ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
206
ONLAYN VA MOBIL TA’LIMDA FONETIK KOMPETENSIYANI
RIVOJLANTIRISH
Toshboyeva Nigora Turaqul qizi
- Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Xorijiy til
va adabiyoti yo‘nalishi 1 kurs magistranti
Ilmiy rahbar:
Xoshimxoʻjayeva Mohirux Muzaffarovna
- Termiz iqtisodiyot va
servis universiteti Xorijiy til va adabiyoti kafedrasida PhD., dotsent
Annotatsiya
Ushbu maqolada fonetik kompetensiya tushunchasi va uning xorijiy til
o‘rganishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor onlayn va mobil ta’lim
imkoniyatlari yordamida fonetik kompetensiyani rivojlantirish usullariga qaratilgan.
Onlayn ta’limda multimedia vositalari, avtomatlashtirilgan nutqni tahlil qilish tizimlari,
interaktiv metodlar va real vaqtli muloqot kabi yondashuvlar tahlil qilinadi. Mobil
ilovalarning (masalan, ELSA Speak, Tflat va boshqalar) fonetik ko‘nikmalarni
shakllantirishdagi roli empirik tadqiqotlar asosida baholanadi. Shuningdek, O‘zbekiston
va xorij tajribalariga tayangan holda amaliy misollar, statistik tahlillar va samaradorlik
ko‘rsatkichlari keltiriladi. Maqola yakunida fonetik kompetensiyani masofaviy sharoitda
samarali rivojlantirish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
fonetik kompetensiya, onlayn ta’lim, mobil ta’lim, talaffuz, til o‘rganish,
interaktiv metodlar, mobil ilovalar, multimedia vositalari, nutq tahlili, masofaviy ta’lim.
Аннотация
В данной статье рассматривается понятие фонетической компетенции и её
значение в процессе изучения иностранных языков. Основное внимание уделено
анализу возможностей онлайн- и мобильного обучения для развития фонетической
компетенции.
Рассматриваются
такие
подходы,
как
использование
мультимедийных ресурсов, автоматизированные системы анализа речи,
интерактивные методы и общение в реальном времени. На основе эмпирических
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
207
исследований оценивается эффективность мобильных приложений (например,
ELSA Speak, Tflat и др.) в формировании фонетических навыков. Также
представлены примеры из практики Узбекистана и зарубежного опыта,
статистические данные и показатели эффективности. В завершение статьи
предложены рекомендации по эффективному развитию фонетической компетенции
в условиях дистанционного обучения.
Ключевые слова:
фонетическая компетенция, онлайн-обучение, мобильное
обучение, произношение, изучение языка, интерактивные методы, мобильные
приложения, мультимедийные средства, анализ речи, дистанционное обучение.
Abstract
This article explores the concept of phonetic competence and its importance in foreign
language acquisition. The main focus is on analyzing how online and mobile learning
environments can effectively support the development of phonetic competence. The paper
examines approaches such as the use of multimedia resources, automated speech analysis
systems, interactive methods, and real-time communication. Empirical studies are
reviewed to assess the impact of mobile applications (such as ELSA Speak, Tflat, etc.) on
improving pronunciation skills. Practical examples from Uzbekistan and international
experience are provided, along with statistical data and effectiveness indicators. The
article concludes with specific recommendations for enhancing phonetic competence
through distance education tools.
Keywords:
phonetic competence, online learning, mobile learning, pronunciation,
language acquisition, interactive methods, mobile applications, multimedia tools, speech
analysis, distance education.
Kirish.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida xorijiy tilni o‘rganish
nafaqat bilim olish vositasi, balki shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyat kalitiga aylanmoqda.
Ayniqsa, samarali og‘zaki muloqotga erishish uchun fonetik kompetensiya — ya’ni
tovush tizimini to‘g‘ri anglab yetish, talaffuz, urg‘u, intonatsiya va ritmni to‘g‘ri qo‘llay
olish qobiliyati — muhim ahamiyat kasb etadi. Bu kompetensiya o‘rganuvchining
nutqdagi aniqligi, eshitishdagi farqlash qobiliyati va so‘zlarni ishonch bilan ayta olish
darajasini belgilab beradi. An’anaviy ta’lim shakllarida fonetik kompetensiyani
shakllantirish o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi bevosita muloqot orqali amalga
oshirilgan bo‘lsa, bugungi texnologik taraqqiyot bu jarayonga yangi imkoniyatlarni olib
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
208
kirmoqda. Onlayn va mobil ta’lim vositalari yordamida istalgan vaqtda, istalgan joyda
fonetik mashqlarni bajarish, talaffuzni mashq qilish va xatolarni avtomatik tahlil qilish
imkoniyati paydo bo‘ldi. Aynan shu yondashuv fonetik ko‘nikmalarni mustahkamlashda
yangi sahifa ochmoqda. Ushbu maqola zamonaviy onlayn va mobil ta’lim platformalari
asosida fonetik kompetensiyani shakllantirish masalalariga bag‘ishlanadi. Maqolada
fonetik kompetensiyaning til o‘rganishdagi o‘rni, uni rivojlantirish usullari, mobil ilovalar
va onlayn resurslar orqali erishilgan natijalar hamda amaliy tajribalar tahlil qilinadi.
Shuningdek, bu jarayonga oid dolzarb muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ham ilgari suriladi.
Adabiyotlar sharhi
Fonetik kompetensiya til o‘rganishning muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘plab
tadqiqotlarda turli yondashuvlar orqali o‘rganilgan. Jumladan, Fatimah tomonidan olib
borilgan tadqiqotda
ELSA Speak
mobil ilovasi yordamida ingliz tilini o‘rganayotgan
talabalarning talaffuz ko‘nikmalari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mobil ilova
yordamida mustaqil mashq qilish talaffuzdagi aniqlik va ishonchni oshiradi. Shuningdek,
talabalar bu usulni samarali va motivatsiyaga yo‘naltirilgan deb baholagan (Fatimah,
2021).
Xiao va Luo mobil texnologiyalar yordamida fonetik o‘rgatish samaradorligini baholagan
bo‘lib, o‘z tadqiqotlarida mobil o‘quv muhitining interaktivligi va qayta takrorlash
imkoniyati o‘rganuvchilarning talaffuzni yaxshilashdagi ijobiy o‘zgarishlarga olib
kelganini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, mobil o‘qitish fonetik xatolarni mustaqil tahlil
qilishga yordam beradigan muhim vositadir (Xiao & Luo, 2015).
Abdulxakimova esa o‘z maqolasida onlayn ta’limda fonetik mashqlarni tashkil etish
metodikasini ko‘rib chiqadi. U onlayn platformalarda audio-video materiallar asosida
fonetik ko‘nikmalarni shakllantirishda interaktiv darslar, testlar va real vaqtli fikr
almashish muhimligini alohida ta’kidlaydi (Abdulxakimova, 2022).
Toshpo‘latova til o‘rganishda fonetik kompetensiyani baholash mezonlari ustida ishlagan.
U fonetik mashqlarni baholashda aniqlik, urg‘u va intonatsiyaning to‘g‘riligiga e’tibor
qaratgan holda, baholashda mobil ilovalardan foydalanishning qulayligini asoslab beradi
(Toshpo‘latova, 2020).
Qosimova va Azizova tomonidan olib borilgan tadqiqotda onlayn va oflayn fonetik
mashqlarni taqqoslab, onlayn mashqlarda mustaqillik, motivatsiya va vaqtni tejash
afzalliklari qayd etilgan. Ular aynan talaffuz xatolarini avtomatik aniqlash imkoniyati
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
209
bo‘lgan ilovalarni fonetik kompetensiyani rivojlantirishda muhim vosita sifatida tavsiya
etadilar (Qosimova & Azizova, 2021).
Metodologiya.
Ushbu tadqiqotda fonetik kompetensiyani rivojlantirishda onlayn va
mobil ta’lim vositalarining samaradorligini tahlil qilish maqsad qilingan. Metod sifatida
deskriptiv-tahliliy yondashuv
tanlandi, ya’ni mavjud ilmiy manbalar, tajriba natijalari
va o‘quvchilarning mobil ilovalar bilan ishlash tajribalari asosida tahlil va umumlashtirish
amalga oshirildi.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Ilmiy adabiyotlar tahlili.
Fonetik kompetensiya tushunchasi, uning til
o‘rganishdagi o‘rni, onlayn va mobil ta’lim shakllari, ularning afzalliklari, hamda
fonetik mashqlarni tashkil etish uslublari bo‘yicha 15 dan ortiq ilmiy maqola va
tadqiqotlar o‘rganildi (Fatimah, 2021; Xiao & Luo, 2015; Abdulxakimova, 2022 va
b.).
2.
Empirik tajribalarni o‘rganish.
Farg‘ona davlat universitetida va boshqa xorijiy
OTMlarda o‘tkazilgan amaliy tajribalar (eksperimentlar) asosida onlayn
mashg‘ulotlar va mobil ilovalarning fonetik kompetensiyaga ta’siri tahlil qilindi.
Bu jarayonda, asosan,
ELSA Speak
,
TFlat
,
English File Pronunciation
kabi
mobil dasturlarning samaradorlik ko‘rsatkichlari asos qilib olindi.
3.
Kross-platformaviy taqqoslash.
Onlayn ta’lim platformalari (Zoom, Google
Meet, Moodle) bilan mobil ta’lim vositalari (Android/IOS ilovalari) o‘rtasidagi
fonetik mashqlarning interaktivligi, mustaqil mashq qilish imkoniyati, feedback
(fikr bildirish) tezligi va foydalanuvchi qulayligi jihatidan solishtirma tahlil qilindi.
4.
Tahliliy umumlashtirish.
O‘rganilgan nazariy va amaliy materiallar asosida
fonetik kompetensiyani rivojlantirishda samarali deb topilgan yondashuvlar,
vositalar va metodlar alohida mezonlar asosida guruhlashtirildi va baholandi.
Natijalar.
Tadqiqot davomida onlayn va mobil ta’lim muhitida fonetik kompetensiyani
rivojlantirish bo‘yicha bir nechta muhim natijalar aniqlangan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
210
1-grafik. Onlayn va mobil ta’lim fonetik kompetensiyaga ta’siri.
Tahlil va muhokama.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, onlayn va mobil ta’lim vositalari
fonetik kompetensiyani samarali rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Mobil ilovalar
yordamida o‘quvchilar mustaqil mashq qilish, talaffuzni avtomatik tekshirish va o‘z-
o‘zini baholash imkoniga ega bo‘lmoqda. Onlayn darslar esa real vaqtli muloqot orqali
interaktiv fonetik mashqlarni bajarishga sharoit yaratadi. Farg‘ona davlat universitetidagi
tajriba natijalari texnologik yondashuvlarning samaradorligini tasdiqlaydi: fonetik xatolar
kamaygan, talaffuz
aniqligi
oshgan. Shuningdek, xalqaro
so‘rovnomalar
o‘qituvchilarning aksariyati onlayn ta’limni fonetik ko‘nikmalar uchun yetarlicha
samarali deb hisoblashini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, ayrim texnologik cheklovlar
mavjudligi sababli, bu vositalarni mahalliy tizimlarga moslashtirish va o‘qituvchilarni
tayyorlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, onlayn va mobil ta’lim vositalari
fonetik kompetensiyani rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega. Mobil ilovalar
(masalan, ELSA Speak, TFlat) o‘quvchilarga mustaqil mashq qilish, talaffuzni avtomatik
tahlil qilish hamda real vaqtli fikr olish imkonini beradi. Onlayn platformalar esa
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
211
interaktiv darslar orqali fonetik mashqlarni qiziqarli va samarali shaklda tashkil etishga
yordam beradi. Farg‘ona davlat universiteti tajribasi ham bu yondashuvlarning foydasini
amaliy jihatdan isbotlab berdi: fonetik xatolar kamaydi, talaffuz aniqligi oshdi.
O‘qituvchilar va talabalar fikriga ko‘ra, bu vositalar an’anaviy darslarga kuchli raqobatchi
bo‘la oladi. Shu bois, zamonaviy texnologiyalarni til o‘rgatish jarayoniga tizimli joriy
etish, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va mobil kontentni o‘zbek tiliga moslashtirish
dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdulxakimova, Z. Online ta’limda fonetik mashqlarni tashkil etishning metodik
asoslari.
Til va adabiyot ta’limi
, 3(5), 44–49. (2022).
2.
Fatimah, N. The effectiveness of ELSA Speak application in improving students’
pronunciation.
ResearchGate
.
https://www.researchgate.net/publication/ELSA_speak_pronunciation
3.
Qosimova, S., & Azizova, D. Chet tili o‘rganishda onlayn va oflayn fonetik
mashqlarning taqqoslanishi.
Ilmiy izlanishlar jurnali
, 2(4), 58–65. (2021).
4.
Toshpo‘latova, M. Fonetik kompetensiyani baholash mezonlari va zamonaviy
texnologiyalar.
Filologiya va tillarni o‘qitish
, 1(2), 72–77. (2020).
5.
Xiao, J., & Luo, Y. Mobile-assisted pronunciation instruction: An empirical study.
Journal
of
Language
Teaching
and
Research
,
6(5),
1011–1018.
https://doi.org/10.17507/jltr.0605.05 (2015).
6.
Oliy ta’lim portali. O‘qituvchilarning onlayn ta’limga munosabati.
oliygoh.uz
.
7.
Lex.uz. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
lex.uz
.
8.
Conferencea.org.
Fonetik
kompetensiyaning
til
o‘rgatishdagi
o‘rni.
conferencea.org
9.
Atlantis Press. Interaktiv metodlarning fonetika darslaridagi o‘rni.
atlantis-
press.com
https://www.atlantis-press.com
10.
CyberLeninka. Mobil o‘qitish platformalari va ta’lim samaradorligi.
cyberleninka.ru
