ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
191
KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
MEHNAT MUNOSABATLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Batoshov Doston
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Iqtisodiyot mutaxassisligi magistranti
Tel raqam: +998-93-217-18-19
Bayxonov Baxodirjon Tursunbaevich
Iqtisodiyot fanlari doktori, professor
Annotatsiya
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik iqtisodiy rivojlanishning muhim
omillaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada mehnat munosabatlarini takomillashtirish
orqali kichik biznes subyektlarining faoliyatini yanada rivojlantirish imkoniyatlari tahlil
qilingan. Mehnat munosabatlarining huquqiy asoslari, zamonaviy tendensiyalar va
amaliy muammolar ko‘rib chiqilgan. Natijalar kichik biznesda samarali mehnat tizimi
yaratish bo‘yicha takliflar bilan yakunlangan.
Kalit so’zlar.
Kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, mehnat munosabatlari, ishchi
kuchi, bandlik, huquqiy tartibga solish, iqtisodiy rivojlanish, samaradorlik.
Abstract
Small business and private entrepreneurship are important factors of economic
development. This article analyzes the possibilities of further development of small
business entities through improvement of labor relations. The legal basis of labor
relations, modern trends and practical problems are considered. The results are
concluded with proposals for creating an effective labor system in small businesses.
Keywords.
Small business, private entrepreneurship, labor relations, workforce,
employment, legal regulation, economic development, efficiency.
KIRISH
Bugungi kunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik jamiyat iqtisodiyotida
muhim o‘rin tutmoqda. Ular ish o‘rinlarini yaratish, aholi daromadlarini oshirish va
innovatsion rivojlanishga hissa qo‘shmoqda. Kichik biznes subyektlari
raqobatbardoshlikni oshirish uchun mehnat munosabatlarini to‘g‘ri tashkil etishga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
192
ehtiyoj sezmoqda. Mehnat munosabatlarining zamonaviy talablarga mos ravishda
takomillashtirilishi bu sohaning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi munosabatlar ochiq, shaffof va adolatli bo‘lishi
zarur.
Ayniqsa,
xususiy
tadbirkorlik
sohasida
mehnat
shartnomalarining
rasmiylashtirilishi va bajarilishi muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, mehnat
huquqlarini himoya qilish va mehnat sharoitlarini yaxshilash kichik biznes
subyektlarining faoliyatini rag‘batlantiradi. Shu bois, ushbu maqolada mehnat
munosabatlarini takomillashtirish mexanizmlari tahlil qilinadi.
Kichik biznesdagi mehnat siyosati faqat moliyaviy rag‘batlantirish bilan
cheklanmasligi kerak. Psixologik iqlimni yaxshilash, xodimlarning malakasini oshirish,
mehnat unumdorligini rag‘batlantirish mexanizmlari ham o‘rganilishi kerak. Shuning
uchun maqolada amaliy va nazariy jihatlar birgalikda ko‘rib chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ko‘plab xorijiy va mahalliy tadqiqotlar kichik biznesda mehnat munosabatlarining
o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rgangan. Jumladan, G‘arb olimlari kichik biznesda
moslashuvchan mehnat shartlari va norasmiy mehnat amaliyotlarining keng tarqalganini
ta'kidlaydi. Mahalliy tadqiqotlarda esa kichik biznesda rasmiy mehnat munosabatlarini
rivojlantirish zarurligi ko‘rsatilgan.
Ba'zi adabiyotlarda kichik biznes subyektlarida mehnat qonunchiligining to‘liq
amal qilinmasligi sababli xodimlarning huquqlari yetarli darajada himoya qilinmasligi
muammosi ko‘rsatiladi. Boshqa tadqiqotlar esa kichik tadbirkorlarning mehnat
resurslaridan samarali foydalanish strategiyalarini ishlab chiqishga qaratilgan.
Tahlil qilingan adabiyotlar kichik biznesda mehnat munosabatlarini mustahkamlash
uchun huquqiy bazani kuchaytirish, xodimlarni ijtimoiy himoya qilish va mehnat
shartlarini zamonaviy talablar asosida shakllantirish zarurligini ko‘rsatmoqda. Bundan
tashqari, innovatsion boshqaruv yondashuvlari ham samarali mehnat muhitini yaratishga
xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili asosida shuni ta’kidlash mumkin: kichik biznesda mehnat
munosabatlarini takomillashtirish uchun davlat va nodavlat sektor hamkorligi,
shuningdek, xususiy sektorning o‘zida mehnat madaniyatini rivojlantirish muhimdir.
Ushbu tadqiqotda tizimli yondashuv, huquqiy tahlil, statistik tahlil va taqqoslash
metodlari qo‘llanildi. Mehnat munosabatlarining huquqiy bazasi O‘zbekiston
Respublikasining amaldagi qonunchiligi asosida o‘rganildi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
193
Tahlilda kichik biznes subyektlarining mehnat shartnomalarini tuzish va ijro
etishdagi amaliy tajribalari, ularning xodimlarga taqdim etgan shartlari o‘rganildi.
So‘rovnoma va intervyular orqali kichik biznes egalarining mehnat siyosatiga bo‘lgan
qarashlari aniqlashtirildi.
Shuningdek,
rivojlangan
davlatlardagi
kichik
biznes
amaliyoti
bilan
O‘zbekistondagi holat solishtirildi. Xorijiy tajribani lokal sharoitga moslashtirish
imkoniyatlari o‘rganildi.
Natijalarni tahlil qilishda statistik ma'lumotlar asosida kichik biznes
subyektlarining mehnat samaradorligi va mehnatga jalb etish ko‘rsatkichlari tahlil qilindi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kichik biznes subyektlarining aksariyatida mehnat
shartnomalari to‘liq rasmiylashtirilmaydi. Bu esa xodimlarning huquqlarini
zaiflashtiradi va mehnat munosabatlarining barqarorligini pasaytiradi.
Xodimlarning mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan choralar kamligi
ularning ish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, ish haqining
kechiktirilishi va ijtimoiy kafolatlarning yetarli emasligi asosiy muammo sifatida qayd
etildi.
Tadqiqot kichik biznesda motivatsiya va rag‘batlantirish tizimlarini joriy etish
zarurligini ko‘rsatdi. Xodimlarni uzluksiz o‘qitish va ularning kasbiy rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlash kichik biznesni yanada raqobatbardosh qiladi.
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi davlat
dasturlarining amaldagi ta’siri yetarli darajada bo‘lmayapti. Shu sababli, tadbirkorlik
subyektlari va davlat organlari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish lozim.
1-jadval: Kichik biznes subyektlarida mehnat munosabatlari holati (so‘rovnoma
asosida tahlil)
№
Ko‘rsatkichlar
So‘rov
ishtirokchilari (%)
Izoh
1
Rasmiy mehnat shartnomasi
tuzilgan
58%
Ko‘pchilikda rasmiy
shartnomalar mavjud
2
Ish vaqti mehnat kodeksiga
mos keladi
43%
Ish vaqti ko‘pincha
me'yorlardan oshib ketgan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
194
№
Ko‘rsatkichlar
So‘rov
ishtirokchilari (%)
Izoh
3
Ijtimoiy sug‘urta va
nafaqaga ajratma qilinadi
35%
Sug‘urtalash tizimi yetarli
darajada emas
4
Ish joyida xavfsizlik va
sanitariya ta’minlangan
62%
Aksariyatda minimal
mehnat muhofazasi mavjud
5
Xodimlar muntazam
o‘qitiladi (malaka oshirish)
27%
Kadrlar rivoji bilan
shug‘ullanish past darajada
6
Xodimlarning ish haqi o‘z
vaqtida to‘lanadi
71%
Ish haqining o‘z vaqtida
berilishi yaxshi yo‘lga
qo‘yilgan
Ushbu jadval kichik biznes subyektlari orasida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga
asoslangan bo‘lib, ular mehnat munosabatlarining turli jihatlarini yoritadi. So‘rovda
ishtirok etgan tadbirkorlar va xodimlarning fikr-mulohazalari asosida to‘plangan
ma’lumotlar asosida umumiy xulosa chiqarildi.
•
Rasmiy shartnoma
mavjudligi ko‘rsatkichi (58%) qoniqarli bo‘lsada, hali
ham 40% atrofida ishchilar norasmiy ishlayotganini anglatadi.
•
Ijtimoiy sug‘urta
va pensiya ajratmalari borasidagi ko‘rsatkich past (35%),
bu esa kelajakda xodimlar ijtimoiy himoyasiz qolish xavfini bildiradi.
•
Ish haqi to‘lovlari
bo‘yicha holat nisbatan yaxshi bo‘lib, 71% ishtirokchi
o‘z vaqtida maosh olayotganini bildirgan.
•
Ammo
malaka oshirish
(27%) va xodimlarga doimiy o‘quvlar o‘tkazilishi
juda past darajada ekani tizimdagi rivojlanish imkoniyatlarini cheklaydi.
Bu jadval asosida mehnat munosabatlaridagi mavjud muammolarni aniqlash va
ularni bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan choralarni ishlab chiqish mumkin.
XULOSA
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda mehnat munosabatlarini
takomillashtirish
hal
qiluvchi
omil
hisoblanadi.
Mehnat
shartnomalarini
rasmiylashtirish va xodimlarning huquqlarini himoya qilish bu sohada muhim ahamiyat
kasb etadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5
195
Davlat tomonidan kichik biznes subyektlari uchun mehnat munosabatlariga oid
ma’rifiy va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash dasturlarini kengaytirish zarur. Bunda
huquqiy savodxonlikni oshirish va xususiy sektorni qonuniy mehnat amaliyotiga jalb
etish asosiy yo‘nalish bo‘lishi kerak.
Xodimlar uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratish, ularni malaka oshirish va
rag‘batlantirish tizimini rivojlantirish kichik biznesda ishlab chiqarish samaradorligini
oshiradi. Bu esa iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish uchun zamin yaratadi.
Kelajakda kichik biznesda innovatsion boshqaruv metodlarini joriy etish va
mehnat munosabatlarini global standartlarga moslashtirish dolzarb vazifalar sirasiga
kiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. 2022-yil tahriri.
2.
Mirziyoev Sh.M. "Yangi O‘zbekiston strategiyasi" asari. 2021.
3.
International Labour Organization (ILO) reports, 2023.
4.
OECD Reports on Small Business Employment, 2022.
5.
Johnson, S. & Parker, S. "Entrepreneurship and Employment Relations",
2018.
6.
World Bank. "Doing Business 2023" hisobotlari.
7.
Karimov A.M. "Xususiy sektor va mehnat munosabatlari", Toshkent, 2020.
8.
Smith, P. "Labour Relations in SMEs", Routledge, 2019.
