SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
176
ДРАМАЛЫК
ЧЫГАРМАЛАРДЫ
ОКУТУУДА
ОКУУЧУЛАРДЫН
ТИЛДИК
КОМПЕТЕНТТҮҮЛҮГҮН
ӨНҮКТҮРҮҮ
Аскарова
Алия
Жеңишовна
,
окутуучу
Ош
мамлекеттик
университети
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353193
Ош
ш
,
Кыргызстан
Аннотация
.
Бул
макалада
мектепте
кыргыз
адабияты
сабагында
драмалык
чыгармаларды
окутууда
окуучулардын
тилдик
компетенттүүлүгүн
өнүктүрүүнүн
бир
нече
аспектилери
көрсөтүлдү
.
Драма
идеялык
-
көркөмдүк
проблемасынын
ар
түрдүүлүгү
менен
эң
кеңири
колдонулган
жанр
,
ал
коомдун
турмушундагы
жана
адам
тагдырындагы
кездешкен
ар
түрдүү
кырдаалдарды
сүрөттөп
,
курч
конфликтте
өнүгөт
,
бирок
конфликт
трагедиядагыдай
өтө
жогору
болбостон
,
чечилүүгө
ылайыкташат
.
Драмага
аныктама
берилип
,
мектеп
программасында
кайсы
класста
кайсы
драмалар
окутулары
белгиленди
.
Драма
жанрынын
жаралуу
тарыхына
токтолуп
,
кыргыз
адабиятын
орто
мектептерде
окутууда
драмалык
чыгармаларга
токтолгон
бир
нече
окумуштуу
-
методисттер
бар
экендиги
айтылды
.
Драмалык
чыгармаларды
окутууда
окуучулардын
тилдин
компетенттүүлүгүн
өнүктүрүү
үчүн
окуутуунун
ийгиликтүү
шарттарын
эске
алуу
маанилүүлүгү
көрсөтүлүп
,
мугалимдин
иш
аракеттери
сунушталды
.
Жалпы
эле
мектеп
программасындагы
кыргыз
адабияты
сабагында
окуучулар
ээ
боло
турган
компетенциялар
белгиленип
,
алардын
ичинен
тилдик
компетенттүүлүккө
басым
жасалды
.
Ачкыч
сөздөр
:
Мектеп
,
драма
,
компетенттүүлүк
,
окуучулар
,
кыргыз
адабияты
,
мугалим
,
сабак
,
чыгарма
,
окутуу
ж
.
б
.
Аннотация
.
В
статье
представлены
некоторые
аспекты
развития
языковой
компетенции
учащихся
при
преподавании
драматических
произведений
на
уроках
кыргызской
литературы
в
школе
.
Драма
—
наиболее
распространённый
жанр
с
разнообразной
идейно
-
художественной
проблематикой
.
В
ней
описываются
различные
ситуации
,
возникающие
в
жизни
общества
и
человеческой
судьбе
,
и
развиваются
в
остром
конфликте
,
но
конфликт
этот
не
столь
высок
,
как
в
трагедии
,
а
адаптирован
к
разрешению
.
Было
дано
определение
драме
,
и
в
школьной
программе
указывалось
,
какие
драмы
будут
преподаваться
в
тех
или
иных
классах
.
Обращаясь
к
истории
создания
жанра
драмы
,
было
отмечено
,
что
существует
ряд
ученых
-
методистов
,
которые
уделяют
особое
внимание
драматическим
произведениям
в
преподавании
кыргызской
литературы
в
средних
школах
.
Была
подчеркнута
важность
учета
условий
успешного
обучения
для
развития
языковой
компетенции
учащихся
при
преподавании
драматических
произведений
,
а
также
предложены
действия
учителя
.
В
целом
,
урок
кыргызской
литературы
в
школьной
программе
определяет
компетенции
,
которые
должны
приобрести
учащиеся
,
с
упором
на
языковую
компетенцию
.
Ключевые
слова
:
Школа
,
драма
,
компетентность
,
ученики
,
кыргызская
литература
,
учитель
,
урок
,
работа
,
преподавание
и
т
.
д
.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktabda qirg‘iz adabiyoti fanida dramatik asarlarni o‘qitishda
o‘quvchilarning lingvistik kompetentligini rivojlantirishning bir necha jihatlari ko‘rsatib berildi.
Drama g‘oyaviy-badiiy muammolarining xilma-xilligi bilan eng keng qo‘llaniladigan janr bo‘lib, u
jamiyat hayoti va inson taqdirida uchraydigan turli vaziyatlarni tasvirlab, keskin konflikt asosida
rivojlanadi, biroq konflikt tragediyadagidek haddan tashqari keskin bo‘lmay, yechim topishga
moslashgan bo‘ladi. Dramaning ta’rifi berilib, maktab dasturida qaysi sinfda qaysi dramalar
o‘qitilishi ko‘rsatildi. Drama janrining yuzaga kelish tarixi yoritilib, qirg‘iz adabiyotini o‘rta
maktablarda o‘qitishda dramatik asarlarga murojaat qilgan bir qancha olim-metodistlar mavjudligi
ta’kidlandi. Dramatik asarlarni o‘qitishda o‘quvchilarning lingvistik kompetentligini rivojlantirish
uchun ta’limning samarali shartlarini inobatga olish muhimligi ko‘rsatilib, o‘qituvchining faoliyatiga
doir tavsiyalar berildi. Umuman olganda, maktab dasturidagi qirg‘iz adabiyoti fanida o‘quvchilar
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
177
egallashi lozim bo‘lgan kompetensiyalar belgilandi va ulardan aynan lingvistik kompetentligiga
alohida e’tibor qaratildi.
Kalit so‘zlar:
maktab, drama, kompetentlik, o‘quvchilar, qirg‘iz adabiyoti, o‘qituvchi, dars,
asar, o‘qitish va boshqalar.
Annotation.
This article presents several aspects of the development of students' linguistic
competence in the teaching of dramatic works in the Kyrgyz literature lesson at school. Drama is the
most widely used genre with a variety of ideological and artistic problems, it describes various
situations encountered in the life of society and human destiny, develops in acute conflict, but the
conflict is not as high as in tragedy, but is adapted to resolution. Drama is defined, and in which
grades in the school curriculum it is indicated which dramas are taught. Referring to the history of
the creation of the drama genre, it is noted that there are several scholars-methodologists who focus
on dramatic works in the teaching of Kyrgyz literature in secondary schools. The importance of taking
into account the successful conditions of teaching to develop students' linguistic competence in the
teaching of dramatic works is highlighted, and the teacher's actions are suggested. In general, the
competencies that students will acquire in the Kyrgyz literature lesson in the school curriculum are
outlined, among which linguistic competence is emphasized.
Keywords:
School, drama, competence, students, Kyrgyz literature, teacher, lesson, work,
teaching, etc.
Киришүү
.
Азыркы
коомдо
тилдик
компетенттүүлүктү
өнүктүрүү
өзгөчө
мааниге
ээ
,
анткени
жаңы
заманбап
технологиялардын
жаштардын
,
окуучулардын
коммуникативдик
ишмердүүлүгүнө
кедергисин
тийгизип
жатканын
билебиз
.
Ата
-
эне
тарбия
берүүчү
,
көзөмөлдөөчү
,
багыт
берүүчү
болушу
керек
.
Ал
эми
мектепте
мугалим
билим
менен
тарбияны
айкалыштырып
алып
кетет
.
Албетте
,
адам
бала
кезинен
эле
негизги
көндүмдөрдү
өздөштүрүүгө
үйрөнүшү
керек
:
өз
алдынча
ойлонууга
,
кыйынчылыктарды
жеңүүнүн
эң
туура
жолдорун
издөөгө
,
бай
лексикага
,
коомдук
пикирге
ээ
болууга
,
өз
алдынча
өнүгүүнүн
үстүндө
иштөөгө
жетишүү
керек
.
Ушуга
байланыштуу
мектепте
кыргыз
тили
жана
адабиятына
коюлган
талаптарга
мектеп
окуучуларынын
лингвистикалык
гана
эмес
,
ошондой
эле
оозеки
жана
жазма
кеп
маданиятына
,
тилди
ар
кандай
кеп
жагдайларында
колдонуунун
эрежелерине
жана
ыкмаларына
байланыштуу
кеп
компетенттүүлүгүн
өнүктүрүү
кирет
.
Компетенттүүлүк
деген
эмне
?
Компетенция
-
бул
«
кээ
бир
ички
,
потенциалдуу
,
катылып
жүргөн
пси
-
хологиялык
жаңылануулар
:
кийинчерээк
адамдын
компетенттүүлүгүндө
бай
-
калуучу
билим
,
көрүнүштөр
,
аракеттердин
(
алгоритмдердин
),
баалуулук
жана
мамилелер
системасынын
программасы
»
деп
белгилеген
Орусиялык
көрүнүктүү
окумуштуу
И
.
А
.
Зимняя
бир
нече
негизги
компетенцияларды
(
түрлөрдү
)
бөлүп
карайт
.
Биз
бул
макалада
мектепте
драмалык
чыгармаларды
окутууда
окуучулардын
тилдик
компететтүүлүгүн
өнүктүрүүнүн
бир
нече
аспетктилерине
токтолобуз
. [1,50]
Негизги
бөлүк
.
Драма
деген
эмне
?
Драма
тегинин
ичинен
эң
кеңири
тараган
түрү
-
драма
жанры
болуп
саналат
.
Драма
-
адабий
(
драмалык
),
сценалык
жана
киноматографисттик
жанр
.
Драма
идеялык
-
көркөмдүк
проблемасынын
ар
түрдүүлүгү
менен
эң
кеңири
колдонулган
жанр
,
ал
коомдун
турмушундагы
жана
адам
тагдырындагы
кездешкен
ар
түрдүү
кырдаалдарды
сүрөттөп
,
курч
конфликтте
өнүгөт
,
бирок
конфликт
трагедиядагыдай
өтө
жогору
болбостон
,
чечилүүгө
ылайыкташат
.
Адамдын
жеке
турмушу
жана
коом
менен
болгон
конфликт
пайда
болот
,
бирок
акцент
жалпы
адамзаттык
карама
-
каршылыкты
,
конкреттүү
персонаждын
жүрүм
-
туруму
,
кадамы
аркылуу
көрсөтүлөт
.
Окуя
аябагандай
курч
драмалык
кыйчалышка
жетип
,
драмалык
кырдаалда
чечилет
.
Мунун
жыйынтыгында
адам
тагдырлары
бири
-
бирине
окшошпогон
сыяктуу
,
ал
жөнүндө
жазылган
чыгармалар
да
ар
башкача
болот
.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
178
Жанр
трагедия
менен
комедиядан
кеч
жаралып
,
Европада
Агартуучулук
доордо
өнүгө
баштаган
. XVIII
кылымда
европа
драматургдары
Ж
.
Лилло
,
Д
.
Дидро
,
П
.
О
.
Бомарше
,
Г
.
Э
.
Лессинг
,
Ф
.
Шиллер
ж
.
б
. «
мещандык
драмаларды
»
жазышкан
.
Мещандык
драмада
адамдын
жеке
турмушу
чагылдырылып
,
конфликт
үй
-
бүлөнүн
ичиндеги
карама
-
каршылыктын
тегерегинде
өнүккөн
. XIX
кылымда
драма
кеңири
өнүгүүгө
туш
болуп
,
дүйнөлүк
адабияттын
мыкты
өкүлдөрү
О
.
де
Бальзак
,
А
.
Дюма
-
бала
,
А
.
Н
.
Островский
,
Г
.
Ибсен
ж
.
б
.
мыкты
драмаларды
жаратышкан
. [2, 76]
Кыргыз
адабиятын
орто
мектептерде
окутууда
драмалык
чыгармаларга
токтолгон
бир
нече
окумуштуу
-
методисттер
бар
.
Атап
айтсак
,
Ж
.
Уразова
2000-
жылы
“
Элдик
оозеки
чыгармалардын
сюжеттеринин
негизинде
жазылган
драмаларды
окутуунун
илимий
-
методикалык
негиздери
”
деген
темада
кандидаттык
диссертация
жактаган
.
Ж
.
Турпанова
2014-
жылы
“
Жогорку
класстарда
драмалык
чыгармаларды
окутуунун
методикасы
”
деген
темада
кандидаттык
диссертациясын
коргогон
.
Жогорудагы
изилдөөлөрдө
мектеп
программадагы
бардык
драмалар
камтылган
эмес
.
Кыргыз
Республикасынын
Билим
берүү
жана
илим
министрлиги
тарабынан
2023-
жылы
бекитилген
окутуу
кыргыз
тилинде
жүргүзүлгөн
жалпы
билим
берүү
уюмдарынын
5-11-
класстары
үчүн
түзүлгөн
кыргыз
адабиятынын
программасында
драмалык
чыгармаларга
төмөндөгүдөй
сааттар
берилген
:
№ Классы
Драманын
автору
,
аталышы
Берилг
ен
сааты
1.
6-
класс
Б
.
Жакиев
“
Атанын
тагдыры
”
4
2. 7-
класс
Ж
.
Садыков
“
Манастын
уулу
Семетей
”
3
3. 9-
класс
Ш
.
Садыбакасов
“
Ак
боз
ат
”
3
4. 9-
класс
К
.
Маликов
,
А
.
Куттубаев
.
Өмүрү
,
чыгармачылыгы
тууралуу
маалымат
. «
Жаңыл
Мырза
»
драмасы
3
5. 10-
класс
Драматургия
.
Кыргыз
театр
өнөрүнүн
калыптануу
жолу
.
Драмалык
ийримдер
(1918-1929-
жылдар
).
Драма
театрынын
ачылышы
(1930-1940-
жылдар
)
2
6. 10-
класс
Ж
.
Турусбеков
“
Ажал
ордуна
”
4
7
11-
класс
Драматургия
.
Драматургияда
конфликттин
табиятынын
өзгөрүшү
.
1
Баары
20
саат
Жогоруда
көрсөтүлгөндөй
окутуу
кыргыз
тилинде
жүргүзүлгөн
мектептерде
драмалык
чыгармаларга
жана
драматургияга
жалпы
20
саат
берилген
.
Орто
мектептердин
окуучулары
драма
жанрын
алгач
6-
класстан
окуп
баштайт
.
Драма
жөнүндө
түшүнүк
алышат
.
Бул
класста
Бексултан
Жакиевдин
“
Атанын
тагдыры
”
драмасы
берилген
.
Драмада
согуштун
жаш
балага
тийгизген
таасири
жөнүндө
сөз
болот
.
Үй
-
бүлө
темасы
козголуп
,
адамгерчилик
,
карасантайлык
,
согуш
темалары
көтөрүлөт
.
7-
класста
Жалил
Садыковдун
“
Манастын
уулу
Семетей
”
драмасын
окушат
.
Драмалык
элдик
эпостон
драмалык
формага
келтирилгендиги
жөнүндө
сөз
болот
.
Эпостогудай
адам
мүнөзү
драмада
сүрөттөлбөйт
,
адамдын
кайгы
-
кубанычы
лирикалык
чыгармаларда
таптакыр
башкача
берилет
.
Адам
мүнөздөрү
,
турмуш
окуялары
драмалык
чыгармаларда
роман
,
повесть
,
аңгемелерге
караганда
бөлөкчө
баяндалат
.
Драманын
бөлөк
чыгармалардан
негизги
айрымасы
-
анын
сценада
,
сахнада
жашашында
.
Ал
сахнасыз
,
андан
ажырап
жашай
албасын
өз
убагында
Аристотель
да
айткан
экен
.
Анын
ою
боюнча
бул
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
179
жанрдагы
чыгарманын
негизги
бөтөнчөлүгү
драманын
мазмунун
адамдардын
жандуу
кыймыл
-
аракети
,
сөзү
,
жандоолору
түзгөнүндө
.
Буга
байланыштуу
драма
бир
нече
сүрөттөрдөн
,
көрүнүштөрдөн
турат
.
Ошондуктан
улуу
жазуучу
Н
.
Гоголдун
сөзү
менен
образдуу
айтканда
, «
дра
-
ма
сценада
гана
жашайт
,
ансыз
ал
жансыз
денеге
окшош
».
Айтса
-
айтпаса
«
Өлбөстүн
үрөнү
», «
Бийик
жерде
»
драмаларынын
айрым
каармандарынын
же
Искендер
менен
Бектурдун
,
Жапар
менен
Алтын
кыз
Чынардын
ролун
ат
-
карып
жаткан
актер
өзүнүн
ойну
,
үнү
,
кебете
-
кешпири
,
кыймылы
аркылуу
драмалык
образдарга
«
жан
киргизет
»,
драматургдун
ал
образдар
боюнча
оюн
толуктап
, «
жандуу
киши
»
катары
сахнага
алып
чыгат
.
Демек
,
драмалык
чы
-
гармалардагы
каармандар
эки
жактуу
жашайт
:
пьесаны
окуганы
боюнча
окуучу
тигил
же
бул
каарманды
элестетет
жана
драмадагы
каарманды
актердун
сценага
алып
чыгып
ойногону
боюнча
жашайт
.
Мисалы
,
жогоруда
аталган
драмалардын
тиги
же
бул
кейипкерин
чыгармадан
окуп
алып
элестеткенге
караганда
,
сценада
актёр
ал
каармандардын
ролун
ойногону
боюнча
кабыл
алуу
алда
канча
түшүнүктүү
.
Бул
айрымачылыкты
(
окуп
алып
элестетүү
менен
чылыкты
)
улуу
сын
чыгармада
эне
-
бала
,
ата
-
бала
,
душмандар
менен
күрөш
,
өч
алуу
,
баатырдык
,
мекенди
эңсөө
,
салт
-
санаа
маселелери
көтөрүлөт
.
Окуучулардын
драма
жөнүндө
түшүнүгү
тереңдейт
.
Драмадагы
диалогдорду
тереңдеп
үйрөнөт
. [4]
Ар
бир
драманын
жаралуу
тарыхы
болот
.
Башкача
айтканда
мезгилге
,
окуяларга
карата
болот
.
Маселен
, «
Жаңыл
Мырза
»
драмасы
жалпы
билим
берүүчү
орто
мектептердин
9-
классынын
кыргыз
адабияты
сабагында
окутулат
.
Улуу
Ата
Мекендик
согуш
жылдары
тарыхый
темаларга
,
патриоттуулук
салттарга
кайрылуу
кеңири
орун
алган
.
Кыргыз
элинин
өткөндөгү
,
баатырларын
даңазалоого
арналган
«
Курманбек
», «
Жаңыл
мырза
», «
Саринжи
-
Бөкөй
»
эпосторуна
драматургдар
кайрадан
кайрылып
,
элдик
баатырлардын
эрдиги
өлбөйт
-
өчпөйт
деген
ураан
астында
драмалык
нукка
салышкан
,
К
.
Жантөшев
«
Курманбек
»,
К
.
Эшмамбетов
«
Саринжи
»,
А
.
Куттубаев
менен
К
.
Маликовдор
«
Жаңыл
Мырза
»,
О
.
Сарбагышев
«
Көкүл
»
драмалары
согуш
жылдарынын
репертуарынан
бекем
орун
алган
.
А
.
Токомбаевдин
«
Ант
»,
К
.
Жантөшевдин
«
Ким
кантти
»,
Р
.
Шүкүрбековдун
«
Өч
»
драмалары
да
ошол
мезгилдин
бир
кыйла
көрүнүктүү
спектаклдеринин
катарына
кошулушат
.
К
.
Маликов
жана
А
.
Куттубаевдер
биргелешип
,
элдик
эпосту
сахнага
коюуга
ылайыктап
«
Жаңыл
Мырза
»
драмасын
жазышкан
.
Драмалык
чыгармалар
1942-
жылдан
баштап
,
театр
сахнасында
коюлган
.
[3]
Дарамалык
чыгармаларды
окутуудагы
окутуунун
ийгиликтүү
шарттары
төмөнкүлөр
:
окуу
материалын
проблемалаштыруу
;
окуучунун
активдүүлүгүн
ойготуу
;
окутууну
окуучунун
турмушу
менен
оюн
,
эмгек
ишмердиктери
менен
байланышы
.
Проблемалык
кырдаалдарды
түзүүнүн
методикалык
ыкмалары
:
Ø
Мугалим
окуучуларды
карама
-
каршылыкка
алып
келет
жана
алардын
өздөрүнө
маселенин
чечилишин
табууну
сунуштайт
;
Ø
Практикалык
ишмердиктин
карама
-
каршылыктарын
беттештирет
;
Ø
Бир
эле
суроого
бир
канча
көз
караштарды
билдирет
;
Ø
Кубулушту
ар
кайсы
позицияларда
карап
көрүүнү
сунуштайт
;
Ø
Салыштырууга
,
жалпылоого
,
жыйынтык
чыгарууга
шыктандырат
;
Конкреттүү
суроолорду
коёт
;
Проблемалык
милдеттерди
белгилейт
.[4]
Демек
,
интерактивдүү
окутуунун
негизинде
драмалык
чыгармаларды
окутууда
окуучуларда
бир
канча
компетенттүүлүктөр
калыптанат
.
Драма
театралдык
жана
адабий
искусствонун
жанрларынын
бири
катары
окуу
-
тарбия
процессинде
чоң
роль
ойнойт
.
Аны
окуу
процессинде
колдонуу
окуучулардын
чыгармачылык
жөндөмдүүлүгүн
өнүктүрүүгө
гана
эмес
,
алардын
тилдик
компетенттүүлүгүн
да
олуттуу
түрдө
бекемдөөгө
мүмкүндүк
берет
.
Окутуунун
активдүү
жана
инновациялык
ыкмаларына
басым
жасалган
заманбап
билим
берүүнүн
шартында
драмалык
искусство
сүйлөө
жөндөмүн
өнүктүрүүгө
,
ошондой
эле
тилди
өз
ара
аракеттенүү
куралы
катары
тереңирээк
түшүнүүгө
чоң
мүмкүнчүлүктөрдү
берет
.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
180
Тилдик
компетенттүүлүк
–
окуучулардын
сөздөрдү
,
алардын
формаларын
,
синтаксистик
түзүлүштөрүн
,
синонимдик
түзүлүштөрүн
адабий
тилдин
нормаларына
ылайык
колдоно
билүү
,
тилдин
байлыгын
өздөштүрүү
кеп
ишмердүүлүгүнүн
ийгиликтүү
шарты
катары
каралат
.
Бул
милдеттер
мектепте
салттуу
түрдө
лексиканын
жаңы
катмарларын
киргизүү
,
фразеологиялык
запастарды
толуктоо
,
окуучулардын
кебинин
грамматикалык
түзүлүшүн
байытуу
аркылуу
чечилет
:
макулдашуунун
,
көзөмөлдөөнүн
,
ар
кандай
типтеги
сүйлөмдөрдү
куруунун
морфологиялык
нормалары
өздөштүрүлөт
,
мектеп
окуучуларынын
кеби
байытылат
.
Драманы
окутуунун
контекстинде
сүйлөө
жөндөмдүүлүгү
негизги
ролду
ойнойт
,
анда
мугалим
төмөнкүлөрдү
эске
алуусу
керек
:
-
Тексттерди
интерпретациялоо
жана
ыңгайлаштырууда
окуучулар
театралдык
окуудагы
милдети
саптарды
туура
чыгарууну
гана
үйрөнбөстөн
,
аларды
маанайга
,
сахнадагы
кырдаалга
жана
башка
каармандар
менен
болгон
мамилесине
жараша
ыңгайлаштыруу
болуп
саналат
.
-
Ар
кандай
каармандар
үчүн
кептин
ар
кандай
түрлөрүн
колдонуу
максатка
ылайык
,
анткени
драмада
ар
бир
каарман
ар
башка
сүйлөй
алат
.
Бири
татаал
жана
расмий
фразаларды
колдонсо
,
экинчиси
жөнөкөй
сүйлөшүү
стилин
колдонсо
болот
.
-
Эмоционалдык
жана
интонациялык
ыңгайлашууда
театрда
кептин
ыңгайлашуусу
интонация
,
тембр
жана
кептин
темптери
аркылуу
эмоцияны
экспрессивдүү
берүү
жөндөмдүүлүгүн
камтыйт
,
бул
каармандын
ички
дүйнөсүн
так
жеткирүүгө
мүмкүндүк
берет
.
-
Кептин
ыңгайлашуусу
ар
кандай
маектешүүлөр
менен
жана
ар
кандай
кырдаалдарда
ийкемдүү
өз
ара
аракеттенүүгө
мүмкүндүк
берип
,
баарлашууну
натыйжалуу
жана
ийгиликтүү
кылат
.
Кепти
адаптациялоо
тил
компетенциясынын
маанилүү
компоненти
гана
эмес
,
ошондой
эле
ар
кандай
кырдаалдарда
ийгиликтүү
баарлашуунун
негизги
жөндөмү
.
Драмалык
билим
берүүдө
бул
жөндөм
окуучуларга
ынанымдуу
каармандарды
түзүүгө
,
текстти
так
чечмелөөгө
жана
алардын
кептерин
сахнадагы
өз
ара
аракеттенүүнүн
талаптарына
ылайыкташтырууга
жардам
берет
.
Кептин
адаптациясын
өнүктүрүү
окуучуларга
театрда
гана
эмес
,
күнүмдүк
турмушта
да
жардам
берет
,
мында
сөздү
контекстке
ылайыкташтыра
билүү
натыйжалуу
баарлашуунун
маанилүү
бөлүгү
болуп
саналат
.
Драмалык
чыгармаларды
окутууда
окуучулардын
тилдин
компетенттүүлүгүн
өнүктүрүү
үчүн
мнтерактивдүү
сабактарды
өтүү
да
маанилүү
.
Анткени
анда
окуучулар
баары
катышат
,
иштешет
,
талкуулашат
,
с
сүйлөшөт
.
Интерактивдүү
усул
-
каражаттарды
,
ыкмаларды
колдонуп
,
төмөнкүлөр
аткарылганда
,
тилдик
компетенттүүлүгүнүн
өнүгүүсүнө
өбөлгө
боло
алат
:
1.
Сабак
өтүүгө
даярдык
жана
анын
кадамдары
:
-
Мурдагы
сабактарда
өтүлгөн
материалдардын
негизинде
тапшырмалар
тизмегин
түзүү
.
-
Ал
тапшырмалардын
класстагы
окуучуларга
көбүрөөк
ылайык
-
тууларын
тандап
алуу
.
-
Окуучуларга
оордук
келтирүүчү
тапшырмалардагы
талкуулана
турган
концепцияларды
аныктоо
.
2.
Окуучуларды
топторго
бөлүү
.
Тизме
,
өз
каалоолору
боюнча
,
же
чүчү
кулак
кармоо
жана
башка
жолдор
менен
.
3.
Окуучуларга
көрсөтмө
берүү
.
Иштөө
тартибин
,
иретин
белгилеп
,
тапшырманын
максатын
түшүндүрүү
.
4.
Окуучулардын
тапшырманын
үстүндө
иштөөсү
.
5.
Чакан
топтордун
ишин
көзөмөлдөө
.
Мында
ар
бир
окуучунун
,
анын
ичинде
сүйлөп
көнбөгөн
окуучулардын
да
өз
пикирин
айтуу
укугу
сакталуусу
керек
.
6.
Чакан
топтордогу
талкууну
бүтүрүү
.
Аткарылган
тапшырмаларга
карата
талкуу
убагында
бүткөрүлгөнү
ылайык
.
Жагдайга
жараша
кошумча
убакыт
берилиши
ыктымал
.
7.
Жыйынтыктоо
-
презентациялоо
.
Ар
бир
топтон
окуучулар
чыгып
,
өз
ойлорун
,
келип
токтогон
жыйынтыктарын
айтып
беришет
.
Мугалим
кез
-
кези
менен
аларга
жигердүүлүктү
арттыруучу
суроолорду
берет
.
Аткарылган
тапшырмалардын
жооптору
ар
кандай
болушу
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
181
ыктымал
.
Алынган
жоопторду
окуучулар
менен
бирдикте
күндөлүк
турмушка
байланыштыруу
жагын
мугалим
унутпашы
керек
.
Баалоо
көбүнчөсү
алынган
жооптордун
так
ушул
жандуу
,
реалдуу
турмушка
байланыштуулугуна
карата
алып
барылат
. [6.7]
Кыргыз
адабиятын
үйрөнүүгө
карата
атайын
(
спецификалык
)
компетенциялар
,
бир
тарабынан
,
өзөктүк
жана
предмет
аралык
компетенцияларды
,
экинчи
тарабынан
,
окуучулардын
окуп
,
билим
алуу
ишмердүүлүктөрүнүн
баалуулук
-
маанилик
,
интеллектуалдык
таанып
-
билүүчүлүк
,
социалдык
-
коммуникативдик
жана
көркөм
-
эстетикалык
аспектилерди
өз
ичине
камтыйт
.
Атайын
компетенцияларда
төмөнкүлөрдүн
болушу
көңүлгө
алынат
:
·
маалыматты
оозеки
жана
жазуу
формаларында
адекваттуу
кабылдоо
билгичтигин
өнүктүрүү
жана
өркүндөтүү
;
·
коммуникативдик
максаттарга
жана
милдеттерге
ылайык
кепти
оозеки
жана
жазуу
формаларында
жеткире
билүү
билгичтигин
өнүктүрүү
жана
өркүндөтүү
;
·
тарыхый
-
адабий
жана
теориялык
-
адабий
мүнөздөгү
билимдерге
ээ
болуу
;
·
адабий
чыгарманы
,
анын
текстин
талдоонун
билгичтерин
жана
көндүмдөрүн
калыптандыруу
;
·
квалификациялуу
окурманды
тарбиялоо
. [5,55]
Мектепте
жогорку
класстарда
кыргыз
адабияты
предметин
окуп
үйрөнүүдө
окутуу
кыргыз
тилинде
жүргүзүлгөн
окутуу
уюмдарында
,
программа
боюнча
окуучуларынын
компетенттүүлүгүнө
коюлуучу
негизги
талаптар
белгиленген
.
Маселен
, 7-
класстын
программасында
окуучулар
төмөндөгүдөй
компетенттүүлүктөргө
ээ
болуусу
керек
:
·
көркөм
чыгарманын
эпизоддорун
көз
алдыга
элестетип
,
оозеки
жана
жазуу
түрүндө
айтып
бере
алуу
;
·
мугалимдин
жетекчилиги
менен
чыгарманын
темасын
,
идеясын
,
мазмунун
жана
формасын
аныктай
алуу
;
·
өздөштүрүлүп
жаткан
чыгармаларга
автордун
мамилесин
аныктоо
жана
өз
мамилесин
билдирип
,
аны
далилдей
билүү
;
·
үйрөнүлүп
жаткан
чыгарманын
сүрөттөө
каражаттарын
,
портретин
,
пейзаждын
,
интерьердин
ролун
көрсөтө
алуу
;
·
чыгарманын
тек
,
түр
,
жанр
боюнча
кайсыларга
таандык
экендигин
аныктоо
;
·
көркөм
чыгарманы
үн
кубултуп
,
көркөм
окуй
билүү
;
·
оозеки
жана
жазуу
жүзүндө
билдирүүчү
өз
оюнун
планын
түзө
билүү
;
·
прозалык
чыгарманын
үзүндүсүн
толук
талдап
же
кыска
айтып
бере
алуу
(
изложение
жаза
билүү
);
өздөштүрүлүп
жаткан
чыгарма
боюнча
берилген
суроолорго
кеңири
жооп
берүү
,
ой
жүгүртүү
дилбаянын
жаза
билүү
;
Демек
,
дарамалык
чыгармаларды
окутууда
да
мына
ушул
компетенттүүлүктөр
тилдик
,
коммуникативдик
ишмердүүлүгүн
өнүктүрө
алат
.[7.11]
Кыргыз
адабиятынын
программасы
:
Окутуу
кыргыз
тилинде
жүргүзүлгөн
билим
берүү
уюмдарынын
V-IX
класстары
үчүн
/
Түз
.:
С
.
Байгазиев
,
А
.
Муратов
,
Б
.
Абдухамидова
,
К
.
Акматов
–
Б
.: 2018. -
…
б
Жыйынтыктап
айтканда
,
окуу
процессинде
драмаларды
окутуу
окуучуларды
маданиятка
жана
искусствого
тартуунун
гана
жолу
болбостон
,
алардын
тил
компетенттүүлүгүн
өнүктүрүүнүн
маанилүү
ыкмасы
болуп
саналат
.
Мындай
мамиле
тилди
билүү
деңгээлин
жогорулатууга
гана
эмес
,
тилдин
түзүлүшүн
,
анын
эмоционалдык
жана
маданий
аспектилерин
дагы
тереңирээк
түшүнүүгө
мүмкүндүк
берет
.
Ошентип
,
драмалык
чыгармалар
окуучуларга
жашоонун
ар
кандай
чөйрөлөрүндө
зарыл
болгон
сүйлөө
көндүмдөрүнүн
өнүктүрүүгө
жардам
берген
күчтүү
окутуу
куралы
болуп
калат
.
Колдонулган
адабияттар
:
1.
Абдырахманов
Т
.
А
.,
Ногаев
Н
.
А
.,
Мектептик
билим
берүүдөгү
компетенттик
мамилелер
:
Окуу
-
методикалык
колдонмо
.
Б
. 2018. 104
б
.
2.
Асакеева
Д
.
Ж
.,
Окуу
китеп
, -
Б
.: «
Мега
Формат
», 2024.-472
б
.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
182
3.
Турпанова
Ж
.
А
.
педагогика
илимдеринин
кандидаты
,
М
.
Рыскулбеков
атындагы
КЭУнин
доценттин
милдетин
аткаруучу
Көчмөн
кыргыз
турмушунун
«
Жаңыл
Мырза
»
драмасынын
үлгүсүндө
вестник
кыргызстана
,
№
1, 2018
4.
Турпанова
Ж
.
А
.
Драмалык
чыгармаларды
окутууда
интерактивдүү
ыкмаларды
пайдалануу
,
ИЗВЕСТИЯ
ВУЗОВ
КЫРГЫЗСТАНА
№
2, 2018
5.
Кыргыз
адабиятын
окутуунун
методикасы
.
Окуу
китеби
.
Жогорку
окуу
жайларынын
филология
факультетинин
методист
-
окутуучулары
,
студенттери
,
магистранттары
,
мектептеги
кыргыз
тили
жана
адабияты
мугалимдери
үчүн
.
Б
.:
Айат
, 2020.-
560
бет
6.
Оторбаев
Болот
Капарович
,
Мектепте
адабиятты
интерактивд
окутуу
.
Окуу
куралы
.
Жогорку
окуу
жайларынын
филология
факультеттеринин
методист
–
окутуучулары
,
студенттери
,
кыргыз
тили
жана
адабияты
мугалимдери
үчүн
.
Оңдолуп
,
толукталып
экинчи
басылышы
. –
Б
.: 2011.-96
б
.
7.
Кыргыз
адабиятынын
программасы
:
Окутуу
кыргыз
тилинде
жүргүзүлгөн
билим
берүү
уюмдарынын
V-IX
класстары
үчүн
/
Түз
.:
С
.
Байгазиев
,
А
.
Муратов
,
Б
.
Абдухамидова
,
К
.
Акматов
–
Б
.: 2018. - …
б
