SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
46
HR VA SUN’IY INTELLEKT: TEXNOLOGIK RIVOJLANISH VA ETIK
CHEGARALAR
Xurshid Nakibillaevich Xolmirzaeyv
falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Andijon davlat universiteti
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15351130
Falsafa kafedrasi dotsenti
Sun’iy intellekt texnologiyalari insonning kasbiy faoliyatida muhim rol o‘ynab, mehnat
jarayonlarini optimallashtirish, samaradorlikni oshirish va yangi ish o‘rinlarini yaratishda katta
imkoniyatlar taqdim etadi. Biroq, inson va sun’iy intellekt o‘rtasidagi hamkorlik jarayonida bir
qator etik muammolar yuzaga keladi. Bular orasida mas’uliyatni belgilash, shaffoflikni ta’minlash,
diskriminatsiya va maxfiylikka doir masalalar asosiy o‘rin tutadi.
Sun’iy intellektdan foydalanishda inson va algoritmlar o‘rtasidagi mas’uliyatning
taqsimlanishi muhim masala hisoblanadi. Agar sun’iy intellekt noto‘g‘ri qaror qabul qilsa, buning
oqibatiga kim javobgar bo‘lishi kerakligi aniq belgilab qo‘yilmagan. Masalan, tibbiy diagnostika
yoki avtopilot boshqaruvi kabi sohalardagi xatolar jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin [1. B.
8]. Shu sababli, sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy qilishda inson mas’uliyatini aniq belgilash
talab etiladi.
Sun’iy intellekt algoritmlari asosida qabul qilingan qarorlar ko‘pincha tushunarsiz va inson
tomonidan tekshirib bo‘lmaydigan holatda bo‘ladi. Bu esa ishonchsizlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Masalan, avtomatlashtirilgan ishga qabul qilish tizimlarida sun’iy intellekt qaysi omillar asosida
qaror qabul qilganini aniqlash qiyin bo‘ladi. Bunday holatlarni oldini olish uchun algoritmlar
ishlash tamoyillarini ochiqlash va inson tomonidan nazorat mexanizmlarini yaratish zarur.
Sun’iy intellekt ma’lumotlarga asoslangan holda ishlaydi va ulardagi mavjud noxolislik
natijasida muayyan ijtimoiy guruhlarga nisbatan diskriminatsiya qilish xavfi mavjud. Masalan,
avtomatlashtirilgan qarz berish yoki sug‘urta xizmatlaridagi sun’iy intellekt modellari ma’lum
toifadagi odamlarni noqonuniy tarzda rad etishi mumkin [2. B. 48]. Shu sababli, sun’iy intellekt
texnologiyalarini joriy qilishda adolatlilikni ta’minlash uchun maxsus mexanizmlar ishlab chiqish
lozim.
Sun’iy intellekt insonning shaxsiy ma’lumotlarini tahlil qilish va ular asosida qaror qabul
qilishda keng qo‘llaniladi. Bu esa ma’lumotlarning maxfiyligi va himoyasi masalasini kun
tartibiga qo‘yadi. Agar sun’iy intellekt inson roziligisiz uning ma’lumotlarini qayta ishlasa yoki
ularni uchinchi tomonga uzatsa, bu axloqiy va huquqiy muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bois,
maxfiylikni ta’minlash va ma’lumotlardan foydalanishda aniq huquqiy me’yorlarni joriy etish
zarur.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi inson mehnat bozoridagi rolini o‘zgartirib,
an’anaviy ish o‘rinlarini avtomatlashtirish orqali ularning qisqarishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu
bilan birga, yangi kasblar ham paydo bo‘ladi. Biroq, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar natijasida
ayrim toifadagi ishchilar mehnat bozoridan siqib chiqarilishi va ijtimoiy tengsizlik kuchayishi
ehtimoli mavjud. Bu muammoni hal qilish uchun qayta tayyorlash va malaka oshirish tizimlarini
rivojlantirish talab etiladi.
Sun’iy intellekt va inson hamkorligidagi etik masalalarni hal qilish uchun kompleks
yondashuv zarur. Mas’uliyatni aniq belgilash, algoritmlarning shaffofligini ta’minlash,
diskriminatsiyani oldini olish va shaxsiy ma’lumotlar himoyasini mustahkamlash kabi choralar
sun’iy intellektning ijtimoiy foydali qo‘llanilishini ta’minlaydi. Shuningdek, ish o‘rinlarining
transformatsiyasi jarayonida inson qadr-qimmati va mehnat bozoridagi adolatlilikni ta’minlash
muhim vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari inson resurslarini boshqarish sohasida juda katta afzalliklar
yaratadi. Ushbu texnologiyalar orqali HR-faoliyatning samaradorligini oshirish, vaqt va
resurslarni tejash, ish jarayonlarini optimallashtirish mumkin.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
47
Sun’iy intellekt asosidagi platforma va dasturiy ta’minotlar yordamida xodimlarni tanlash
jarayoni avtomatlashtirilishi mumkin. Masalan, rezyumelarni tahlil qilish, suhbat jarayonlarini
avtomatlashtirish va nomzodlarni baholash uchun maxsus algoritmlar ishlab chiqilgan. Bu HR-
menejerlarning vaqt sarfini qisqartirib, eng mos nomzodlarni aniqlash imkonini beradi.
Sun’iy intellekt xodimlarning ish unumdorligini monitoring qilish, vazifalarni taqsimlash va
ularning bajarilishini kuzatishni avtomatlashtiradi. Masalan, ish jarayoniga oid ma’lumotlarni
tahlil qilish orqali muammolarni aniqlash va samaradorlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Adabiyotlar:
1. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2020).
The Second Machine Age: Work, Progress, and
Prosperity in a Time of Brilliant Technologies
. Cambridge: MIT Press.
2. Russell, S., & Norvig, P. (2021).
Artificial Intelligence: A Modern Approach
. New York:
Pearson.
