SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
157
O‘QUV-O‘ZLASHTIRISH MOTIVATSIYASI TA’LIM JARAYONINING MUHIM
DIDAKTIK ASOSI SIFATIDA
Kochkarova Sh.S.
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlangich ta`lim metodikasi kafedrasi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353066
v.b.dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oliy ta’lim talabalarining o‘quv o‘zlashtirish motivatsiyasini
o‘qituvchi bilan talabaning ijodiy muloqoti natijadorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi empirik va nazariy
shart-sharoitlarning iyerarxik darajasini didaktik komponentlar bilan reproduktiv integratsiyalash
masalalarini takomillashtirish, shu bilan birga, talabalarning o‘quv o‘zlashtirish motivatsiyasini
rivojlantirishda pedagogik-psixologik xususiyatlarni hisobga olib o‘qituvchi bilan talabaning
o‘zlashtirish motivatsiyasi natijadorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi shart-sharoitlar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
yangilik, ilm-fan, o’quv o’zlashtirish motivatsiyasi, didaktik komponentlar,
pedagogik tizim, kognitiv, o‘yin va ta’lim.
Аннотация
:
В
данной
статье
рассмотрен
иерархический
уровень
эмпирических
и
теоретических
условий
,
влияющих
на
эффективность
творческого
общения
преподавателя
и
студента
на
мотивацию
студентов
вуза
,
и
проблемы
репродуктивной
интеграции
с
дидактическими
компонентами
,
а
также
условия
,
влияющие
на
эффективность
мотивации
преподавателя
и
студента
с
учетом
педагогических
и
психологических
особенностей
в
развитии
мотивации
студентов
.
Ключевые
слова
:
новости
,
наука
,
мотивация
обучения
,
дидактические
компоненты
,
педагогическая
система
,
познавательная
,
игровая
и
образовательная
.
Annotation:
This article discusses the issues of improving the hierarchical level of empirical
and theoretical conditions that affect the effectiveness of creative communication between teachers
and students in the development of higher education students' motivation for learning, reproductive
integration with didactic components, and at the same time, the conditions that affect the effectiveness
of teacher-student motivation for learning, taking into account pedagogical and psychological
characteristics in the development of students' motivation for learning.
Key words:
news, science,learning motivation, didactic components, pedagogical system,
cognitive, game and education.
Respublikamizda so‘ngi yillarda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari
sifatini ko‘tarish va amaliyotga keng joriy etish, ilmiy ishlarni tijoratlashtirish, ilmiy-tadqiqot
ishlariga iqtidorli yoshlarni jalb etish, ta’lim, fan va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini
ta’minlashning me’yoriy asoslari yaratilmoqda. «.Ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan,
Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtai nazarga ega yoshlarni tarbiyalash, demokratik islohotlarni
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning ijtimoiy faolligini oshirish
ustuvor vazifalar etib belgilangan. Bu oliy ta’lim talabalarining o‘quv o‘zlashtirish motivatsiyasini
rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Uzluksiz ta’lim tizimida o‘quv o‘zlashtirish motivatsiyasini yanada takomillashtirish bugungi
kunning dolzarb masalalaridan biridir. Ayniqsa, oliy ta’lim talabalarining o‘quv o‘zlashtirish
motivatsiyasini o‘qituvchi bilan talabaning ijodiy muloqoti natijadorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi empirik
va nazariy shart-sharoitlarning iyerarxik darajasini didaktik komponentlar bilan reproduktiv
integratsiyalash masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Talabalarning o‘quv o‘zlashtirish
motivatsiyasini rivojlantirishda pedagogik-psixologik xususiyatlarni hisobga olib o‘qituvchi bilan
talabaning o‘zlashtirish motivatsiyasi natijadorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi shart-sharoitlar asosida
o‘qitish jarayonlarini tashkil qilish muhim hisoblanadi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
158
Ma`lumki, XX asrning 30-yillaridan boshlab motivatsiyaning maxsus tushunchalari paydo
bo‘ladi. K.Levin tomonidan taklif qilingan motivatsiya nazariyasi. Keyin gumanistik psixologiya
vakillarining nashrlari paydo bo‘ladi, masalan, A. Maslou , G. Allport , K. Rojers va boshqalar.
Shaxsning motivatsion sohasini o`rganar ekan, K.Rodjers inson xulq-atvori ma’lum birlashtiruvchi
motiv bilan tartibga solinadi, degan gipotezani ilgari surdi va uni aktuallashuv tendentsiyasi deb atadi.
Aktualizatsiya motivi o‘zini saqlash va rivojlantirish, tabiatga xos bo‘lgan shaxsning eng yaxshi
fazilatlarini maksimal darajada oshirishni anglatadi.
Talabalar yaxshi o‘qish kerakligini yaxshi tushunadilar, lekin bu holat ularni ta’lim faoliyati
bilan shug’ullanishga, o‘qib o‘zlashtirish motivatsiyasini rivojlantirishga undamaydi. Tushunish
impulsga aylangandagina biz faol motiv bilan shug’ullanamiz. Motivatsion sohani yaratish uchun
talabalarga muhim bo‘lgan narsa "tushunilgan" va "haqiqatda ishlaydigan" motivlarning nisbati va
etakchilarni aniqlashdir, deydi A.N. Leontiev, ma’no hosil qiluvchi motivlar. Talabalarning
rivojlanishi ijtimoiy va kognitiv motivlarning psixologik xususiyatlarini o‘zgartirishidan iborat.
Motivatsion soha, A.N. Leontiev shaxsning o‘zagi, psixologiyaning eng muhim bo‘limlaridan
biridir, chunki motivatsiya insonning o‘ziga xos xulq-atvorini, uning inson ehtiyojlarini qondirish
bilan bog’liq bo‘lgan maqsadlarga erishishga qaratilgan xulq-atvor faoliyatini belgilaydi. Shunday
qilib, bu kontseptsiya insonning motivatsion sohasining kelib chiqishi va dinamikasini
tushuntirishdir. L.I. Bozovich motivatsiya deb hisoblaydi berilgan faoliyatni belgilovchi motivlar
majmui. "Motivatsiya" tushunchasi motivlarning barcha turlarini o‘z ichiga oladi: motivlar,
ehtiyojlar, qiziqishlar, intilishlar, maqsadlar, harakatlantiruvchilar, motivatsion munosabatlar.
"Motiv" tushunchasi talabalarning harakatlari va harakatlarining rag’batlantiruvchi sababidir.
Motiv - maqsadni qo‘yishning sababi, motivni maqsaddan farqlash kerak. Maqsad - bu faoliyat
nimaga yo‘naltirilganligi, motiv esa maqsadga erishilgan narsadir. Shunday qilib, motiv deganda biz
insonning muayyan ehtiyojlarni qondirish uchun faol bo‘lishga bo‘lgan ichki istagini tushunamiz va
motivatsiya orqali biz turli xil motivlarning butun majmuasini (motiv, ehtiyoj, qiziqish, intilish,
maqsad, jalb qilish va boshqalar) tushunamiz.
Motivlarning inson xulq-atvoridagi faoliyat manbai sifatidagi xususiyatlari B.G.ning asarlarida
muhokama qilinadi. Ananyeva, V.G. Aseeva, L.I. Bozovich , V.K. Vilyunas , A.N. Leontyeva, A.K.
Markova, X. Xekxauzen , G.I. Shchukina, P.M. Jeykobson. Olimlarning ishlarida shaxsning
motivatsion sohasining 11 tuzilishi va rivojlanishining xususiyatlari o‘rganiladi, o‘rganishning
individual etakchi motivlarining xususiyatlari - kognitiv qiziqish ko‘rsatilgan (G.I. Shchukina, N.F.
Talyzina).
Maqolamizda o‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasining ta’lim jarayonidagi ahamiyatini va uning
didaktik asoslarini tahlil qilindi. O‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasi, o‘quvchilarning ta’lim jarayonida
faol ishtirok etishlari, bilimlarni o‘zlashtirishlari va o‘z maqsadlariga erishishlari uchun zarur bo‘lgan
psixologik va emosional omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Motivatsiya ta’lim jarayonining
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi va o‘quvchilarning o‘z-o‘zini rivojlantirishlariga
yordam beradi.
O‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasi ta’lim jarayonida o‘quvchilarning faoliyatini rag’batlantiradi.
Motivatsiya yuqori bo‘lganda, o‘quvchilar darslarga ko‘proq qiziqish bilan yondashadilar, o‘z
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
159
bilimlarini kengaytirishga intiladilar va yangi ma’lumotlarni o‘zlashtirishda muvaffaqiyatli
bo‘ladilar. Shuningdek, motivatsiya o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholashiga, o‘z maqsadlariga
erishish uchun harakat qilishlariga va qiyinchiliklarga bardosh berishlariga yordam beradi.
O‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasi ikki asosiy turga bo‘linadi: ichki va tashqi motivatsiya. Ichki
motivatsiya o‘quvchilarning o‘z qiziqishlari, ehtiyojlari va maqsadlariga asoslanadi. Tashqi
motivatsiya esa o‘quvchilarga tashqi omillar, masalan, baholar, mukofotlar yoki o‘qituvchilarning
e’tiroflari orqali ta’sir qiladi. Har ikkala motivatsiya turi ta’lim jarayonida muhim ahamiyatga ega va
o‘quvchilarning muvaffaqiyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
O‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasini oshirish uchun bir qator usullar mavjud. O‘qituvchilar
o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olib, darslarni qiziqarli va interaktiv tarzda o‘tkazishlari kerak.
Shuningdek, o‘quvchilarga o‘z maqsadlarini belgilash va ularga erishish uchun zarur bo‘lgan
resurslarni taqdim etish muhimdir. O‘quvchilarning muvaffaqiyatlarini e’tirof etish va ularga
rag’batlantiruvchi mukofotlar berish ham motivatsiyani oshirishda samarali usul hisoblanadi.
O‘quv-o‘zlashtirish motivatsiyasi ta’lim jarayonining muhim didaktik asosi sifatida
o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishlari va o‘z maqsadlariga erishishlari uchun zarurdir.
Motivatsiyani oshirish uchun o‘qituvchilar o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olib, darslarni
qiziqarli va interaktiv tarzda o‘tkazishlari, o‘quvchilarga o‘z maqsadlarini belgilash va ularga erishish
uchun zarur bo‘lgan resurslarni taqdim etishlari lozim. Shuningdek, muvaffaqiyatlarni e’tirof etish va
rag’batlantirish motivatsiyani oshirishda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIY
О
TLAR RO
ʻ
YXATI
1.
O
ʻ
zbekiston Respublikasi “Ta’lim to
ʻ
g’risida”gi qonuni. 2020 yil 23 sentyabr:
https://lex.uz
2.
2/O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020y 27 fevraldagi PQ-4623-sonli
“Pedagogik ta’lim sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g’risida” qarori/https://lex.uz
3.
Avliyaqulov N.H., Musayeva N.N.. Pedagogik texnologiyalar. Oliy oquv yurtlari
uchun darslik. -
Т
.: Fan va texlologiya», 2008.
4.
Ibragimova G.N.. Pedagogik innovatsiyalar yordamida talabalarning kreativ
qobiliyatlarini shakllantirish. – Toshkent: 2002
5.
Yoldoshev J.G’., Usmonov S.A. «Pedagogik texnologiya asoslari». –
Т
.: «O`qituvchi»,
2004. 346
б
6.
Илина
Т
.
И
.
Методика
изучения
мотивации
обучения
в
вузе
. -
М
.:
Знание
. 2020
г
.
