SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
183
SUN'IY INTELLEKT VA RAQAMLI AXLOQ: ZAMONAVIY TALABALAR UCHUN
YANGI TARBIYA MODELI
Axmadaliyeva Dilrabo Xabibullayevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353215
Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari asosida zamonaviy talabalarni
tarbiyalashda raqamli axloq tushunchasining ahamiyati tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt vositalari
yordamida talabalarni individual tarbiyalash, axloqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish va raqamli muhitda
madaniyatli xulq-atvorni shakllantirishning yangi modellari yoritilgan. Maqolada oliy ta’lim
muassasalarida sun’iy intellektdan foydalanishning istiqbollari ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, raqamli axloq, talaba tarbiyasi, oliy ta’lim, raqamli madaniyat
Аннотация
:
В
статье
рассматривается
важность
понятия
цифровой
этики
в
воспитании
современных
студентов
на
основе
технологий
искусственного
интеллекта
.
Раскрываются
новые
модели
формирования
нравственного
поведения
в
цифровой
среде
с
использованием
ИИ
,
а
также
индивидуальный
подход
к
воспитанию
.
Рассматриваются
перспективы
внедрения
ИИ
в
образовательный
и
воспитательный
процессы
в
вузах
.
Ключевые
слова
:
искусственный
интеллект
,
цифровая
этика
,
воспитание
студентов
,
высшее
образование
,
цифровая
культура
Abstract:
This article analyzes the importance of the concept of digital ethics in the moral
education of modern students using artificial intelligence technologies. It highlights new models for
developing ethical behavior in the digital environment and personalized education approaches
through AI. The paper also explores the prospects of implementing AI tools in higher education
institutions.
Keywords:
artificial intelligence, digital ethics, student education, higher education, digital
culture
XXI asrda axborot texnologiyalari, xususan, sun’iy intellekt (SI) jadal rivojlanib, inson
faoliyatining barcha sohalariga, shu jumladan, ta’lim tizimiga keng kirib kelmoqda. Oliy ta’lim
muassasalarida SI faqat o‘quv jarayonini avtomatlashtirish vositasi emas, balki talabaning axloqiy,
ijtimoiy va madaniy tarbiyasini shakllantirishda samarali vosita sifatida ko‘rilmoqda. Ayniqsa,
raqamli muhitda faoliyat yuritayotgan yoshlar uchun
raqamli axloq
tushunchasi muhim tarbiyaviy
mezonga aylanmoqda.
1.
Sun’iy intellektning tarbiyadagi imkoniyatlari
Bugungi kunda SI texnologiyalari yordamida:
- talabaning shaxsiy ehtiyojlari va xulq-atvoriga mos tarbiya yo‘nalishini aniqlash;
- axloqiy dilemmalar asosida tanlov qilish qobiliyatini rivojlantirish;
- virtual murabbiylar va chat-botlar orqali tarbiyaviy muloqotlar tashkil etish;
- simulyatsiya asosida ijtimoiy vaziyatlarni modellashtirish mumkin[6].
Misol tariqasida, IBM Watson yoki Replika kabi tizimlar talabaning psixologik holatini
aniqlash, tavsiyalar berish orqali tarbiyaviy jarayonni qo‘llab-quvvatlaydi.
Sun’iy intellekt tizimlari orqali har bir talabaning individual psixologik xususiyatlari, bilim
darajasi, ijtimoiy muhitdagi xulq-atvori va qiziqishlari asosida unga mos tarbiya strategiyasini ishlab
chiqish mumkin[1]. Masalan,
ma’lumotlar tahlili va mashinaviy o‘rganish
vositalari yordamida SI
har bir talabaga tegishli pedagogik va tarbiyaviy yondashuvni aniqlaydi. Bu esa tarbiyaning shaxsga
yo‘naltirilgan (personallashtirilgan) modelini shakllantirish imkonini beradi.
Zamonaviy raqamli muhitda talabalar turli murakkab axloqiy vaziyatlar — ya’ni axloqiy
dilemmalar bilan duch keladilar. Sun’iy intellekt yordamida bu kabi vaziyatlarni interaktiv
simulyatsiyalar yoki virtual ssenariylar orqali modellashtirish mumkin. Misol uchun, talabaga ikki
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
184
qarama-qarshi qaror yo‘li taklif etiladi: biri axloqiy jihatdan to‘g‘ri, lekin qiyin; ikkinchisi esa oson,
ammo axloqiy jihatdan shubhali.
Sun’iy intellekt bu holatda:
1.
Tanlovlar natijasini tahlil qiladi,
2.
Talabaning asoslantirish darajasini baholaydi,
3.
Axloqiy tafakkurini rivojlantirish bo‘yicha individual tavsiyalar beradi[2].
Sun’iy intellekt asosidagi virtual murabbiylar (AI mentorlar) va chat-botlar — bu talabalar bilan
doimiy, interaktiv va shaxsga yo‘naltirilgan muloqot olib boruvchi raqamli yordamchilardir. Ular
orqali tarbiyaviy suhbatlar, maslahatlar, dilemmalarga javoblar va emotsional ko‘mak (emotional
support) ko‘rsatish imkoniyati mavjud[3].
Bu texnologiyalar talabaning savollariga real vaqt rejimida javob beradi, axloqiy muammolarni
muhokama qilish uchun ochiq muloqot maydonini yaratadi, empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalarni
shakllantirishga xizmat qiladi, tarbiyaviy topshiriqlar, o‘z-o‘zini baholash testlari yoki axloqiy
stsenariylarni taklif etadi.
Masalan, Replika yoki Woebot kabi sun’iy intellektli chat-botlar emotsional intellekt va
ijtimoiy-axloqiy tarbiya jarayonida samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bu vositalar do‘stona, ijobiy va muntazam muloqot orqali talabada axloqiy barqarorlik, fikr
mustaqilligi va mas’uliyat hissini kuchaytiradi.
O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimida AI-chatbotlar va virtual murabbiylar asosida
tarbiyaviy muloqotni tashkil etish modeli
Maqsad:
a) talabalarni raqamli axloq, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan ruhda
tarbiyalash;
b)
sun’iy intellekt asosida shaxsiy yondashuvni rivojlantirish;
c)
tarbiyaviy jarayonni doimiy, ochiq va texnologik vositalar orqali amalga oshirish[5].
Modelning asosiy komponentlari:
Komponent
Tavsif
AI-chatbot
Maxsus ishlab chiqilgan chatbot (masalan: “Tarbiyachi-bot”)
talabalar bilan 24/7 muloqotda bo‘ladi. Ular tarbiyaviy savollar,
psixologik maslahatlar, axloqiy stsenariylar asosida suhbat olib
boradi.
Virtual
mentor
(murabbiy)
Har bir talaba uchun AI tomonidan moslashtirilgan tarbiyaviy
yo‘nalish: motivatsiya, o‘zini tahlil qilish, axloqiy qarorlar, ijtimoiy
xatti-harakatlar tahlili.
Tarbiyaviy testlar
va simulyatsiyalar
Talaba AI platformada “Axloqiy tanlov”, “Raqamli etiket testi”,
“Tanqidiy vaziyatlardan chiqish” kabi mashqlarni bajarsa, AI natijani
tahlil qiladi va tavsiya beradi.
Integratsiya LMS
bilan
Moodle,
Classroom
kabi
platformalarga
integratsiyalashgan holda, AI tarbiyaviy modullarni ham nazorat
qiladi.
Amalga oshirish bosqichlari:
1.
Texnologik infratuzilmani yaratish:
Universitetlar sun’iy intellekt platformalari
bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi (masalan, OpenAI, Duolingo, Replika singari AI API’lar bilan
ishlash).
2.
Tarbiyaviy kontent ishlab chiqish:
Mahalliy qadriyatlar asosida chatbotlar uchun
ssenariylar, savol-javoblar, testlar yaratish.
3.
Sinov loyihalarini joriy etish:
Dastlabki bosqichda 2–3 universitetda pilot loyiha
sifatida yo‘lga qo‘yish (masalan: TATU, O‘zMU, JIDU).
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
185
4.
Natijalarni tahlil qilish va kengaytirish:
AI bilan tarbiyaviy muloqot natijasida
talabada qanday o‘zgarishlar bo‘layotgani monitoring qilinadi, statistik ma’lumotlar jamlanadi.
Kutilayotgan natijalar:
- Talabalarda
raqamli axloqiy immunitet
shakllanadi.
- Tarbiyaviy suhbatlar muntazam va doimiy bo‘ladi.
- Har bir talabaga mos
shaxsiylashtirilgan tarbiya yo‘li
shakllanadi.
- Pedagogik jamoa uchun yangi vosita sifatida AI tarbiya jarayoniga qo‘shiladi.
2. Raqamli axloq – zamonaviy tarbiyaning asosi
Raqamli axloq — bu shaxsning raqamli muhitda o‘zini qanday tutishi, raqamli madaniyatga
ega bo‘lishi, axborotdan foydalanganda axloqiy mezonlarga rioya qilishi bilan bog‘liq tushunchadir.
Talabalarda quyidagi ko‘nikmalar shakllanishi zarur: onlayn xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlarni
muhofaza qilish; internet odob-axloqi (netiket); raqamli zo‘ravonlikka qarshi immunitet; intellektual
mulkka hurmat (plagiatga qarshi kurashish).
3. Yangi tarbiya modeli: AI + raqamli axloq
Sun’iy intellektga asoslangan yangi tarbiya modeli quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
shaxsiylashtirilgan tarbiya dasturlari — har bir talabaga mos yondashuv; axloqiy simulyatsiyalar —
AI yordamida murakkab ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tutish; monitoring tizimlari — talabalar
raqamli axloqiy mezonlarga qanday amal qilayotganini baholovchi AI vositalari; virtual tarbiyaviy
muhit — raqamli axloqiy muhitda muloqot va muhokamalar maydoni.
Xulosa
Zamonaviy ta’limda sun’iy intellekt vositalari yordamida raqamli axloqiy tarbiya berish muhim
va dolzarb vazifaga aylanmoqda. Talabaning ma’naviy rivoji, raqamli madaniyat darajasi va axloqiy
immuniteti ularning kelajakdagi jamiyatdagi o‘rnini belgilaydi. Shu bois, sun’iy intellektdan
tarbiyaviy maqsadlarda foydalanish bo‘yicha ilmiy izlanishlar, innovatsion yondashuvlar va amaliy
tajribalar kengaytirilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Андреева
Г
.
М
. (2022).
Цифровая
этика
:
вызовы
и
перспективы
в
образовании
.
Москва
: uka
Наука
пресс
.
2.
Floridi, L. (2019). The Logic of Information: A Theory of Philosophy as Conceptual
Design. Oxford University Press.
3.
Nasriddinov A. (2023). “Raqamli axloq va yoshlar tarbiyasi: imkoniyatlar va xavf-
xatarlar”, Ilm va taraqqiyot,
№
2, 34–38.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4884-son qarori. (2020). Raqamli ta’lim
texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida.
5.
Tavakkalov, B. (2021). Sun’iy intellekt: texnologiya va tarbiya. Toshkent: Fan.
6.
UNESCO (2021). AI and Ethics in Higher Education: Challenges and
Recommendations. Paris: UNESCO Publishing.
