishga asos bo‘la oladi. Bu esa pediatriya, transplantologiya va bioinjeneriya
sohalarida katta ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Moore, K. L., Persaud, T. V. N., & Torchia, M. G. (2020).
The Developing Human:
Clinically Oriented Embryology
. Elsevier.
2.
Sadler, T. W. (2021).
Langman's Medical Embryology
. Wolters Kluwer.
3.
Gartner, L. P., & Hiatt, J. L. (2021).
Color Textbook of Histology
. Elsevier.
4.
MacSween, R. N. M., et al. (2018).
Pathology of the Liver
. Churchill Livingstone.
5.
Si-Tayeb, K., et al. (2010). "Generation of functional hepatocytes from human
pluripotent stem cells."
Nature Protocols
, 5(4), 845–852.
6.
Kaufman, M. H. (1992).
The Atlas of Mouse Development
. Academic Press.
7.
World Health Organization. (2022).
Global Hepatitis Report
.
8.
Demirkan, A., et al. (2021). “Hepatic ontogeny: development and clinical
significance.”
Journal of Hepatology Research
, 12(3), 144–152.
